چرا صنعت پتروشیمی ایران به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین و راهبردی‌ترین بخش‌های اقتصادی کشور شناخته می‌شود؟
صنعت پتروشیمی نقش بی‌بدیلی در ایجاد ارزش افزوده، کسب درآمد ارزی پایدار و ایجاد اشتغال مولد ایفا می‌کند. این صنعت با وجود چالش‌های ساختاری نظیر ناترازی گاز و نیاز مبرم به تنوع‌بخشی به سبد سوخت و خوراک، کماکان موتور محرک صادرات غیرنفتی ایران محسوب می‌شود. نگاهی به تاریخچه این صنعت گویای فراز و نشیب‌های قابل توجه آن است. در حالی که بهره‌برداری از اولین چاه نفت ایران به سال ۱۲۸۵ بازمی‌گردد و پالایش نفت از سال ۱۲۹۱ با راه‌اندازی پالایشگاه آبادان آغاز شد، اما صنعت پتروشیمی با تأخیری قابل تأمل و بیش از ۵۰ سال بعد، در سال ۱۳۴۲ با احداث اولین واحد تولید کود شیمیایی در مرودشت شیراز متولد شد. این تأخیر تاریخی، شاید نمادی از فقدان نگاه زنجیره‌ای و ارزش‌آفرین به منابع هیدروکربنی در دهه‌های اولیه باشد. در واقع در جایابی خاورمیانه در صنعت نفت جهانی نقش تولیدکننده خام نفت و گاز به ایران قبل از انقلاب داده شده بود و کار پالایش و توسعه زنجیره ارزش به کشورهای شرق آسیا و غرب اروپا داده شده بود.
 
آیا صنعت پتروشیمی ایران هم‌اکنون از این مرحله گذر کرده و به جایگاه واقعی دست یافته است؟
ایران با تولید حدود 9.5 میلیون بشکه نفت و گاز طبیعی در روز (معادل واحد صادرات نفت) ، از ذخایر عظیم هیدروکربنی به‌عنوان ماده اولیه این صنعت برخوردار است. در بخش پایین‌دست، ۸۳ مجتمع پتروشیمی فعال در کشور وجود دارد که عمدتاً در قطب‌های مهمی مانند منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر (۲۶ مجتمع) و منطقه پارس جنوبی در عسلویه (۱۷ مجتمع) متمرکز شده‌اند. سرمایه‌گذاری انباشته در این صنعت در ۴۵ سال به حدود ۷۹ میلیارد دلار رسیده و ظرفیت اسمی تولید آن به بیش از۸۰ میلیون تن در سال بالغ می‌شود، هرچند تولید فعلی حدود 50 میلیون تن است که نشان از وجود ظرفیت خالی و امکان توسعه دارد. همچنین ۴۰ طرح تولیدی جدید با مجموع ظرفیت حدود ۸۵ میلیون تن و جذب سرمایه‌ای حدود ۲۰ میلیارد دلار در دست احداث است که افق روشنی را ترسیم می‌کند.
تأمین خوراک این صنعت، یکی از نقاط قوت و در عین حال آسیب‌پذیر آن است. حدود ۸۷ درصد از خوراک واحدهای پتروشیمی ایران از گاز طبیعی (عمدتاً متان و اتان) تأمین می‌شود و تنها ۱۳ درصد از خوراک مایع مانند نفتا، میعانات گازی و LPG استفاده می‌شود. این وابستگی شدید به گاز، اگرچه به دلیل برخورداری از منابع غنی در کوتاه‌مدت مزیت محسوب می‌شود، اما در بلندمدت و با توجه به افزایش مصرف داخلی گاز و الزامات ساختار صادراتی، لزوم تنوع‌بخشی به سبد خوراک و افزایش سهم خوراک مایع را به یک راهبرد ضروری تبدیل کرده است. جریان خوراک از میادین گازی و نفتی، از طریق خط لوله سراسری گاز و شبکه‌های انتقال به پالایشگاه‌های گازی و نفتی و سپس به مجتمع‌های پتروشیمی هدایت می‌شود. محصولات این صنعت بسیار متنوع است و از مواد پایه مانند اتیلن، پروپیلن و متانول گرفته تا محصولات میانی و نهایی مانند انواع پلیمرها (پلی اتیلن، پلی پروپیلن)، کودهای شیمیایی (آمونیاک و اوره) و آروماتیک‌ها را در بر می‌گیرد.
 
