رئیس اداره سرطان وزارت بهداشت در گفتوگو با «ایران» :
سن ابتلا به برخی سرطانها در حال کاهش است
مهسا قوی قلب
گروه اجتماعی
سن ابتلا به برخی سرطانها در ایران در حال کاهش است و این اتفاق یعنی زنگ خطری خاموش در این حوزه به صدا درآمده که در نتیجه تغییر سبک زندگی، تغذیه ناسالم، کمتحرکی و مواجهه زودهنگام با عوامل خطر پدیدار شده است. به اعتقاد متخصصان این حوزه مسأله مهمتر از کاهش سن ابتلا به سرطان، کاهش سن مواجهه با عوامل خطر این بیماری است. این روند نگرانکننده ضرورت توجه جدی به پیشگیری و غربالگری در سنین پایینتر را میطلبد.
دکتر مریم بهشتیان، رئیس اداره سرطان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با اشاره به اینکه به طور کلی نمیتوان گفت سن بروز سرطانها به صورت وسیعی به سمت سنین بسیار پایین جابهجا شده است، به «ایران» میگوید: «واقعیت این است که در برخی از انواع سرطانها، موارد ابتلا در سنین پایینتر بیشتر شده است. بخشی از این موضوع ناشی از بهبود نظام ثبت سرطان و تشخیص زودهنگام بیماری است، اما بخش دیگر به تغییرات سبک زندگی مرتبط میشود؛ تغییراتی در زندگی ما مثل کم تحرکی، چاقی، تغذیه ناسالم، مصرف فست فودها، نوشیدنیهای قندی، استرس مزمن و آلودگی هوا. بنابراین شاید بتوان گفت، مسأله مهمتر از کاهش سن ابتلا به سرطان، کاهش سن مواجهه با عوامل خطر این بیماری است.»
به گفته او، روند ۵ تا ۶ساله آمارهای ثبتی سرطان در کشور، افزایش به روز برخی سرطانها را نشان داده است. طی این سالها، سرطان پستان، پروستات، روده بزرگ و مقعد، پوست و معده شایعترین سرطانها در کشور بودهاند. بر اساس آخرین آمار ثبتی حدود ۱۴۲ هزار مورد ابتلای جدید سرطان در کشور شناسایی شده و متأسفانه بین ۸۰ تا ۹۰ هزار نفر هم سالیانه جان خود را به دلیل این بیماری از دست دادهاند. البته با تشخیص زودهنگام و درمان به موقع، بخش قابل توجهی از این مرگها قابل پیشگیری است.
رئیس اداره سرطان وزارت بهداشت در واکنش به این هشدار متخصصان که آمار ابتلا به سرطان تا ۲۰ سال آینده دو برابر میشود، میگوید: «این هشدار بر پایه شواهد علمی و روندهای جمعیتی مطرح شده و متأسفانه هشدار بجایی هم هست. افزایش امید به زندگی، سالمند شدن جمعیت، تغییرات در سبک زندگی از جمله تداوم عوامل خطر رفتاری و محیطی و شهرنشینی، مثل سبک زندگی نشسته، مصرف غذاهای ناسالم و نظایر این موارد همگی موجب افزایش تعداد موارد سرطان خواهند شد. اما اگر بتوانیم در حوزه پیشگیری، خودمراقبتی، اصلاح سبک زندگی و غربالگری سرمایهگذاری جدی انجام بدهیم، میتوانیم این روند را کند یا حتی مهار کنیم.»
نرخ بروز سرطان در ایران
پایینتر از کشورهای توسعه یافته
ایران جزو کشورهای با شیوع متوسط سرطان در جهان محسوب میشود و در زمره کشورهای پر ابتلا قرار ندارد. این را بهشتیان میگوید و توضیح میدهد: «در حال حاضر، نرخ بروز سرطان در ایران پایینتر از بسیاری از کشورهای توسعهیافته است؛ اما به هر حال مثل تمام دنیا، روند این بیماری رو به افزایش است. پیشگیری و کنترل سرطان از اولویتهای نظام سلامت است، اما در این مسیر همکاری تمام وزارتخانهها، نهادها و سازمانهایی که وظایف و مسئولیتهایشان به نحوی به کنترل عوامل خطر سرطان کمک میکند، نیاز است.»
رئیس اداره سرطان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با اشاره به اینکه بر اساس روندهای ثبت شده، بروز برخی از سرطانهای شایع در کشور طی سالهای اخیر افزایش تدریجی داشته است، میگوید: «در مجموع در بازههای زمانی چند ساله، سن ابتلا در برخی از سرطانها به حدود ۱ تا ۱.۲ برابر رسیده است. اینگونه افزایشها بیش از آنکه از یک عامل واحد نشأت گرفته باشد، حاصل تغییرات جمعیتی، سبک زندگی و بهبود نظام تشخیص و ثبت بیماری نیز هست. هرچند که آمار و ارقام سرطانها بسیار مهم و راهنمای اصلی سیاستگذاران و برنامهریزان خصوصاً در نظام سلامت است، اما آنچه برای عموم مردم ما اهمیت حیاتی دارد و باید از آن مطلع باشند، توجه به عوامل خطر و پرهیز از آنها و شناخت عوامل هشداردهنده سرطان مانند تودههای غیرطبیعی، خونریزیهای غیرعادی، کاهش وزن بیدلیل، تغییرات پایدار در اجابت مزاج، زخمهای بهبود نیابنده و سرفه یا گرفتگی صدای طولانی مدت است.»
