نداسیجانی
گروه فرهنگی

چهل و یکمین جشنواره موسیقی فجر این روزها به میزبانی پایتخت در حال برگزاری است. در این دوره از جشنواره اغلب شرکت کنندگان بویژه در بخش موسیقی پاپ، برای بار نخست است که در جشنواره موسیقی فجر به اجرای کنسرت می‌‌پردازند و بی تردید این اتفاق فرصت خوبی برای آنها بود تا در غیاب خوانندگان نام آشنای موسیقی پاپ، بتوانند اجرا در  صحنه موسیقی فجر را تجربه کنند. اما در بخش موسیقی نواحی ایران، شرایط چندان تغییری نداشته و هنرمندان این گونه موسیقایی مانند همیشه از برگزاری جشنوارهای بزرگی چون فجر، نواحی و... استقبال کرده‌اند. در این دوره از فستیوال فجر گروه‌های موسیقی از خراسان، لرستان، سیستان و بلوچستان، آذربایجان و... حضور و اجرا داشته‌اند که همیشه مورد استقبال مخاطبان قرار گرفته‌اند. هنرمندانی که میراثدار هنر اصیل ایران‌زمین هستند و امروز نسل جوان این هنر، زخمه‌ بر سازهای کهن می‌‌زنند.
 
شبی برای موسیقی خراسان 
در جشنواره چهل و یکم
احمد شامی، سرپرست یکی از گروه‌های شرکت کننده جشنواره چهل و یکم موسیقی فجر با عنوان «ژنده پیل جام» از شهرستان تربت جام خراسان رضوی است که در شب نخست این جشنواره در خانه موسیقی تهران به روی صحنه رفت. این گروه برای اولین بار است که در جشنواره موسیقی فجر شرکت می‌‌کند. البته تجربه حضور و اجرا در جشنواره‌هایی چون موسیقی نواحی کرمان، آواهای رضوی، موسیقی مقامی انتظار، حماسه و دفاع مقدس تبریز و... را داشته‌اند. عبدالغفار پورمحمدی، داود جعفر دقیقی، امیرمحمد یوسفی و محسن اردشیر از نوازندگان دوتار این گروه هستند، به خوانندگی حسین تندور و نوازندگی دایره عبدالغفور جهانگیری. هر کدام از مقام‌های موسیقی خراسان داستان و روایتی دلنشین پشت سر دارد که با نغمه‌های دوتار هم‌ساز می‌‌شود.
 
عرصه‌ای برای موسیقی کهن ایران
احمد شامی در گفت‌وگو با «ایران»، درباره حضور این گروه در جشنواره موسیقی فجر و تأثیرگذاری این رویداد بزرگ هنری در بیشتر دیده شدن هنرمندان موسیقی نواحی ایران بیان کرد: «جشنواره موسیقی فجر قطعاً در شناساندن و معرفی موسیقی نواحی و هنرمندان آن بسیار تأثیرگذار خواهد بود. باید بگویم موسیقی نواحی از گونه‌های بسیار کهن و غنی ایران است که از سالیان بسیار دور تا به امروز سینه به سینه به نسل آینده منتقل شده و آیندگان همچنان میراثدار هنر پدران خود هستند. به طور مثال طبق پژوهش‌هایی که انجام گرفته، دوتار تربت جام نزدیک به 7 هزار سال قدمت دارد و این موضوع بیانگر اهمیت این موسیقی و هنر است. بنابراین ضرورت دارد بیش از این به موسیقی بومی ایران بها داده شود و در جشنواره‌های مختلف از این هنرمندان دعوت به عمل آید.»

ثبت و ضبط آثار بزرگان موسیقی نواحی ایران
او در ادامه صحبت‌هایش گفت: «نکته مهم فراخوان و اطلاع‌رسانی است و متأسفانه در شهرهای دورافتاده و شهرستان‌ها اطلاع‌رسانی ضعیف است. نکته دیگر ثبت و ضبط آثار هنرمندان موسیقی بومی ایران است. موسیقی مناطق ایران از سینه هنرمند تراوش می‌‌کند و منتقل می‌‌شود و طی این سال‌ها هنرمندان بزرگی در این عرصه بوده‌اند که نام‌شان در تاریخ این سرزمین به یادگار مانده اما دیگر در بین ما نیستند و هنر خود را بی آنکه به نسل بعد منتقل کنند یا ثبت و ضبطی صورت بگیرد، با خود برده‌اند. کما اینکه در موسیقی تربت جام هم مقام‌های بسیار بود که از بین رفته و ممکن است همین چند مقام باقی مانده هم از بین برود. براین اساس، ضرورت دارد مسئولان فرهنگی این آثار را به صورت استودیویی ضبط کنند تا برای نسل آینده ماندگار شود.»
 
