منطق نوین تولید قدرت برای ایران پساجنگ
علیرضا نصراصفهانی
پژوهشگر حکمرانی
در دهههای گذشته، یکی از اولویتهای بنیادین کشور، حفظ بقا و تثبیت در برابر تهدیدهای سخت بود. در این دوران، توان نظامی بویژه در حوزه موشکی به تولید بازدارندگی و قدرت برای ایران انجامید و فناوری هستهای نیز جایگاهی راهبردی در توازن امنیتی یافت. ظرفیتهای نظامی، هزینه تهاجم به کشور را بهشدت افزایش دادند؛ بهرغم همه پیشرفت ها،بازدارندگی نظامی کافی نیست و باید ابعاد دیگری نیز به این قدرت اضافه شود.
باید در ابتدا این پرسش را طرح کرد که چگونه میتوان در کنار حفظ و ارتقای توان نظامی، آسیبپذیریهای حیاتی کشور را مهار کرد و منابع تازهای از قدرت آفرید؟ در این دوران جدید، باید راهبرد کلان حکمرانی را از حصار تنگ بقا به سوی افقهای بلند اقتدار ارتقا بخشید و با رویکرد بینالمللیسازی و کنشگری فرامرزی، عمق نفوذ اقتصاد ایران را بازتعریف کنیم. ماندن در وضعیت تدافعی، برای پشتیبانی از آرمانهای تمدنی کشور و خنثیسازی فشارهای بیرونی کافی نیست؛ شرط عبور پایدار از مدار بقا به ساحت تعالی، تولید قدرت ایجابی، شبکهای و چندوجهی است.
در نظریههای متأخر روابط بینالملل نیز امنیت به حوزه نظامی محدود نمیشود و ساحتهای اقتصادی، اجتماعی و فناورانه را نیز دربر میگیرد و «اقتصاد، صنعت و فناوری پیشرفته» ارکان بنیادین بازتولید امنیت به شمار میروند. اما باید توجه کرد ایران در عرصه دفاعی با تکیه بر راهبردهای نامتقارن به بازدارندگی دست یافت، در میدان ژئواکونومی نیز نیازمند یک الگوی پیشرفت غیرمتقارن و برونگراست تا با عبور از اقتصاد خامفروش و رانتیر، به مغناطیس جذب سرمایه و اثرگذاری در محیط
پیرامونی بدل شود.
حال باید پرسید ایران در ساختار درحالتغییر اقتصاد جهانی، چه موقعیتی میتواند پیدا کند که ذاتاً قدرتآفرین باشد؟ هنری فارل و آبراهام نیومن در نظریه «وابستگی متقابل تسلیحاتیشده» نشان میدهند که شبکههای جهانی مالی و مبادلاتی، ساختاری نامتقارن و گرههای انحصاری دارند. قدرت شبکه نصیب کشوری نمیشود که صرفاً مبادلهگری ساده باشد، بلکه حاصل حضور اثرگذار در گلوگاههای حیاتی مبادلات و توان مدیریت بازیگران این شبکه است.
با الهام از این چارچوب، ایران باید پیوندهای متقابل و متنوعی با همپیمانان اقتصادی ایجاد کند تا هزینه هرگونه تحریم و حذف کشور از معادلات، برای طرف مقابل گزاف و ناممکن شود. با این حال بر خلاف بازیگران سلطه گر، بنیان شبکه ایران باید بر «خلق ارزش مشترک» استوار باشد.
در این راستا، راهبرد جدید ایران باید معطوف به شکلگیری «اقتصادهای مکمل منطقهای» باشد، بهگونهای که منافع حیاتی همسایگان به حیات اقتصادی و صنعتی کشور گره بخورد. این امر از مسیر احداث صرف زیرساختهای فیزیکی یا اعلام اهداف انتزاعی محقق نمیشود؛ بلکه نیازمند تبدیل ایران به «هم فروشنده بزرگ فناوری و کالای کارخانهای و هم خریدار بزرگ محصولات پایه منطقه» است. چنین پیوندی بر پایه توانمندسازی صنعتی متقابل استوار است و انگیزه دورزدن یا انزوای ایران را در محاسبات بازیگران به
حداقل میرساند.
برای عملیاتیسازی این منطق، پیشران و کارگزار اصلی، میداندادن به «بخش خصوصی توانمند، شرکتهای دانشبنیان و شکلگیری شرکتهای چندملیتی ایرانی» است. در گام نخست، میتوان چند بسته همکاری صنعتی و تجاری منطقهای را بهصورت هدفمند به اجرا گذاشت که در آنها بهجای صادرات صرف کالای مصرفی نهایی، انتقال خطوط تولید، صدور خدمات فنی-مهندسی و ماشینسازی صنعتی ساخت ایران در اولویت قرار گیرد. با این الگو، دیپلماسی، روشهای نوین مالی و ترانزیت، دست به دست هم میدهند تا از شرکتهای پیشرو حمایت کنند و قدرت راهبردی کشور را وارد اقتصاد، فناوری و زنجیرههای ارزش منطقه سازند.

