مهمترین اتفاق فرهنگی
بررسی جریانسازی جایزه کتاب سال در گفتوگو با محمدعلی مهدویراد، دبیر علمی چهلوسومین دوره
چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال جهموری اسلامی ایران، ۱۹ بهمن به ایستگاه پایانی رسید و برگزیدگان خود را شناخت. درباره تأثیرگذاری و فرآیند و مسیر این جایزه در ادوار مختلف با حجتالاسلاموالمسلمین محمدعلی مهدویراد، دبیر علمی چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال به گفتوگو پرداختهایم. او در این گفتوگو، جایزه کتاب سال را یک رخداد بسیار مهم فرهنگی در همه کشورها میداند و معتقد است کشور ما هم با معرفی کتاب سال، جایگاه پژوهش، فرهنگ و اندیشه خود را نشان میدهد.
بهار خسروی
گروه کتاب
جایزه کتاب سال طی 43 دوره برگزاری، چقدر توانسته جریانساز باشد و در معرفی نویسندگان جدید نقش داشته باشد؟
جایزه کتاب سال یک رخداد بسیار مهم فرهنگی در همه کشورهاست، یعنی همه کشورها با معرفی کتاب سال، جایگاه پژوهش و فرهنگ و اندیشه خود را نشان میدهند. جایزه کتاب سال در کشور ما هم مهمترین اتفاق فرهنگی محسوب میشود. من ۷ سال پیدرپی در زمان ریاستجمهوری آقای روحانی دبیر جایزه کتاب سال بودم و در دولت چهاردهم اولین سال است که دبیری این رویداد فرهنگی را برعهده دارم. اثرگذاری جریان جایزه کتاب سال را هم در گسترش پدید آوردن آثار و هم نشر آن به روشنی دیدهام. برخی معتقد بودند این رویداد اهمیت قابلتوجهی ندارد ولی وقتی از یک کتاب تقدیری انجام میشود، نویسندگان، مترجمان و ناشرانی که آثارشان به این مرحله میرسد آن را روی کتاب ثبت میکردند. این امر نشانگر آن است که جایزه کتاب سال تأثیر قابل توجهی در اقبال جامعه علمی و کتابخوان به همراه دارد. تأثیر این رویداد در رشد پژوهش و نشر انکار کردنی نیست و بسیار قابل توجه است. جایزه کتاب سال یک رویداد بسیار بزرگ و اثرگذار تلقی میشود.
معیار و شیوه انتخاب یک کتاب به چه مواردی بستگی دارد؟
در کتابچهای که منتشر میکنیم، مدیران گروهها و همکاران مدیران گروهها را معرفی میکنیم که جامعه علمی بدانند با چه کسانی روبهرو هستند. معیارهای محتوایی و هم ظاهری مورد توجه است، یعنی کتاب از حروفچینی و صفحهآرایی تا جلد و کاغذ و نحوه عرضه مورد بررسی قرار میگیرد. اما در محتوا، اولین و مهمترین معیاری که بالاترین امتیاز را کسب میکند، اثرگذاری آن اثر در موضوعی است که نگاشته شده، که چه تأثیری در رشد فکری و اندیشگی همان مورد داشته است.
در این باره لطفاً بیشتر توضیح دهید.
مثلاً یک کتاب عقیدتی، اجتماعی یا فرهنگی باید در موضوع خودش اثرگذاری بسیار قابل توجهی داشته باشد. توجه به مخاطب داشته باشد. عرضه مطالب، همسو با اندیشههای خوانندگان باشد. به فرازوفرودهای اندیشه در جامعه توجه داشته باشد. مستند باشد و مدعیات باری به هر جهت نگاشته نشده باشد. مؤلف یا مترجمی که کتاب را عرضه میکند پیشینهاش را کاملاً گزارش بدهد تا مشخص شود کتابش در چه مرحلهای از مراحل فکری و تألیفی و پژوهشی قرار دارد. در مجموع آثار با امتیازها و معیارهای معین شده بررسی شده و امتیاز میگیرند. هر سال این معیارها گفته میشود، هر چند سال یکبار هم بازنگری میشود. امسال هم بعد از برگزاری این رویداد یک فراخوان خواهیم داد تا ناقدان و عالمان و متفکران نظرات خود را ارائه بدهند و آخر اسفند در معیارها بازنگری خواهیم کرد.
