۲۰۰ پروژه برای عبور از تنش آبی
گفتوگو با عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب و معاون شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران
خشکسالی مزمن، افت بارشها، فرسودگی بخشی از زیرساختها و فشار فزاینده بر منابع محدود آب، سال گذشته را به یکی از پیچیدهترین دورههای مدیریت آب در کشور تبدیل کرد. این چالشها در مقاطعی که جنگ و آسیبدیدن زیرساختهای انرژی و برخی تأسیسات آبی نیز به آن افزوده شد، ابعاد تازهای پیدا کرد؛ چراکه پایداری آبرسانی، بیش از هر زمان دیگری، وابستگی مستقیم خود را به برق، انرژی، شبکههای انتقال و آمادگی نیروهای عملیاتی نشان داد. در این شرایط، وزارت نیرو با چند مأموریت همزمان روبهرو بود: تأمین آب شرب شهرها، حفظ پایداری شبکههای آب و فاضلاب، مدیریت تنش آبی در بخشهای شهری و کشاورزی، بازگرداندن سریع تأسیسات آسیبدیده به مدار و در عین حال، حرکت از اداره روزمره بحران به سمت اصلاح حکمرانی آب و افزایش تابآوری زیرساختها. عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب و معاون شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران، در گفتوگو با ما از اجرای سریع خط دوم انتقال آب از طالقان به تهران و پروژه تأمین آب شهر بانه بهعنوان دو نمونه مهم مقابله با تنش آبی یاد میکند. او همچنین میگوید، مجموعه اقدامات فرهنگی، مدیریتی و سازهای، در فصل گرم مصرف آب را ــ برای نمونه در تهران ــ حدود ۱۳.۵ تا ۱۴.۵ درصد کاهش داده است؛ کاهشی که هرچند مهم است، اما در سرزمینی که با خشکسالیهای پیدرپی دستوپنجه نرم میکند، بهتنهایی به معنای عبور از مسأله آب نیست. به گفته بزرگزاده، سال گذشته حدود ۶۵ درصد کشور با خشکسالی مواجه بوده و امسال نیز یکسوم کشور با کمبارشی روبهرو است. همزمان، تجربه جنگ نشان داد که هرگونه اختلال در شبکه برق، میتواند بهسرعت بر آبرسانی و فاضلاب اثر بگذارد؛ از همین رو، شناسایی مراکز حساس، طراحی سامانههای پشتیبان و تأمین آب اضطراری برای بیمارستانها، مراکز امدادی و مناطق در معرض آسیب، اهمیتی دوچندان یافته است. او در بخش دیگری از این گفتوگو، از غربالگری ۵۷۰ پروژه و قرار گرفتن کمتر از ۲۰۰ طرح در اولویت اول بر پایه شاخصهای اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی خبر میدهد. ایجاد بازار بهرهوری آب و انتشار اوراق صرفهجویی آب در بورس نیز از جمله برنامههایی است که قرار است به صرفهجویی و افزایش بهرهوری آب، ارزش اقتصادی بدهد. با این همه، سخنگوی صنعت آب تأکید میکند فاصله گرفتن از مدیریت واکنشی و رسیدن به مدیریت پیشنگر، مسیر کوتاه و سادهای نیست؛ مسیری که به اصلاح ساختار، استمرار سیاستها، تأمین منابع و صبوری نیاز دارد.
در یک سال گذشته، مهمترین اقدامات وزارت نیرو در بخش آب ــ بویژه در دولت چهاردهم ــ برای حفظ پایداری منابع و استمرار خدماترسانی چه بوده است؟
اقدامات وزارت نیرو در بخش آب را میتوان در دو حوزه کلان دستهبندی کرد: اول، اقداماتی که به مدیریت منابع آب مربوط میشود و دوم، اقدامات اصلاحی و بهبودبخشی در حوزه حکمرانی آب.
در بخش مدیریت منابع آب، اقداماتی در زمینه تأمین، توزیع و انتقال آب انجام شد؛ بویژه از آن جهت که در سالهای اخیر با خشکسالی مزمن و پیدرپی در بخشهای زیادی از کشور مواجه بودهایم. سال گذشته حدود ۶۵ درصد کشور، یعنی نزدیک به دو سوم سرزمین، درگیر خشکسالی بود و امسال نیز در حدود یکسوم کشور با کمبارشی روبهرو است. در چنین وضعیتی، یکی از اقدامات اساسی ما تأمین و انتقال آب و همچنین مدیریت تنش آبی در شهرها و بخش کشاورزی بود.