مهم‌ترین چالش این صنعت از نگاه شما چیست؟
جایگاه این صنعت در اقتصاد ملی انکارناپذیر است. پتروشیمی اولین صنعت غیر نفتی کشور از لحاظ ایجاد درآمد ارزی و ارزش افزوده است و سهم عمده‌ای از صادرات غیرنفتی ایران را به خود اختصاص داده است. آمارها نشان می‌دهد در سال‌های اخیر، صادرات محصولات پتروشیمی رشد قابل توجهی داشته است. با این حال، نکته حیاتی و چالشی عمیق در این جایگاه نهفته است؛ ارزش افزوده پایین محصولات صادراتی نسبت به محصولات وارداتی. به طور متوسط ارزش هر تن ماده پتروشیمی صادراتی ایران حدود ۵۷۲ دلار است، در حالی که ارزش هر تن ماده وارداتی مشابه یا تکمیل‌کننده زنجیره حدود ۲۹۲۳ دلار است. این به آن معناست که ارزش محصول نهایی وارداتی حدود ۵٫۵ برابر محصول پایه صادراتی ایران است. این شکاف عظیم، نتیجه واضح عدم تکمیل زنجیره ارزش در داخل کشور است. در حال حاضر، از نظر تعداد محصولات زنجیره ارزش پتروشیمی، حدود ۴۸ درصد از مواد میانی و نهایی در کشور تولید نمی‌شود و این یعنی ایران عمدتاً مواد اولیه و پایه را صادر و محصولات با ارزش افزوده بالا را وارد می‌کند. تکمیل این زنجیره نه تنها وابستگی را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند ارزش دلاری هر تن محصول نهایی را تا ۶ برابر افزایش دهد و اثر شگرفی بر اقتصاد کشور بگذارد.
 
در مقابل این چالش، بزرگ‌ترین فرصت این صنعت چیست؟
اما این صنعت با وجود چالش‌ها، از فرصت‌های استثنایی نیز برخوردار است. اولاً، ساختار نسبتاً شفاف و حرکت به سوی خصوصی‌سازی در این صنعت بیش از سایر بخش‌های نفت و گاز، سبب اقبال سرمایه‌گذاران حقیقی و حقوقی شده است. در واقع صنعت پتروشیمی نسبت به صنعت پالایشی و بالادستی نفت از حاکمیت شرکتی، تنظیم‌گری و بازارسازی مطلوب‌تری برخوردار است. ثانیاً، محصولات پتروشیمی به دلیل تنوع و کاربرد گسترده، قابلیت تحریم‌پذیری پایین‌تری نسبت به نفت خام دارند. ثالثاً، دسترسی مناسب به خوراک داخلی و حتی امکان تأمین از کشورهای همسایه، مزیت مکانی مهمی ایجاد کرده است. رابعاً، ظرفیت واحدهای پایین‌دست و تبدیلی، به مراتب کوچکتر از واحدهای عظیم بالادستی است و این، فرصت طلایی برای مشارکت بنگاه‌های کوچک و متوسط زنجیره‌ساز و اشتغال‌آفرین فراهم می‌آورد.
 