پیشنهادی برای رقابتی شدن 
جشنواره موسیقی فجر
سرپرست گروه موسیقی «ژنده پیل» از تربت جام بر این نظر است برگزار شدن جشنواره‌ها به صورت غیررقابتی موجب کم انگیزه شدن هنرمندان و به همین نسبت افت جشنواره‌ها شده است و به عقیده من، بهتر است جشنواره مانند گذشته به صورت رقابتی برگزار شود.»
او در ادامه گفت: «از سال 74 فعالیت هنری‌ام را به صورت جدی آغاز کردم و حتی در دوران مدرسه هم ساز می‌‌نواختم و می‌‌خواندم و در جشنواره‌های مختلف شرکت می‌‌کردم. در دوران خدمت سربازی هم در گروه هنری فعالیت داشتم تا آنکه سال 80 گروه موسیقی «ژنده پیل جام» را تأسیس کردیم و توانستیم در جشنواره‌های بسیاری شرکت کنیم و اجراهای تلویزیونی هم داشتیم و در هر جشنواره‌ای مقام نخست را دریافت می‌‌کردیم. به نظر من جشنواره موسیقی فجر هم باید به صورت رقابتی برگزار شود به این دلیل که حق گروه‌هایی که به صورت جدی در این عرصه فعالیت می‌‌کنند، محفوظ بماند.»
 
تدریس موسیقی 
در مدارس تربت جام
این هنرمند از پیروان مکتب استاد نظرمحمد سلیمانی و استاد عبدالله سرو احمدی از پنجه‌نوازان اصیل موسیقی خراسان است و همین مکتب را به شاگردانش آموزش داده است. او درباره علاقه‌مندی نسل جوان به موسیقی اقوام ایران اظهار کرد: «در شهرستان ما استقبال بسیار خوب است. اغلب هنرجویان من نیز کم سن و سال هستند و برخی از آنها کلاس اول دبستان را می‌‌گذرانند. جالب اینکه در حال حاضر در مدارس تربت جام در مقاطع ابتدایی و متوسطه دوتار آموزش داده می‌‌شود و من نیز در مقطع دبستان دو روز در هفته آموزش دوتار دارم و قرار است در بهمن‌ماه جشنواره‌ای برای مقطع متوسطه برگزار شود و فروردین ماه سال آینده در مقطع دبستان و به صورت تک‌نوازی، گروهی و همنوازی اجرای برنامه دارند. به عقیده من راهیابی موسیقی به مدارس آن هم با وجود شرایط زندگی در شهرستان‌ها، اتفاق بسیار مهمی است و ای کاش مسئولان مربوطه نگاه جدی به این موضوع داشتند و حمایت می‌‌کردند و حتی جوایزی برای آنها در نظر گرفته می‌‌شد تا این کودکان و نوجوانان با انگیزه بیشتری به آموختن این هنر و ساز بپردازند.»
احمد شامی به عدم توجه به موسیقی اقوام ایران اشاره و بیان کرد: «طی این سال‌ها کم‌توجهی و کم‌لطفی‌های بسیاری به موسیقی فولک ایران شده است. این درحالی است که متأسفانه طی یکی- دو دهه اخیر موسیقی‌های متفاوت و متنوع غربی و سازهای الکترونیک توانسته به موسیقی ایرانی راه پیدا کند و نسل جوان را به سمت خود بکشاند. براین اساس باتوجه به شرایط موجود از نگاه من فعالیت در حیطه هنری موسیقی اصیل و نواحی و حفظ سازهای اصیل و ارزشمند این گونه موسیقی، همچون جهاد است.»
 
اجرای مارش نظامی 2500 ساله
او در ادامه صحبت‌هایش به قطعات اجرایی این گروه در جشنواره اشاره کرد و گفت: «قطعه اول غزل یا چهار بیتی از حکیم سنایی بود. این قطعه اغلب به صورت چهاربیتی یا تکنوازی اجرا می‌‌شود اما طی تمریناتی که با گروه داشتیم، تلاش کردیم به صورت گروهی بنوازیم. قطعه دیگر دو مقام ترکیبی از شاخه‌های مقام الله را با نام‌های الله سُرنا و کبک زری بود که اجرا کردیم. این قطعه در منطقه ما با دوتار و سرنا نواخته می‌‌شود. مقام دیگر پایدارگی‌ها است که در گذشته در عروسی‌ها اجرا می‌‌شد و به صورت سوز و گداز است و در این اجرا سه پایدارگی را به صورت تلفیقی اجرا کردیم. قطعه دیگر آیین باران‌خوانی بود که یکی از آیین‌های مهم موسیقی خراسان است و ریشه در زندگی کشاورزان این سرزمین دارد. تربت جام یک منطقه کویری است و در گذشته و در زمان خشکسالی، کودکان به در خانه‌ها می‌‌رفتند و نذری جمع می‌‌کردند و این مقام یا دعا را می‌‌خواندند و جالب اینکه بعد از ادای نذری، باران می‌‌بارید. مقام دیگر الله بود که یک مقام عرفانی در قالب ذکرخوانی و مناجات است. مقام دیگر «مشق پلتان» بود که به نوعی یک مارش نظامی است و 2500 سال قدمت دارد و به دو صورت سواره نظام و پیاده نظام تقسیم می‌‌شد. یک مقام بسیار سخت است که به صورت تک‌نوازی اجرا می‌‌شود و با نواختن این مارش نظامی سواره‌نظامان و پیاده نظامان آماده جنگ می‌‌شدند. ما این مقام را به گونه‌ای تنظیم کردیم که به صورت گروهی اجرا شود که بسیار مشکل و سخت بود. آخرین قطعه اجرایی مقام معرف «نوایی» بود که ابتدا به صورت بی‌کلام که به آن «پیش‌پرده نوایی» می‌‌گویند اجرا کردیم و در ادامه خود مقام اجرا شد. «نوایی» مقامی اصیل و قدیمی در خراسان است و ما این کار را با گوش دادن به نوار کاست‌های دهه 40 -50 از طریق واکمن‌های قدیمی جمع‌آوری کردیم. مرکزیت این مقام برای تربت جام است اما در حال حاضر از شالوده اصلی خود خارج شده است و به اسم موسیقی مقامی در همه شهرهای خراسان اجرا می‌‌شود.»
 