او در پاسخ به این سؤال که به غیر از عامل ژنتیک که نقش غیرقابل انکاری در بروز سرطان دارد، عوامل دیگر محیطی و اکتسابی چقدر در بروز سرطان نقش دارند، توضیح میدهد: «بر اساس شواهد علمی، فقط حدود ۵ تا ۱۰ درصد سرطانها منشأ ارثی دارند. در واقع سرطانها تعامل بین عوامل ژنتیکی، محیطی و رفتاری هستند. مصرف دخانیات، تغذیه ناسالم، چاقی، کم تحرکی، مصرف الکل، آلودگی هوا، تماس با مواد شیمیایی و برخی عفونتها، همگی از عوامل مهم اکتسابی هستند.»
نوع سرطان و شیوع آن در مناطق مختلف کشور متفاوت است که سبک غذایی، آب و هوا یا حتی آب ممکن است این تفاوت را ایجاد کرده باشد. به طور مثال در برخی مناطق سرطان دستگاه گوارش بیشتر دیده میشود. بهشتیان در این باره معتقد است که در نظام ثبت سرطان کشور، بروز جغرافیای سرطان به تفکیک استانها محاسبه و در اختیار سیاستگذاران و برنامهریزان استانی قرار میگیرد تا تصمیم گیریها مبتنی بر شواهد برای پیشگیری و کنترل سرطان انجام شود. به طور طبیعی، الگوی بروز سرطان در مناطق مختلف میتواند تحت تأثیر مجموعهای از عوامل خطر در هر منطقه جغرافیایی قرار بگیرد؛ از جمله الگوهای تغذیهای، شیوه زندگی، شرایط اقلیمی، عوامل محیطی ونظایر اینها؛ با این حال، هرچند که برخی از سرطانها مانند سرطانهای دستگاه گوارش در برخی از مناطق کشور شایعتر هستند و برخی از مطالعات نیز این موضوع را تأیید کرده، اما برای اظهار نظر قطعی درباره نقش هر عامل در بروز سرطان، انجام مطالعات و تحقیقات استانی و منطقهای ضروری است و نتایج این پژوهشها میتواند نقش مهمی در طراحی مداخلات هدفمند پیشگیرانه داشته باشد.
اهمیت غربالگری
و تشخیص زودهنگام
همواره در خصوص همه بیماریها غربالگری و تشخیص زودهنگام یکی از مؤثرترین ابزارهای کنترل به شمار میرود. رئیس اداره سرطان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با بیان اینکه در حال حاضر، برنامه پیشگیری، غربالگری و تشخیص زودهنگام برای سرطان پستان، سرطان دهانه رحم و سرطان روده بزرگ در کل دانشگاهها و دانشکدههای علوم پزشکی کشور در حال اجراست، در این باره میگوید: «مشارکت مردم در این برنامهها حیاتی است، چون تشخیص سرطان در مراحل اولیه میتواند شانس درمان را به بالای ۹۰ درصد برساند. زنان ۳۰ تا ۶۹ سال در برنامه سرطان پستان، زنان ۳۰ تا ۵۹ سال در برنامه سرطان دهانه رحم و زنان و مردان ۵۰ تا ۶۹ سال در برنامه سرطان روده بزرگ، گروه هدف برای پیشگیری و غربالگری هستند. اما در هر حال، تمام افراد دارای سابقه خانوادگی و کسانی که علائم هشداردهنده دارند، باید غربالگری و تشخیص زودهنگام را جدی بگیرند. مردم میتوانند با مراجعه به نزدیکترین مرکز خدمات جامع سلامت یا پایگاه سلامت و در روستاها با مراجعه به خانههای بهداشت از این خدمات بهرهمند شوند.»
طبق اعلام سازمان جهانی بهداشت در درمان انواع سرطان، ۴۹ درصد جراحی، ۴۰ درصد رادیوتراپی و فقط ۱۱ درصد شیمی درمانی تأثیر دارد. در حالی که به گفته کارشناسان در ایران بیشترین بار هزینه در دارودرمانی و شیمی درمانی است. بهشتیان در اینخصوص میگوید: «درمان سرطان در کشور بر اساس راهنماهای بالینی و شیوهنامههای علمی انجام میشود؛ تمرکز بالای هزینهها بر دارودرمانی و شیمی درمانی بیش از آنکه یک انتخاب درمانی باشد، بازتابی از زمانی است که بیمار وارد مسیر درمان میشود. وقتی سرطان در مراحل پیشرفته تشخیص داده میشود، گزینههای کم هزینهتر و مؤثرتر مانند جراحی یا درمانهای موضعی کارایی کمتری دارند و ناگزیر درمانهای دارویی طولانی مدت و پرهزینه در اولویت قرار میگیرند. این در حالی است که اگر تشخیص در مراحل اولیه انجام شود، بسیاری از سرطانها با جراحی یا درمانهای سادهتر و کم هزینهتر قابل کنترل هستند. بنابراین بار بالای هزینه دارودرمانی، بیش از هر چیز نشأت گرفته از تأخیر در تشخیص است. تجربه جهانی نشان میدهد سرمایهگذاری در پیشگیری، اصلاح سبک زندگی و غربالگری منظم، نه تنها جان انسانها را نجات میدهد، بلکه منجر به جلوگیری از هزینههای سنگین و گاه غیرضروری درمانهای پیشرفته میشود. سیاست وزارت بهداشت حرکت به سمت درمان متوازن، مبتنی بر شواهد و کاهش هزینههای غیرضروری است.»