هیأت علمی و داوران بر چه اساسی انتخاب میشوند؟
دبیر علمی با هماهنگی معاون فرهنگی و تجربههایی که در جایزه کتاب سال به دست آمده و نظر مسئول خانه کتاب و ادبیات ایران، مدیران گروهها را از متخصصان در آن رشته تعیین میکند. مدیران گروه نیز همکاران و همراهان خود را برای ارزیابیهای اول و دوم انتخاب میکنند که آن کتابها را به مرحله سوم میرسانند و در این بخش نیز باز داورها را تعیین میکنند و ارزیابی صورت میگیرد. اگر امتیازها بین ۸۰ تا ۹۰ باشد، کتاب شایسته تقدیر است و اگر ۹۰ تا ۱۰۰ باشد برگزیده خواهد شد. البته در بخش ترجمه ۹۵ تا ۱۰۰ برگزیده و پایینتر از آن یعنی ۸۵ به بعد شایسته تقدیر است.
جایزه کتاب سال 1404 چه مراحلی داشته و اگر قرار باشد این دوره با دورههای پیشین مقایسه شود، مهمترین تفاوت و مزیت آن نسبت به دورههای قبل چیست؟
چند سالی است بنا بر این گذاشته شده که مؤلفان و مترجمان و محققان و مؤسسات انتشاراتی خودشان آثار را برای ارزیابی بفرستند. امسال خودمان هم پیگیری کردیم، یعنی به همه مدیران گروهها که قاعدتاً کسانی هستند که حوزه نشر را بهخوبی میشناسند، اطلاع دادم و آنها هم از همه دوستانی که در ارتباط هستند و در آن رشته آگاهی دارند، پرسوجو کردند که اگر کتابی را مؤلف یا مترجم و مؤسسهای نفرستاده، نادیده گرفته نشود و ما مورد ارزیابی قرار بدهیم. مواردی به این صورت امسال مورد بررسی قرار گرفت. گمان میکنم این مسأله کار قابل توجهی است که باید انجام بشود. شاید مترجم، مؤلف یا آن مؤسسه فراموش کند. بالاخره جایزه کتاب سال بسیار رویداد مهمی است و باید تا آنجایی که زمینهها و فرصتها به ما امکان میدهد کتاب و آثار را به دست بیاریم و ارزیابی کنیم. امیدوارم که در بررسیها و نقدها و داوریها هم دقت کرده باشیم. اگر یک وقتی پژوهشی بر جای مانده باشد و به آن توجه نشده باشد، بر اساس یک مادهای که داریم، آن اثر یک سال دیگر یعنی یک بار دیگر شانس شرکت را خواهد داشت. اگر هم زمانی قصور یا تقصیری باشد پیگیریهای لازم صورت میگیرد.
درباره کیفیت آثار ارسال شده امسال در هر بخش ارزیابی کلیتان چیست؟
امسال کمیت و کیفیت کتابهایی را که ارزیابی شدند قابلتوجه میدانم. فقط یک نکته را باید حتماً تصریح کنم، ما ۷۲ گروه داریم و در این گروهها، فقط یک کتاب را در هر گروه برگزیده میکنیم. اگر در گروهی برگزیده شایسته تقدیر وجود نداشته باشد به معنای این نیست که در آن موضوع ما کتاب خوب کم داریم. کتاب خوب غیر از کتاب برگزیده است. من در رشته خودم که مطالعات الهیاتی، قرآنی و حدیثی است، بسیاری از کتابها را برای خودم تهیه کردم و خواندم و در کتابخانه شخصی خود نگه میدارم ولی ممکن است برگزیده هم نشده باشند. اگر کتابی به این مرحله نرسید، اینطور نیست که کتاب سودمند و کارآمدی نیست. به هر حال ما در مجموع یک کتاب را برگزیده و یک یا دو کتاب را شایسته تقدیر اعلام میکنیم.