حرف آخر
احمد شامی در پایان صحبت‌هایش گفت: «هنرمندان موسیقی نواحی مظلوم هستند و کارهایشان آن طور که باید دیده و شنیده نمی‌شود بنابراین برگزاری این جشنواره‌ها و دعوت از این هنرمندان به دیده شدن آنها کمک بسیاری خواهد کرد. این هنر از نسل گذشته به ما منتقل شده و ما به نسل آینده انتقال می‌‌دهیم و این دغدغه ماست.»

برش

معاون امور هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی 
در گفت‌و‌گو با «ایران»:
تلاش ما توجه به شناسایی و گسترش موسیقی اقوام ایرانی است
خانه موسیقی تهران که به‌تازگی در منطقه فرهنگی عباس‌آباد افتتاح شده در اولین شب جشنواره چهل‌و‌یکم موسیقی فجر میزبان موسیقی نواحی شرق و جنوب خراسان بود که به هنرنمایی گروه موسیقی «ژنده پیل» و اجرای استاد کریم کریمی و فرزندش اختصاص داشت. مهدی شفیعی معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، بابک رضایی مدیر کل دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و آرش امینی دبیر جشنواره، میهمانان این اجراها بودند و در بخشی از این برنامه روی سن آمدند و با اهدای تندیس جشنواره و لوح تقدیر از مقام هنری کریم کریمی، خواننده موسیقی محلی شرق و جنوب خراسان تقدیر کردند.
مهدی شفیعی، معاون امور هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در گفت‌و‌گو با «ایران» درباره نگاه جدی این وزارتخانه به موسیقی اقوام ایران گفت:«خوشبختانه در این دوره از جشنواره هم بخش موسیقی نواحی بسیار برجسته دیده شده است و اساتید شاخص این حوزه حضور و اجرا دارند. البته یک دلیل این توفیق اجباری، اتفاقات جشنواره هفدهم موسیقی نواحی بود که به دلیل حادثه ناگوار بندر شهید رجایی شهر بندرعباس نیمه‌تمام ماند، اما آثار برجسته و شاخص آن در این دوره از جشنواره حضور دارند.»
او در ادامه صحبت‌هایش اظهار کرد:«ما وظیفه داریم با شناسایی و گسترش موسیقی اقوام ایرانی به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی کشور، به هنرمندان شاخص این حوزه و آنچه ظرفیت موسیقایی نواحی ماست، توجه ویژه داشته باشیم، کما اینکه در گذشته هم مدیران این حوزه این موضوع مهم را مورد توجه قرار داده و با بهره‌گیری از ساختارهایی همچون صندوق اعتباری هنر و شورای ارزشیابی هنرمندان، تمرکز بر موسیقی نواحی ایران افزایش یافته است و این مسیر همچنان تداوم خواهد داشت.»
معاون امور هنری به توجه نسل جوان به موسیقی نواحی ایران و انتقال این میراث کهن اشاره و بیان کرد:«در اجرای شب اول این جشنواره در کنار گروه‌نوازی جوانان این حوزه، استاد کریمی در کنار فرزندشان اجرای برنامه داشتند و این نشان از پیوند نسلی است که در مسیر راه گذشتگان خود قرار گرفته‌اند. نوجوانانی که در کنار پیشکسوتان با تبحر می‌نواختند و این امیدواری وجود دارد که موسیقی نواحی ما نزد نسل جدید جایگاه خود را بازیافته و همچنان آن سنت استاد-شاگردی حفظ شده است. خصوصاً در مناطق و استان‌هایی که موسیقی مقامی بسیار حائز اهمیت بوده مانند استان‌های خراسان، کردستان، لرستان، سیستان و بلوچستان و... ان‌شاءالله در سال جدید با برگزاری جشنواره موسیقی نواحی در کرمان به صورت برجسته‌تر به این حوزه توجه خواهیم داشت.»