حذف لبنیات به بهانه طبع سرد پشتوانه علمی ندارد
دوغتان را بنوشید
نیلوفر منصوری
گروه گزارش
محصولات لبنی در بعضی از خانوادهها، دیگر با خیال راحت مصرف نمیشود؛ ماست با تردید سر سفره میآید، شیر گاهی کنار گذاشته میشود و درباره پنیر تردیدهای زیادی وجود دارد تا اطمینان. دلیلش نه کمبود است و نه گرانی، بلکه باوری است قدیمی به نام «سردی»؛ مفهومی که سالهاست در توصیههای شفاهی و نسخههای غیررسمی تکرار میشود و حالا بر انتخابهای روزمره غذایی سایه انداخته است. در شبکههای اجتماعی، حذف لبنیات راهحل بسیاری از مشکلات جسمی معرفی میشود؛ از نفخ و درد مفاصل گرفته تا بیحالی و اضافهوزن. این در حالی است که دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، با رد صریح «سردیزا بودن لبنیات»، هشدار میدهد کاهش یا حذف شیر، ماست و دوغ به این بهانه، پشتوانه علمی ندارد و میتواند سلامت عمومی را به خطر بیندازد. سؤالی که مطرح میشود، این است: میان توصیههای طب سنتی و علم تغذیه، کدام صدا رساتر و قابل اتکاتر است؟
ماجرا به همین سادگی نیست، چون در کنار تأکید وزارت بهداشت بر نبود پشتوانه علمی بر حذف لبنیات به بهانه طبع سرد، بخش قابلتوجهی از جامعه همچنان به توصیههای طب سنتی اعتماد دارد. توصیههایی که «مزاج» را محور تصمیمهای غذایی میدانند و برای هر فرد نسخهای متفاوت میپیچند. پرسش اصلی اینجاست که آیا طب سنتی هم به حذف لبنیات رسیده یا آنچه در افکار عمومی جا افتاده، برداشتهای سادهشده و غیرعلمی از افراد مدعی طب سنتی است؟
دکتر روشنک مکبری نژاد، رئیس انجمن علمی طب سنتی ایران معتقد است در طب ایرانی، لبنیات نه دشمن سلامت، بلکه غذایی است که باید «درست و متناسب با مزاج» مصرف شود. او با رد این باور رایج که مصرف لبنیات باید در فصل زمستان بهطور کامل حذف شود، به «ایران» میگوید: «این توصیه یک نسخه عمومی برای همه افراد نیست و در طب سنتی، حذف کامل لبنیات برای همه افراد و همه مزاجها صحیح نیست.»
به گفته او، توصیههای طب سنتی در حوزه سبک زندگی و تغذیه، همواره بر اساس مزاج افراد، فصل، محل زندگی و ویژگیهای فردی تنظیم میشود: «انتخاب مواد غذایی باید متناسب با مزاج افراد و مزاج خوراکیها باشد. برخی افراد پس از مصرف ماست یا سبزیجات دچار آبریزش دهان، تشدید درد مفاصل یا عوارض گوارشی میشوند، در حالی که همین مواد برای افراد دیگر مشکلی ایجاد نمیکند. هر فرد، با توجه به تجربه شخصی، متوجه تأثیر لبنیات بر بدن خود میشود.»
مکبرینژاد با اشاره به تفاوت دیدگاهها در میان متخصصان تغذیه و متخصصان طب سنتی میگوید: «تفاوتهای فردی باعث میشود نظرات کارشناسان تغذیه در این حوزه گاهی متفاوت باشد، اما از منظر طب سنتی، مصرف شیر و لبنیات نه تنها منع نشده، بلکه در بسیاری موارد مفید نیز دانسته میشود، اما ملاحظاتی مانند مزاج، بیماری شخص و سایر موارد نیز باید درنظر گرفته شود.»
رئیس انجمن علمی طب سنتی ایران با مقایسه این دیدگاه با پزشکی نوین توضیح میدهد: «در طب نوین و پزشکی فردمحور نیز درمان بیماریها بر اساس خصوصیات فردی و ویژگیهای ژنتیکی و شرایط هر فرد متفاوت است. حتی در تغذیه نوین هم به تغذیه اختصاصی هر فرد توجه ویژه شده است. این همان مفهومی است که در طب سنتی با زبان مزاجشناسی بیان شده و به تفاوتهای فنوتیپی افراد اشاره دارد.»
مکبرینژاد با بیان اینکه افراد از نظر مزاج به دستههای سرد و گرم تقسیم میشوند، در پاسخ به پرسشی درباره پشتوانه علمی این نظریات میگوید: «تحقیقات متعددی در این زمینه انجام شده، اما همچنان به پژوهشهای گستردهتر نیاز داریم. برخی مطالعات نشان میدهد در افرادی که دچار دردهای مفصلی هستند، مصرف لبنیات میتواند موجب تشدید درد شود. بههرحال، واکنش افراد به مصرف لبنیات یکسان نیست.»
این متخصص طب سنتی با تأکید بر ارزش غذایی لبنیات میگوید: «لبنیات منبع مهمی از پروتئین، کلسیم، فسفر، ویتامین D و ویتامینهای گروه B است و نقش مؤثری در سلامت استخوانها، متابولیسم بدن و پیشگیری از برخی بیماریها دارد. مصرف لبنیات در تمام مراحل زندگی از کودکی و نوجوانی تا میانسالی و سالمندی و حتی در دوران بارداری و شیردهی با توجه به ملاحظات مزاجی توصیه میشود.»