در همین زمینه، میتوان به اجرای پروژه مهم خط دوم انتقال آب از طالقان به تهران اشاره کرد؛ پروژهای که بهعنوان خط پشتیبان تأمین آب تهران، در مدت کوتاهی اجرا شد. همچنین پروژه تأمین آب شهر بانه، با وجود وسعت و پیچیدگیهای فنی، در زمانی کوتاه به سرانجام رسید. این طرحها صرفاً پروژههای عمرانی نیستند، بلکه در شرایط تنش آبی، بخشی از سازوکار حفظ امنیت و آرامش زندگی روزمره مردم محسوب میشوند.
در حوزه مدیریت مصرف و تقاضا نیز مجموعهای از اقدامات فرهنگی، مدیریتی و سازهای در دستور کار قرار گرفت. حاصل این اقدامات، برای نمونه در تهران، کاهش حدود ۱۳.۵ تا ۱۴.۵ درصدی مصرف آب در فصل گرم بود. البته باید تأکید کرد که این میزان کاهش مصرف، هرچند قابلتوجه است، اما با توجه به تداوم خشکسالی و محدودیت منابع، به معنای حلشدن مسأله آب نیست، بلکه نشان میدهد مدیریت مصرف میتواند در کنار اقدامات تأمینی و زیرساختی، بخشی از فشار وارده بر شبکه را کاهش دهد.
اقدام مهم دیگر، استمرار خدمترسانی به مردم در شرایط جنگی بود. همکاران ما در ایستگاههای پمپاژ، سدها، شبکههای آب و فاضلاب و دیگر بخشهای مرتبط، در تمام این مدت در محل خدمت حاضر بودند و وظایف خود را انجام دادند. در این مسیر، شهدایی نیز تقدیم کشور شد؛ از جمله همکارانی که در ایستگاههای پمپاژ یا محل اجرای پروژهها به شهادت رسیدند. این واقعیت نشان میدهد پایداری خدمات آب و فاضلاب، تنها محصول تجهیزات و سازهها نیست، بلکه بیش از هر چیز به ایستادگی و مسئولیتپذیری نیروی انسانی متکی است.
از دیگر اقدامات مهم، پیادهسازی برنامه هفتم توسعه و پیشبینی سازوکارهای جدید در قانون بودجه سال ۱۴۰۵ بود. یکی از این سازوکارها، ایجاد بازار بهرهوری آب و انتشار اوراق صرفهجویی آب در بورس است. اکنون تمرکز ما بر تدوین و تبدیل آییننامههای اجرایی این طرح به سازوکارهای عملیاتی است و امیدواریم از نیمه دوم سال، بازار بهرهوری آب مستقر شود. با راهاندازی این بازار، صرفهجویی و افزایش بهرهوری آب دارای ارزش اقتصادی خواهد شد؛ به این معنا که اگر فرد یا مجموعهای در کشور پروژهای برای صرفهجویی یا افزایش بهرهوری آب اجرا کند، میتواند در چارچوب سازوکار پیشبینیشده، از حمایتهای مالی برخوردار شود.
با توجه به این اقدامات، میتوان گفت وزارت نیرو در حوضه آب فراتر از ارائه خدمات عمومی، برای استمرار زندگی روزمره مردم و اداره کشور نیز برنامهریزی کرده است. چه تصمیم کلیدی به شناسایی و تمرکز بر اولویتهای حیاتی شبکه آب کمک کرد؟
یکی از اقدامات مهم ما، اولویتبندی طرحها و پروژهها بود. در شرایط جنگی، تأمین مالی ۵۷۰ پروژه با مشکل مواجه شده بود؛ بنابراین نمیشد همه طرحها را با یک میزان از منابع و توجه مدیریتی پیش برد. بر اساس یکی از ظرفیتهای پیشبینیشده در قانون برنامه هفتم توسعه، پروژهها را بر مبنای سه شاخص اصلی غربالگری کردیم: بهرهوری اقتصادی، بهرهوری اجتماعی و بهرهوری محیط زیستی.
در نهایت، کمتر از ۲۰۰ پروژه در اولویت اول قرار گرفت و تمرکز منابع و توجه مدیریتی بر همین طرحها گذاشته شد. این پروژهها از نظر اقتصادی بیشترین اثرگذاری را داشتند، از نظر اجتماعی بیشترین رفاه را برای مردم ایجاد میکردند و از منظر محیط زیستی نیز با الزامات و منافع این حوزه سازگار بودند.
این اولویتبندی در واقع تلاشی بود برای آنکه منابع محدود، در جایی به کار گرفته شوند که بیشترین اثر را بر پایداری آبرسانی، کاهش تنش، رفاه مردم و حفاظت از محیطزیست دارند. در شرایطی که با محدودیت منابع مالی و همزمان با فشارهای ناشی از خشکسالی و بحران روبهرو هستیم، انتخاب درست پروژهها خود به یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت تبدیل میشود.
