در آستانه چهل و هفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی قرار داریم و حوادث متعددی را از سر گذراندیم. اگر بخواهیم امروز یک نگاه واقع‌بینانه یعنی به دور از سیاه‌نمایی یا سفیدشویی به کارنامه نظام جمهوری اسلامی به عنوان نظام برآمده از آن انقلاب داشته باشید ، چه نکاتی مورد توجه شما قرار می‌گیرد؟
انقلاب سراسری ملت ایران گامی بلند در مسیر توسعه سیاسی برداشت. این گام بلند قطعاً تأثیراتی در ابعاد مختلف جامعه ما ایجاد کرد. هرچند دشمن از همان ابتدا سعی کرد این ظرفیت بالای ایجاد شده را به مسیر انحراف بکشاند، یعنی توسعه سیاسی‌ای که در ایران بر اساس تفکر و اندیشه رقم خورد، این برای بدخواهان ملت ایران بسیار غیرقابل تحمل بود. چرا که تبعات بنیادینی بر دیگر کشورها می‌گذاشت. این گام بلند در مسیر توسعه سیاسی که ملت ایران سرنوشت سیاسی‌اش را خودش تعیین کند؛ مسائل در درون ایران جمع‌بندی شود و به یک تصمیم نائل بیاییم؛ این برای آمریکایی‌ها که بسیاری از کشورها به آن وابسته‌اند به هیچ وجه خوب نبود، حتی مجلس فرمایشی هم نداشتند؛  این بسیار بسیار خطرناک بود. به این دلیل که آمریکا را در ارتباط با کشورهای تحت سلطه بشدت زیر سؤال می‌برد. چرا که آمریکا حامی یک سری مستبد و دیکتاتور بود که حتی مجلس فرمایشی را هم نمی‌توانستند تحمل کنند و ایران روز به روز در مسیری گام برمی‌داشت که مردم با رشد سیاسی بیشتر اداره خودشان را بسیار قوی‌تر از قبل به عهده می‌گرفتند. این اولین چیزی است که به نظر من باید به آن دقت داشت. البته ما به لحاظ توسعه علمی و اجتماعی ظرفیت‌های بالایی ایجاد کردیم که هر کدام اینها بحث خاص خودش را دارد. اما در زمینه توسعه اقتصادی به دلیل اینکه امور در داخل ایران بسته نمی‌شد و ما وابستگی‌های طولانی مدتی به اقتصاد آمریکا داشتیم، آنها به راحتی توانستند تحریم‌هایی را علیه ما اعمال کنند که این تحریم‌ها مانع از رشد اقتصادی کشور شد. البته بعضی عوامل دیگر هم در این قضیه دخیل بود. اما به نظر من اینکه ما در زمینه توسعه اقتصادی نتوانستیم آنگونه که شایسته بود گام برداریم به تحریم‌هایی مربوط بود که از همان دهه اول انقلاب علیه ما اعمال شد و اموالی که در خارج از کشور داشتیم را بلوکه کردند. کم کم تحریم‌ها را چنان گسترش دادند که مبادلات اقتصادی را کاملاً مسدود کردند، یعنی مسیر ارتباط اقتصاد ما را با جهان قطع کردند. این طبیعتاً تبعاتی در عرصه اقتصادی به جا گذاشت.

