دردی که جاری ماند
گفتوگو با علی قانع درباره مجموعه داستانی کتاب همه در یک روز مردیم
کتاب «همه در یک روز مردیم» اثری در حوزه دفاع مقدس نیست، بلکه روایتی از زندگی سربازها پس از جنگ است؛ جوانهایی که با جسمهای آسیبدیده از جنگ بازگشتند و زندگیشان هرگز مثل سابق نشد. شاید کمتر نویسندهای به این جنبه از جنگ پرداخته باشد اما علی قانع به جهت تجربه نزدیک خود در جنگ و همسنگر بودن با جوانان همسن خود، داستان متفاوتی از بازماندگان پس از جنگ بازگو میکند. قانع، نویسنده و مترجمی است که به گفته خودش فقر زبانی در عصر امروز او را وادار کرد در کنار حرفه اصلیاش که نساجی است، به کار ترجمه و داستاننویسی بپردازد. قانع کتابهای متعددی ترجمه کرده و در میان آثار ترجمه شده از او میتوان به کتاب «اعمال انسانی» از هان کانگ اشاره کرد که سال ۲۰۲۴ موفق به دریافت جایزه نوبل شد.
گروه کتاب
در کتاب «همه در یک روز مردیم» با لحنی صمیمی از جوانان ۱۸ سالهای میشنویم که در خاکریزهای جبهه زندگی میکنند. چه شد که تصمیم گرفتید ادبیات دفاع مقدس را از روایتهای رایج فاصله بدهید و به زبان ملموس و خودمانی این نسل نزدیک شوید؟
هر وقت به این داستانها فکر میکنم، بغضم میگیرد. دروغ چرا، بغض نه، گریهام میگیرد و ناخودآگاه اشکم سرازیر میشود. بعد اگر در میان جمع یا در معرض دید باشم، سریع جا عوض میکنم تا به چشم نیایم، تا نگویند زده به سرش. البته چیز جدیدی نیست، موقع نوشتن این داستانها، موقع بازبینی و غلطگیری و در کل هر بار که میخوانمشان، همین اتفاق میافتد و هنوز نمیدانم خوب است یا بد؛ اما میدانم همهاش را نمیشود به پای سن و سال گذاشت، پای اینکه میگویند آدمها پا به سن که میگذارند، دلنازک میشوند؛ نمیدانم.
جملهای از یک نویسنده غربی خواندهام که میگوید:«داستان اگر واقعی باشد که دیگر داستان نیست»، این را خودم هم معمولاً در کارگاههای داستان به شاگردانم میگویم، اما واقعیت این است که همه این داستانها اتفاق افتاده و در سالهای دور و نزدیک همراه با آدمهایش نفس کشیدهام، تمام لحظههای تلخ و شیرینش را با هم زندگی کردهایم و شاید دلیل این بغض و اشک، یادآوری و فقدان همان لحظهها باشد. راستش را بگویم، خیلی مایل نبودم منتشرشان کنم، میخواستم مال خود خودم باقی بمانند. تاریخنوشتهها یک دوره بیست، سی ساله را دربرمیگیرد؛ شاید خودخواهی باشد، اما میخواستم بچههای دوران سربازی همانطور دستنخورده در ذهنم باقی بمانند؛ همانطور جوان و سرزنده و با نشاط؛ انگار هنوز زندهاند و پایانشان طور دیگری رقم بخورد.
شما تمام خاطرات سربازیتان را که مقارن با دوره جنگ بوده در این کتاب نوشتهاید؟
دو، سه داستان از این مجموعه جا ماندند، به هر دلیلی، اما دلم میخواست همه با هم راهی این سفر شویم؛ مثل پدر و مادری که دوست دارند وقتی جایی میروند همه بچهها دور هم باشند. حالا شاید روزی مجالی بود تا آن داستانهای جا مانده هم خوانده شوند. این داستانها، این اشک و نالهها، این معجون درد و عشق و سرمستی تقدیم میشود به تمام همدورههای سربازی، همسنگریها، آنها که رفتند و جوان ماندند و آنهایی که هستند و پیر شدند؛ به آدمهای داستانها که واقعیت داشتند و دارند؛ به فرزین، بهنام، خسرو، صفدر، داوود، رحیم، مصطفی؛ به گروهبان صفایی و استوار اصغری و سرهنگ شباهنگ و سرگروهبان نظری که غم سربازها را میخوردند؛ به حاتم که برایمان آشپزی میکرد و مامانی بود برای خودش؛ به جمالی، بچه ناب لرستان که جیمی صدایش میکردیم و بیرون سنگر برایمان نان شیرمال محلی میپخت؛ به عباس، گیله مرد بامعرفت که هر بار از مرخصی برمیگشت همراهش یک چمدان کتاب سوغاتی میآورد و به تمام یوزپلنگانی که با من دویدهاند.