به گفته او، شیر به عنوان یک ماده غذایی کامل، برای اغلب افراد قابل استفاده است، اما افرادی که به لبنیات حساسیت دارند یا دارای مزاج سرد هستند، میتوانند با اصلاح شیوه مصرف، عوارض را کاهش بدهند؛ برای مثال پنیر همراه با گردو یا زیره، شیر با دارچین، زنجبیل یا هل و ماست با نعناع، پونه یا گل سرخ مصرف شود.
رئیس انجمن علمی طب سنتی ایران همچنین یادآوری میکند: «در برخی افراد مبتلا به دردهایی مثل روماتیسم و میگرن، بعضی از انواع لبنیات میتوانند محرک سردرد باشند و در بیماران مبتلا به روماتیسم مفصلی نیز احتمال تشدید درد وجود دارد. این موارد نیازمند تنظیم فردی رژیم غذایی است و نباید به حذف کلی لبنیات منجر شود.»
نقش لبنیات در طب نوین
نقشی که لبنیات در سلامتی انسان دارد، بر هیچ کس پوشیده نیست. دکتر احمد اسماعیل زاده، مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت با بیان این مطلب به «ایران» میگوید: «بر اساس هرم راهنمای غذایی سالم، مصرف لبنیات به دلیل داشتن پروتئین، کلسیم و برخی چربیهای مفید برای سلامت ضرورت دارد و حذف آن به بهانه طبع سرد، از برنامه غذایی تحت هیچ شرایطی توصیه نمیشود و میتواند سلامت عمومی را به خطر بیندازد.»
به گفته مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، طبق مطالعات انجام شده، در افرادی که لبنیات را به اندازه کافی در برنامه غذایی روزانه خودشان قرار میدهند، خطر ابتلا به چاقی، دیابت و برخی سرطانها مثل سرطان روده به طرز چشمگیری پایینتر است. همچنین لبنیات نقش مؤثری در سلامت استخوان، متابولیسم و پیشگیری از برخی بیماریها دارد.
اسماعیلزاده با اشاره به اهمیت دوچندان مصرف لبنیات در دوران کودکی، نوجوانی، بارداری و شیردهی میگوید: «مقدار توصیه لبنیات برای مصرف روزانه حدود 2 تا 3 واحد لبنیات کم چرب است که با توجه به گروههای سنی مختلف تأمین آن برای سلامت بدن متفاوت است. مصرف لبنیات برای بزرگسالان که استخوانهایشان تکامل پیدا کرده است 2 واحد در روز کفایت میکند. میزان مورد نیاز در سالمندان که دچار پوکی استخوان هستند، 3 واحد در روز است. برای کودکان تا نوجوانان (تا 19 سالگی) که در سنین رشد هستند نیز 3 واحد لبنیات در روز ضرورت دارد، چون نقش مهمی در تأمین کلسیم دارند و هیچ کدام از گروههای غذایی نمیتوانند کمبود آن را تأمین کنند.»
مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، با رد باور رایج سردیزا بودن لبنیات بهخصوص در فصول سرد سال تأکید میکند: «حذف یا مصرف بسیار کم شیر، ماست و دوغ از رژیم غذایی به بهانه طبع سرد نه تنها پشتوانه علمی ندارد بلکه در جلساتی که با اساتید طب سنتی برگزار کردهایم، آنها نیز چنین ادعایی ندارند و معتقدند این صحبتها، ادعاهای مطرح شده توسط افرادی است که ادعای حکیم یا طبیب بودن دارند و خودسرانه این ادعاها را مطرح میکنند. به گفته این متخصصین، این موضوع میتواند سلامت عمومی را به خطر بیندازد چون شواهد علمی آن را تأیید نمیکند.»
برش
حذف نکنید، جایگزین کنید!
اسماعیلزاده با اشاره به شواهد پژوهشی و افرادی که با مصرف لبنیات دچار حساسیت میشوند، میگوید: «افرادی که برخی از انواع لبنیات به آنان سازگار نیست، میتوانند مواد دیگری را جایگزین کنند. مثلاً بیماران گوارشی که عدم تحمل لاکتوز دارند و با خوردن شیر، نفخ میکنند، طبیعتاً باید نوع لبنیات مصرفی را متناسب با حالات عمومیشان تغییر بدهند. بهتر است این افراد، ماست تخمیری یا ترش شده که حاوی پروبیوتیک زیاد است را جایگزین کنند. یا به جای شیر، ماست، پنیر یا کشک را در برنامه غذایی خود قرار بدهند. در هر صورت نباید آن را حذف کنند، چون مصرف لبنیات کمچرب بهویژه انواع تخمیری مانند ماست و پنیر با کاهش خطر دیابت نوع دو، بیماریهای قلبی عروقی و چاقی مرتبط است. بنابراین کنار گذاشتن لبنیات به دلایل غیرعلمی توصیه نمیشود.»
به گفته مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، توصیه میشود زنان باردار روزانه بین 3 تا 4 واحد لبنیات کمچرب را در رژیم غذایی خود بگنجانند. این میزان مصرف موجب تقویت سیستم ایمنی، استحکام استخوانها و دندانها و تأمین نیازهای تغذیهای مادر و جنین میشود و نقش کلیدی در سلامت بارداری دارد. اما مادران بارداری که به دلیل عدم تکامل سیستم گوارشی نوزاد، دچار علایم آلرژی میشوند یا این علایم در نوزادان ظاهر میشود، به مدت محدود 3 ماه، میتوانند لبنیات را حذف کنند. البته در این مدت باید مکمل کلسیم مصرف کنند و به مرور زمان که تکامل روده نوزاد شکل گرفت، میتوانند دوباره لبنیات را به برنامه غذایی خودشان برگردانند. پرهیز از لبنیات در دوران بارداری سلامت مادر و جنین را به خطر میاندازد و پیروی از باورهای نادرست در این زمینه توصیه نمیشود.