می‌فرمایید توسعه اقتصادی ما تا حدود قابل توجهی تحت تأثیر عوامل خارجی قرار گرفت. اما برای نسل جدید بازماندن از توسعه سیاسی به عنوان یکی از آرمان‌های اصیل انقلاب که در دهه‌های گذشته تحت لوای مطالبه تقویت دموکراسی یا مردم‌سالاری مطرح شده، مسأله است. به باور شما موانعی که پیش‌روی رسیدن به آرمان‌های انقلاب اسلامی از این منظر وجود داشت چه بود؟ آیا ساختار حاکمیت و قانون اساسی برآمده از آن انقلاب خلل داشت یا نخبگان و کارگزاران سیاسی نتوانستند چنان که باید ترجمه کننده و عینیت‌بخش توسعه سیاسی منطبق بر شعارهای انقلاب اسلامی باشند؟
توسعه سیاسی نیازمند پیش‌نیازهایی است. بدون آن پیش‌نیازها نمی‌توانیم به دستاورد مطلوب برسیم. اولین پیش‌نیاز این است که نیروی انسانی توسعه‌مند شود. انسان توسعه‌مند، انسانی انتقادپذیر و بردبار در برابر مخالف است. از این جهت ما در ایران بعد از انقلاب اسلامی توانستیم توسعه خوبی در میان مردم رقم بزنیم و به نقطه‌ای رسیده‌ایم که وقتی مردم در شهرها و روستاها برای عضویت در شوراهای شهر و روستا رقابت می‌کنند به ندرت این رقابت از مسیر قانونی و سالم خودش خارج می‌شود. اما برخلاف انتظار، سیاستمداران ما به همین میزان توسعه سیاسی نرسیده‌اند و این نقیصه خودش را در مقاطع متعددی از تاریخ انقلاب و به طور مشخص انتخابات‌ سال‌های گذشته نشان داده است. تا آنجا که گاه نوع عملکرد سیاستمداران از توده مردم نازل‌تر بوده است. برای شاهد این مدعا شما را به انتخابات سال 88 ارجاع می‌دهم. 
بسیار گفته‌اند و باز هم باید بگوییم که یکی از دلایل اصلی فقدان توسعه سیاسی در کشور ما، ضعف نظام حزبی و مسئولیت داشتن احزاب در قبال سیاستمدارانی است که در قالب نامزدها و فهرست‌های انتخاباتی به مردم معرفی می‌شوند. حزب باید همان قدر که از مواهب انتخاب گزینه‌هایش برخوردار می‌شود، در قبال عملکرد سیاسی و اقتصادی این افراد نیز پاسخگو باشد. یعنی تا حد امکان افراد شایسته‌تر را معرفی کند و اگر فرد در طول مسئولیت مرتکب فساد یا انحرافی شد در درجه اول با برخورد خود حزب مواجه شود، نه اینکه حزب از عناصر آلوده دفاع کند. 

انتقاداتی که به عملکرد احزاب مطرح می‌کنید درست، اما اتفاقاً احزاب هم در هنگامه بروز اعتراضاتی که منتهی به ناآرامی می‌شود این موضع را دارند که یکی از دلایل بحران این است که به آنها اجازه داده نشده زبان مطالبات مردم باشند و در صورت لزوم تجمع‌های اعتراضی برگزار کنند. 
بله، احزاب برای ایجاد بستر مناسب بروز اعتراضات هم باید مسئولیت‌پذیر باشند. یعنی متعهد شوند که می‌توانند تجمع اعتراضی هواداران خود را مدیریت کنند و اگر رفتار هوادارانشان به اغتشاش متمایل شد و آسیب یا خسارتی ایجاد کرد آن را جبران می‌کنند. منتهی احزاب ما اکثراً رابطه‌شان با جامعه و اقشار هوادارشان محدود به انتخابات است و بعد می‌روند در روابط درونی خود تا انتخابات بعد.