یکی از نکتههای کتاب که زمان خواندن آن توجه مخاطب را جلب میکند، سفر از زمان حال به زمان گذشته است، تغییر میان زمان حال و زمان جنگ چه کارکرد مفهومی برای مخاطب دارد؟
فکر میکنم شاید کاربردش این باشد که بیشتر از همه ارتباط بیشتری با مخاطب، بهخصوص مخاطب امروزی برقرار کند؛ جوانهایی که شاید دیگر خیلی حال و حوصله شنیدن داستان جنگ را ندارند و اینکه ما سربازهای آن موقع نیز زمانی به سن و سال خودشان بودهایم و شاید همین حال و هوا و دغدغههای خودشان را داشتیم، بویژه در تنهایی و خلوتهای خودمان. دوم اینکه میخواستم بگویم هنوز هیچ کدام از آن وقایع برای راوی تمام نشده و همچنان ادامه دارد و مدام با آنها زندگی میکند. البته نویسنده نباید هرگز منظور داستانش را برای مخاطب تعریف کند و هنرش این است که خواننده از عهده مفاهیم داستان بربیاید. حال نمیدانم چقدر در این راه موفق بودهام. البته ناگفته نماند این کتاب در اواخر سال قبل منتشر شد که خورد به شلوغیها و جنگ و فراموشی و نادیده ماند و هنوز بازخورد آنچنانی از کتاب و داستانها نگرفتهام. مشکل گرانی کاغذ، کتاب و پایین آمدن آمار کتابخوانی هم در این میان وجود دارد. مهمتر از همه اینکه ناشرها میگویند نسل جدید و خواننده ایرانی کمتر کتاب میخواند، بهخصوص اگر کتاب ایرانی باشد، مردم دوست دارند بیشتر سراغ ادبیات خارجی بروند. میشود در مورد همه اینها حرف زد که حالا مجالش نیست.
یکی از شخصیتهای اصلی داستان، عباس است، کسی که در حلقه دوستی شما نامش بارها در کتاب آمده، اما در ادامه داستان میخوانیم که عباس پس از جنگ دوره میانسالیاش را در آسایشگاه اعصاب و روان میگذراند. این چه پیامی برای مخاطب دارد؟
شاید ما هرگز به سرنوشت عباس و عباسهای بعد از دوران جنگ فکر نکردهایم و هرگز آنها را ندیدهایم. ببینید جنگ در همه جای دنیا اتفاق افتاده و خواهد افتاد که امیدوارم اینطور نشود؛ ما همه جا چنین آدمهایی داریم که نتوانستهاند با اتفاقات و خصوصاً با تلخیهای جنگ کنار بیایند. من شدیداً معتقدم جنگ هیچ چیز شیرینی ندارد. در خارج اصطلاحاً به آدمهایی مثل عباس میگویند کهنهسرباز؛ کسانی که هنوز دوران جنگ برایشان به آخر نرسیده و ترومای جانکاه جنگ و فقدان دوستان و نزدیکانشان و شاید فقدان جوانی از دست رفتهشان را با خود دارند. هنوز درد و زخمهایی در روحشان ریشه دوانده و ماندگار شده و رهایشان نمیکند، یا شاید خودشان نمیخواهند از آن روزها دست بردارند و رها شوند. عباس یکی از آنهاست. اگر به آسایشگاههای اعصاب و روان دوران جنـــــــگ خودمان ســــری بزنید، شاید نمونههایی از این دست زیاد
دیده شوند.