برای بهره‌گیری از این فرصت‌ها و عبور از چالش‌ها چه پیشنهادهایی دارید؟
سه رویکرد کلیدی پیش روی صنعت قرار دارد؛ اول، افزایش کمیت و تنوع خوراک با هدف افزایش ظرفیت خوراک از ۸۰ به ۱۶۰ میلیون تن در سال و افزایش سهم خوراک مایع از حدود ۲۰ درصد فعلی به ۴۰ درصد. دوم، تکمیل زنجیره ارزش مواد با هدف افزایش شدید ارزش افزوده و کاهش خام‌فروشی. سوم، توسعه بازار و افزایش سهم در تجارت جهانی محصولات پتروشیمی. در راستای این رویکردها، ۲۸ طرح پیشران برای تکمیل زنجیره ارزش تعریف شده که اجرای آنها می‌تواند تحول آفرین باشد.
صنعت پتروشیمی ایران در آستانه یک تحول بزرگ قرار دارد. این صنعت با پشتوانه منابع غنی خوراک، زیرساخت‌های ایجادشده، نیروی انسانی متخصص و موقعیت ترانزیتی ممتاز، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از قطب‌های برتر پتروشیمی در سطح منطقه و جهان را دارد. کلید این تحول، ‌گذار از اقتصاد خام‌فروشی منابع به اقتصاد ارزش‌آفرینی زنجیره‌ای است. تحقق این امر نیازمند عزم ملی، حکمرانی هوشمند، جذب سرمایه‌گذاری هدفمند و همگرایی همه اجزای دولتی و خصوصی است. در این صورت، صنعت پتروشیمی می‌تواند به واقع سکوی پرتاب اقتصاد ایران در مسیر توسعه پایدار و مقاوم باشد.
 
چرا با وجود رشد تولید و صادرات در صنعت پتروشیمی ایران، این صنعت همچنان با خام‌فروشی نسبی مواجه است؟
همان‌طور که بیان شد، صنعت پتروشیمی ایران در سال‌های اخیر به‌عنوان موتور محرک اقتصاد غیرنفتی و اصلی‌ترین منبع درآمد ارزی غیرنفتی شناخته شده‌است. اما این صنعت با وجود دستاوردهای چشمگیر در تولید و صادرات مواد پایه، هنوز در میانه راه تکمیل زنجیره ارزش و تولید محصولات با ارزش افزوده بالا قرار دارد. مطالعه غربالگری و اولویت‌بندی «مواد گلوگاهی پتروشیمی» که در سال ۱۴۰۴ که از سوی یکی از اندیشکده‌های تخصصی حوزه فناوری کشور انجام شده است به وضوح نشان می‌دهد که از میان ۴۳۹ ماده شناسایی‌شده در زنجیره ارزش هفت ماده اصلی (متان، اتان، پروپان، بوتان، بنزن، تولوئن و زایلین)، تنها ۲۰ ماده (یعنی کمتر از ۱۰ درصد از مواد زنجیره)، بیش از ۵۰ درصد از نیاز وارداتی کشور را به خود اختصاص داده‌اند و میانگین قیمت واردات آنها بیش از ۲۰۰۰ دلار بر تن است. این مواد شامل موادی مانند پلی استال (POM)، فنول، متیلن دی فنیل دی‌ایزوسیانات (MDI)، اتیلن دی‌آمین، اکسید پروپیلن، پلی‌متیل‌متاکریلات (PMMA)، پلی‌بوتیلن ترفتالات (PBT)، آدیپیک اسید، پلی‌آمید ۶۶، پلی‌وینیل الکل (PVOH) و پلیمرهای سوپر جاذب (SAP) است. این شواهد گویای یک واقعیت تلخ اما قابل تبدیل به فرصت است: ایران در دام خام‌فروشی نسبی مواد پتروشیمی گرفتار است و برای خروج از این وضعیت، باید زیست‌بوم فناوری خود را متحول کند. در واقع با تمرکز روی تعداد محدودی از مواد می‌تواند بخش قابل توجهی از زنجیره ارزش را تکمیل و با توقف واردات وارد حوزه صادرات مواد پتروشیمی با ارزش بالا شود.
 
کدام واقعیت‌های ساختاری در صنعت پتروشیمی و نظام پژوهش و فناوری کشور سبب شده‌اند که با وجود ظرفیت بالای تولید، حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش و توسعه مواد با ارزش افزوده بالا با کندی مواجه شود؟
پیش از پاسخ به این پرسش باید به چند واقعیت کلیدی در ساختار فعلی صنعت پتروشیمی و پژوهش در این حوزه را یادآور شوم؛ اول، افزایش پیچیدگی فرآیند با حرکت به پایین‌دست زنجیره ارزش، دوم، فاصله معنادار هزینه‌های تحقیق و توسعه (R&D) بین بالادست و پایین‌دست، سوم، وابستگی شدید به واردات مواد با پیچیدگی بالا و چهارم گسست بین دانشگاه، پژوهشگاه و صنعت است. 