به هر حال، امروز شاهد حضور نسلی هستیم که انتقاد حداقلی‌اش این است که چرا آرمان‌ها و اصول انقلاب اسلامی تحقق نیافته و رفتار حداکثری‌  برخی از آنان هم آمدن به خیابان است. پاسخ نسل‌های قبلی انقلاب به نسل جدید باید چه می‌بود که با چنین وضعیتی مواجه نمی‌شد؟
در اینکه برخی از جوانان و نسل جدید از حقیقت استبدادی بودن حکومت پهلوی مطلع نیست و فراتر از آن متأثر از تبلیغات رسانه‌های معاند، دوران پهلوی را دوران شکوفایی و توسعه ایران می‌داند، قطعاً ما مقصر بوده‌ایم. زیرا تولید محتوای فرهنگی و مستند قوی نداشته‌ایم؛ محتوایی که به واسطه آن تجربیات تاریخی یک ملت را به نسل‌های آینده‌اش منتقل کنیم و بگوییم چرا ملتی که در طول سالیان نهضت ملی شدن صنعت نفت، ۱۵ خرداد سال 1342 و تجربه بسیاری دیگر از خیزش‌های اجتماعی، به این نتیجه رسید که باید نظام سیاسی را تغییر دهد. این تجارب به نسل‌های بعد منعکس نشده است. من این ضعف را کاملاً قبول دارم. ما باید برای تولید آثار فاخر فرهنگی که بتواند جوانان را اقناع کند، هزینه می‌کردیم، تا جوان امروز نخواهد همان وضعیت را یک بار دیگر تجربه کند. چرا یک ملت برای یک پدیده باید چند بار هزینه بدهد. چنین امری شایسته یک ملت فرهیخته نیست که از یک سوراخ چند بار گزیده شود. قرار گرفتن در چرخه تکرار با فرهنگ و سابقه تمدنی ما سازگار نیست.

امروز چه نسبتی میان آرمان‌های انقلاب با نسل موسوم به نسل Z می‌توان برقرار کرد؟ آیا می‌توان تفسیر روزآمدی از انقلاب برای جوان امروزی ارائه داد؟
برای اینکه نسل امروز به درکی از آرمان‌های انقلاب و ضرورت انجام آن برسد، کار پیچیده‌ای لازم نیست. کافی است بازخوانی دقیقی از تاریخ دوران پهلوی را پیش چشم‌شان بگذاریم. اما ما چقدر درباره شهریور 1320 که شاه دست‌نشانده در ایران حتی یک روز هم در برابر شوروی و انگلیس و نظامیانی که به ایران گسیل کرده بودند، مقاومت نکرد و خودش و مملکت را تسلیم‌شان کرد؛ به این نسل گفته‌ایم و به او نشان داده‌ایم که چگونه ارتش ایران در برابر آنها تحقیر شد. جوان امروز ما باید بداند رضاشاهی که امروز به عنوان پدر مدرنیته و توسعه ایران معرفی می‌کنند چگونه با سرکوب عشایر و اقوام مختلف ایرانی و کوچاندن آنها به مناطق دیگر و نابودی آنها از نظر اقتصادی و اجتماعی، دولت ایران را از داشتن یک پشتوانه مردمی قوی و غیور در برابر بیگانگان محروم کرد.

با این وجود، تصویر بزک شده‌ای که از دوران پهلوی به ویژه پهلوی دوم برای جوان ایرانی ‌ترسیم می‌کنند با این واقعیات متفاوت است و همین تصویر بزک شده را پشتوانه طرفداری از نوه رضاخان  قرار می‌دهند...
مسأله این است که ما برای جوانان‌مان روایت نکردیم که چرا محمدرضایی را که برای درس خواندن فرستاده شده بود سوئیس به ایران فراخواندند و او در آنجا درگیر چه فسادهای تحقیرکننده‌ای شده بود. تا جایی که رهاوردش از زندگی در سوئیس چیزی بیشتر از «ارنست پرون» نبود. یک فرد حقه‌باز که تا سال‌ها در دربار پهلوی اثر‌گذار بود و فساد وجود این فرد در رده بالای دربار پهلوی محدود به انحرافات اخلاقی نبود. فسادهای متعدد او برای ملت ایران بسیار تحقیرکننده بود. این را من نمی‌گویم، بروید خاطرات فوزیه و ثریا را بخوانید. بروید کتاب‌های عباس میلانی را بخوانید که با همه تمایل و وابستگی‌اش به سلطنت‌طلبان این واقعیات را مطرح کرده است. مشکل اساسی ما در جامعه‌مان فقدان اطلاعات است؛ اطلاعاتی که باید به نسل جدید منتقل می‌کردیم. باید از پژوهشگران تاریخ و مستندسازان مستقل در این زمینه حمایت می‌کردیم تا بروند اسناد دست اول و اسناد منتشر شده سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و انگلیس و... را مطالعه کنند و به جامعه  ارائه بدهند.