امسال کمیت را خیلی خوب دیدم، ۸ یا ۱۰ درصد رشد تولید و ارسال کتاب داشتیم و این قابلتوجه است. حوزههای الهیات به معنای اخص و قسمت فقه و اصول امسال فربهتر از بخش کلامی و فلسفی بود. پس از اختتامیه، کتابهای برگزیده یا شایسته تقدیر را به بحث و بررسی میگذاریم تا بر اساس معیارهایی که بوده و هست، ناقدان در این جلسه حضور یافته و بگویند تا چه اندازه انتخابها درست بوده یا چه اندازه کاستی و نقص وجود داشته است.
انتخاب بین کدام بخش از آثار به خاطر سطح بالایی که بوده، سختتر بوده است؟
نسبت به گروههای متعدد فرق میکند. بعد از تعیین گروهها و مدیران گروهها به حضورشان میرسیدم و میگفتم انتظارم این است که آثار دقیق بررسی شود ولی از ریز جزئیات دیگر نمیتوانستم اطلاع پیدا کنم. در بخشهای الهیات، علوم اسلامی، انسانی، فقه و اصول و فلسفه چون تعداد آثار زیاد بود قاعدتاً انتخاب هم سختتر بود.
بخشهای مختلف فراگیر در کتاب سال وجود دارد، این تنوع زیاد باعث سردرگمی مجری و مخاطب نمیشود؟
چارهای غیر از این نیست. ما 72 گروه داریم. گاهی شوخی میکنم و میگویم از بحثهای جدی نظری گرفته تا بحثهای توحیدی را ارزیابی میکنیم. سخت هست ولی امیدوارم مشکلی به وجود نیاید.
یکی از معضلاتی که در جایزههای فرهنگی شاهد بودیم، تغییر دبیر رویداد و عوض شدن نگاه و سیاستگذاریها بوده است. با توجه به اینکه شما چند سال تجربه دبیری این رویداد را دارید، این موضوع چقدر به رشد و ثبات این جایزه کمک کرده است؟
در سالهایی که بنده دبیر جایزه کتاب سال بودم، فضلا و محققان مراجعه میکردند و معیارها و ملاکها را میپرسیدند. در گفتوگوهای متعددی که با رسانهها داشتم، در حوزههایی که بیشتر اطلاع داشتم، خلأها را میگفتم که مثلاً در این موضوع ترجمه کم داریم. در این موضوع، تحقیق متون کهن کم داریم، در این موضوع تألیف کم داریم، این رویداد به این صورت جهتدهی میشود. جریان تألیف، ترجمه و تحقیق به این صورت خیلی بیشتر به طرف رفع خلأها و برآمدن نیازها پیش میرود. معتقدم ثبات و تداوم در تأثیرگذاری و کیفیت خیلی اثرگذار است.
جایزه کتاب سال چقدر توانسته اعتماد اهالی کتاب را جلب کند؟
نظرها متفاوت است. ناقدان هم باید نظر بدهند. معتقدم هرچه تلاش شود که گزینشها بر اساس معیارها باشد و این رویداد مهم، جدی گرفته شود، قاعدتاً اعتماد بیشتری هم جلب خواهد شد. من در آن ۷ سال که پی در پی دبیر جایزه کتاب سال بودم، دو یا سه مورد در حوزههای مختلف اعتراضهایی وجود داشت که به وسیله عالمان بزرگواری با واسطه به گوشم میرسید، همه را بررسی کردیم. از این جهت گمان میکنم تکیه و اعتماد جامعه علمی و جامعه پژوهشی قابلتوجه و یادکردنی است.
ضعفهایی که شناسایی میشد برای سال بعد اصلاح میشدند؟
بله، یک مورد بود که سال بعد آن را به دایره پژوهش آوردیم و اتفاقاً هم برگزیده شد.
با توجه به اینکه جنابعالی چندین سال در این زمینه تجربه دارید، برای اینکه جایزه کتاب سال اثرگذاری بهتری بین مخاطبان داشته باشد، چه راهکارهایی ارائه میدهید؟
کارآمدترین نکتهای که میتوانم بگویم این است، ناقدان روند گزینش ما را جدی بگیرند. معیارها و ملاکهای جایزه کتاب سال در اختیار همه هست. ناقدان هم مسأله را جدی بگیرند و بر اساس معیارها، گزینشها را ارزیابی کنند و پیشنهاد دهند.