آیا این اولویتبندی و تمرکز بر پروژههای منتخب باعث شد خدمات روزمره آب و فاضلاب در دوره جنگ دچار اختلال نشود؟
اقدامات روزمره و استمرار خدمات در دوره جنگ، نتیجه بسیج توان ملی بود. فرزندان ملت در وزارت نیرو، در کنار سایر مردم و دستگاهها، تلاش کردند امنیت و پایداری خدماترسانی حفظ شود و حملات دشمن، خللی در خدمات مرتبط با آب و برق ایجاد نکند.
بهطور طبیعی، حمله خارجی معمولاً موجب انسجام بیشتر نیروهای وطندوست و آزاد شدن انرژیهای ملی برای خدمترسانی به مردم میشود. در وزارت نیرو نیز همکاران ما تلاش کردند در سختترین شرایط، خدمات آب و فاضلاب را استمرار دهند و اجازه ندهند زندگی روزمره مردم تحت تأثیر قرار گیرد.
البته حفظ پایداری در چنین موقعیتهایی به معنای نبود فشار یا تهدید نیست. شبکه آب و فاضلاب به دلیل وابستگی بالایی که به برق، پمپاژ، تأسیسات انتقال و تجهیزات کنترلی دارد، ذاتاً در برابر اختلالات زیرساختی آسیبپذیر است. اما آمادگی نیروهای عملیاتی، حضور میدانی کارکنان و فعالسازی راهکارهای جایگزین، کمک کرد تا این تهدیدها تا حد امکان به اختلال در خدمترسانی به مردم تبدیل نشود.
در دولت چهاردهم تا چه اندازه توانستهایم از مدیریت صرفاً بحرانی فاصله بگیریم و به سمت مدیریت پیشنگر و افزایش تابآوری حرکت کنیم؟
در این زمینه هنوز راه زیادی در پیش داریم. با این حال، در دولت چهاردهم هدفگذاری انجام شده، اقداماتی که باید صورت گیرد شناسایی و مستند شده و گامهایی نیز برای اجرای آنها برداشتهایم.
از جمله این اقدامات میتوان به اولویتبندی و غربالگری طرحهای حوضه آب و فاضلاب، ایجاد سامانه حسابداری آب، اصلاح ساختار آب کشور، انجام اصلاحات اقتصادی، بهبود فضای کسبوکار در حوضه آب و فاضلاب، تکمیل سامانه پایش و اندازهگیری آب و همچنین مدیریت مصرف و تقاضای آب اشاره کرد.
مدیریت پیشنگر به این معناست که پیش از تبدیلشدن یک مسأله به بحران، بتوانیم آن را مشاهده، اندازهگیری و برای آن تصمیمگیری کنیم. برای رسیدن به این نقطه، باید اطلاعات دقیقتری از منابع و مصارف آب داشته باشیم، نظامهای پایش را تکمیل ، سازوکارهای اقتصادی را اصلاح و به بهرهوری آب بهعنوان یک ارزش واقعی نگاه کنیم.
البته این اقدامات یکشبه به نتیجه نمیرسند. اجرای آنها نیازمند زمان، صبوری، عزم جدی و استمرار در مسیر است. باید با اصرار و پافشاری، این برنامهها را دنبال کرد تا آثار آنها در نظام حکمرانی و مدیریت آب کشور نمایان شود. مهم این است که مسیر تغییر از مدیریت صرفاً واکنشی به مدیریت پیشنگر آغاز شده و باید با ثبات و جدیت ادامه پیدا کند.
در شرایط بحرانی مانند جنگ، برخی مراکز مانند بیمارستانها و مراکز امدادی به پایداری ویژه آب نیاز دارند. وزارت نیرو برای حفظ آبرسانی به این مراکز چه اقداماتی انجام داده است؟
از ابتدا، نواحی و ساختمانهای امدادی و حساس، از جمله بیمارستانها و مراکز امدادی، شناسایی شدند. تمام اقداماتی که در حوضه آب و فاضلاب انجام میدهیم، بهگونهای برنامهریزی شده که این مراکز در زمینه تأمین و دسترسی به آب دچار مشکل نشوند.
این مراکز از پیش شناسایی شده و در برنامهریزیهای ما مورد توجه ویژه قرار گرفتهاند. در مواردی نیز که احتمال آسیب به زیرساختهای اصلی وجود داشت، برای استفاده از تجهیزات و سامانههای جایگزین و اضطراری برنامهریزی شد. در شرایط بحران، آبرسانی به بیمارستان یا مرکز امدادی صرفاً یک خدمت شهری نیست، بلکه بخشی از زنجیره نجات و حفظ جان مردم است. به همین دلیل، این مراکز در اولویت برنامههای پدافندی و عملیاتی قرار دارند.
تجربه بحرانها به ما یادآوری کرده که برای مراکز حساس، نباید تنها به یک مسیر یا یک سامانه تأمین متکی بود. هرچه مسیرهای پشتیبان، تجهیزات اضطراری و امکان واکنش سریع بیشتر باشد، تابآوری این مراکز نیز افزایش خواهد یافت.