اشاره کردید که توسعه سیاسی نیازمند انسان توسعه‌یافته و انسان انتقادپذیر است. بر همین قیاس نظام جمهوری اسلامی به عنوان نظامی که حتماً به عملکردش در طول نزدیک به نیم قرن اشکالاتی وجود داشته پیش‌روی ما است. اگر ممکن بود که به عقب برگردیم و بازنگری در این عملکرد انجام دهیم یا مواردی را اصلاح کنیم؛ به باور شما چه مواردی شایسته بازنگری و اصلاح بود؟
اگه بخواهیم به عقب برگردیم به طور قطع ما در فرهنگ ایرادات اساسی داشتیم. ما بلافاصله بعد از پیروزی انقلاب اسلامی شخصیت‌های برجسته‌ای داشتیم که در حوزه فرهنگ به میدان می‌آمدند و گفتمان جاری و غرب گرا را به چالش می‌کشیدند. آنها با مارکسیست‌ها و لیبرالیست‌ها مناظره داشتند و اندیشه قوی را به جامعه تزریق می‌کردند. دشمن آگاهانه آنها را ترور کرد. ما باید دقت می‌کردیم و آدم‌های نالایق را در حوزه فرهنگ به کار نمی‌گرفتیم. متولیان فرهنگ و سیاست و صاحبان کرسی مسئولیت در جامعه ما باید بیش از این مطالعه می‌کردند. آنها باید در مطالعه به شخصیت‌هایی همچون رهبری تأسی می‌کردند که روزی ۶ تا ۸ ساعت مطالعه می‌کند و آخرین رمان‌ها و کتاب‌های سیاسی داخلی و خارجی را می‌خواند. حال آنکه رده‌های پایین‌تر اصلاً با این رویه بیگانه‌اند. امروز این جامعه سیاست زده شده است چون ما عمق فرهنگی نداشته‌ایم. باید برای تغییر این رویه تلاش و سرمایه‌گذاری کنیم. کار زیرساختی فرهنگی مثل سدسازی است. باید حاکمیت آن را انجام بدهد، اگر نه در حق نسل امروز و آینده جفا کرده است. امروز اگر قرار باشد تفسیر روزآمدی از آرمان‌های انقلاب به نسل جدید ارائه بدهیم، نیاز به متفکرانی در حد و جنس آل‌احمد، شریعتی ، بهشتی و مطهری داریم. شریعتی محصول یک دوران طولانی کار فکری است. جلال آل احمد محصول یک شناخت دورانی است. او مارکسیسم را مطالعه کرد و اصلاً جذبش شد، بعد به جمع‌بندی رسید و خیلی از بت‌های فعالین اجتماعی را شکست. اما متأسفانه امروز ما برگشته‌ایم به دوران نوشتن غرب‌زدگی آل احمد. یعنی ترامپ بدترین کارها را می‌کند و باز بعضی‌ها درصدد رفع و رجوع و توجیه خطاهای او هستند. 
شریعتی در یک کتاب کم حجم به جوان ما نشان می‌داد که چگونه مقهور ساختمان‌های مرتفع پاریس و لندن نشود و استعمار و بردگی که این ساختمان‌ها بر گرده شان بنا شده است را ببیند. متأسفانه امروز جوان ما این منابع فکری را در اختیار ندارد و ما وظیفه داریم که ملی شدن صنعت نفت، کودتای 28 مرداد 1332، سیاست مشت آهنین و بعد غارت دوباره منابع‌مان توسط غرب در سال‌های پیش از انقلاب و بسیاری دیگر از واقعیات را برای جوانان‌مان تبیین کنیم.