بهناز اکبرپور 

مدیر تحلیل کارگزاری سرمایه‌گذاری ملی

در تحلیل بازار سرمایه ایران، کمتر صنعتی را می‌توان یافت که به‌اندازه صنعت پتروشیمی در ساختار شاخص‌ها، سودآوری، نقدشوندگی و شکل‌دهی به انتظارات سرمایه‌گذاران نقش ایفا کند. به همین دلیل، هر تحلیل جامعی از بورس که نقش این صنعت را نادیده بگیرد، ناگزیر تحلیلی ناقص و بعضاً گمراه‌کننده خواهد بود. پتروشیمی در بورس ایران صرفاً یک گروه صنعتی نیست، بلکه یکی از ستون‌های ساختاری بازار سرمایه به‌شمار می‌رود؛ ستونی که توازن میان ارزش بازار، سودآوری و عمق معاملات تا حد زیادی بر آن استوار است.
اهمیت این صنعت پیش از هر چیز در وزن بالای آن در میان شرکت‌های بزرگ بازار نمایان است. از میان ۳۰ شرکت بزرگ بورسی، ۸ نماد (معادل حدود ۲۷ درصد) متعلق به صنعت پتروشیمی است. این تمرکز بالا نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از لیدری شاخص، ارزش‌آفرینی و جهت‌دهی به جریان تحلیل بازار، در این صنعت متمرکز شده است. در چنین شرایطی، نوسانات قیمتی یا تغییرات سودآوری شرکت‌های پتروشیمی، به‌طور طبیعی به سایر صنایع و کلیت بازار تسری می‌یابد و نقش «پیشران» ایفا می‌کند.
جایگاه پتروشیمی در سطح کل بازار نیز کاملاً قابل مشاهده است. این صنعت با ارزش بازار حدود ۳٬۲۸۰ هزار میلیارد تومان، نزدیک به ۲۴ درصد از کل ارزش بازار سرمایه کشور را در اختیار دارد.
از منظر عملکرد عملیاتی، پتروشیمی‌ها با فروش حدود ۱٬۲۲۱ هزار میلیارد تومان، سهمی نزدیک به ۱۶ درصد از کل فروش شرکت‌های بورسی را به خود اختصاص داده‌اند و در سطح سودآوری نیز با تحقق ۳۳۳ هزار میلیارد تومان سود خالص، حدود ۲۲ درصد از سود خالص بازار سرمایه را تأمین می‌کنند. این ارقام به‌وضوح نشان می‌دهد که پتروشیمی نه‌تنها سنگین‌ترین صنعت بازار از حیث ارزش، بلکه یکی از موتورهای اصلی تولید سود در بازار سرمایه ایران است.
بخش مهمی از این اثرگذاری، ناشی از حضور هلدینگ‌های بزرگ و راهبردی در صنعت پتروشیمی است. هلدینگ‌هایی همچون صنایع پتروشیمی خلیج فارس (فارس)، تاپیکو و پارسان با مالکیت زنجیره‌ای بر شرکت‌های متعدد بالادستی و پایین‌دستی، نقش تعیین‌کننده‌ای در سودآوری، سیاست تقسیم سود، ترکیب دارایی‌ها و حتی رفتار بازار ایفا می‌کنند.
این هلدینگ‌ها به‌واسطه اندازه بزرگ، تنوع پرتفوی و پیوند مستقیم با متغیرهای کلان اقتصادی، در عمل به بازیگران شبه‌سیستمی بازار سرمایه تبدیل شده‌اند و تصمیمات آنها می‌تواند جهت حرکت بخشی از بازار را مشخص کند. مزیت‌های ساختاری صنعت پتروشیمی از جمله دسترسی به خوراک، مقیاس بالای تولید، پیوند با بازارهای صادراتی و ماهیت دلاری محصولات باعث شده این صنعت در مقایسه با بسیاری از صنایع داخلی، از ثبات و قدرت سودسازی بالاتری برخوردار باشد. همین ویژگی، پتروشیمی‌ها را به یکی از سکوهای اصلی سودآوری در بازار سرمایه بدل کرده و در بسیاری از دوره‌ها، نقش تعدیل‌کننده نوسانات سایر صنایع را ایفا کرده است.
بعد مهم دیگر، نقش پتروشیمی در ایجاد عمق و نقدشوندگی بازار است. سهم بالای این صنعت از ارزش معاملات روزانه، شناوری مناسب سهام، اندازه بزرگ شرکت‌ها و حضور پررنگ سرمایه‌گذاران نهادی، موجب شده پتروشیمی‌ها به نقاط اتکای نقدشوندگی بازار تبدیل شوند. حذف فرضی این صنعت از بورس، به‌روشنی نشان می‌دهد که بازار سرمایه ایران بدون پتروشیمی، با کاهش شدید عمق و افزایش نوسانات ساختاری مواجه خواهد شد.
در نهایت، صنعت پتروشیمی نقش یک صنعت مرجع در قیمت‌سازی و سیگنال‌دهی را نیز ایفا می‌کند. وابستگی مستقیم به قیمت‌های جهانی کالاها، نرخ ارز و سیاست‌های انرژی، این صنعت را به یکی از مهم‌ترین کانال‌های انتقال متغیرهای کلان به بورس تبدیل کرده است.
از این‌رو، تغییر در سودآوری یا قیمت سهام پتروشیمی‌ها، اغلب پیش‌نگر تغییر انتظارات تورمی، ارزی و حتی سیاست‌گذاری در سطح کل بازار سرمایه است. جمع‌بندی آن‌که بورس ایران بدون صنعت پتروشیمی، بازاری کم‌عمق، کم‌سود و فاقد لنگر تحلیلی خواهد بود.
پتروشیمی نه‌تنها ستون سودآوری بازار، بلکه محور تعادل ساختاری و صنعت مرجع تحلیل بورس ایران است؛ صنعتی که بدون آن، فهم رفتار و منطق بازار سرمایه اساساً ممکن نخواهد بود. 