اتفاقات معمولی که روایت آنها در داستانهای جنگ چندان رایج نیست، برای خلق جهان مورد نظر نویسنده چه پتانسیلی در اختیارش میگذارد؟
گمان میکنم این سؤال از آنجا ناشی میشود که شاید عدم شناخت کافی خیلیها از فضای جنگ، خصوصاً دوران جنگ هشت ساله ما، این تصور را به وجود میآورد که سربازها و نیروهای دیگر، شبانهروز مشغول جنگیدن بودند و فعالیت دیگری نداشتند. اگر آمار حملات ما و حتی حملههای مهم دشمن را تقسیم بر روزهای آن هشت سال دوران جنگ کنیم، به روزها و هفتهها و ماههایی میرسیم که جبههها تقریباً آرام بود و به هر حال باید روزها و شبها سپری میشد؛ بد یا خوب، تلخ یا شیرین، آن موقع همین اتفاقات شکل میگرفت که شاید به نظر شما عادی باشد ولی باید زندگی میکردیم و خود این نوع سبک زندگی داستانهای جنگ را میساخت که گمان میکنم حضورشان در داستان ضروری و حتی مکمل است.
روایتها و شخصیتهای داستانتان چقدر واقعی و گرفته از تجربه شخصیتان و چه میزان ساخته و پرداخته فضای داستان هستند؟
جواب این سؤال را در مقدمه گفتهام ولی حالا بیشتر به آن میپردازم. با شروع جنگ در سال ۵۹ من هم مثل خیلی دیگر از پسران جوان همسن و سال خودم که تازه دیپلم گرفته بودیم و دانشگاههایمان هم تعطیل بود، راهی سربازی شدیم و بلافاصله بعد از دوران آموزشی دو ماهه در پادگان صفریک تهران، به جبهه جنوب اعزام شدیم. شرح این ماجرا در داستان آخر کتابم آمده است، همانقدر صاف و زلال که در بیشتر داستانهایم آمده است. من اهل شعر و داستان بودم و همانقدر عاشقپیشه که فکر نمیکنم ایرادی داشته باشد، اما حالا در ۶۴ سالگی میبینم که آن روزها برایم دوران شیرین و راحتی نبوده است. میدانید انتقال از یک فضای رمانتیک و شاعرانه به فضای تلخ و دوری طولانی از خانواده و شهر مادری سخت است. به هر حال آنجا هم جنگ ویرانگری را شاهد بودیم و دوستان و همسنگریهای زیادی از دست دادیم... بگذریم. بله بیشتر داستانها تجربه شخصی است که حالا بیشتر به داستان نزدیک شدهاند، اما واقعی هستند.
روایت ماجرای قهرمانهایی از جنس مردم معمولی با عادتها و رفتارهایی کاملاً ملموس چه تأثیری بر مخاطب و میزان همراهیاش با جهان داستان دارد؟
مگر غیر از این است که همه آن بچهها آدمهای معمولی هستند، کسانی که مدام در محدوده زندگیمان میبینیم و با آنها زندگی میکنیم. این را قبلاً هم در مصاحبهای گفتهام. البته که همه ما از جنس آدمهای معمولی بودیم و این ملموس بودن است که مخاطب را با خودش همراه میکند، گریبانش را میگیرد و او را به خلوت سربازها در پشت سنگرها میبرد و شاهد گریهها و خندههایشان در تنهایی و حتی در دورهمی غروبهای دلگیر جبهه میشود. ببینید هیچکدام از ما و حتی نیروهای دشمن از کره مریخ نیامده بودیم که رفتار و کرداری متفاوت نسبت به انسان امروزی داشته باشیم، همه ما نوعی از اعمال انسانی داشتیم که گاهی انجامش
غیرارادی میشود.
شما در کارنامه خود آثار متعددی در زمینه ترجمه دارید؛ ترجمه رمان و داستانهای خارجی چه تأثیری روی ساختار و تکنیکهای داستانگویی شما گذاشته است؟
من همیشه اول خودم را نویسنده میدانم و بعد مترجم. چند مجموعه داستان و رمان داشتم و بعد کار ترجمه را شروع کردم. با ورود اینترنت و باز شدن درهای دنیای مجازی و رویارویی با سایتهای بیشمار فرهنگی و مجلههای ادبی، فقر زبانی وادارم کرد در کنار حرفه اصلیام که نساجی است، زبان بخوانم. بعد تصمیم گرفتم لذت خواندن داستانهای خارجی را با مخاطب ایرانی شریک شوم و اینگونه وارد دنیای ترجمه شدم. ولی همیشه و در همه حال ترجمه برایم مشق داستاننویسی بوده و نقش نشستن در کلاس نویسندگانش را داشته که گمان میکنم تأثیر خودش را گذاشته و شاید تا اندازهای تأثیر خوبی هم بوده است. همه این مقدمهچینی برای این بود که بگویم همیشه عاشق داستان بوده و هستم و از همان خیلی سالهای دور هر چیزی در ذهنم را تبدیل به داستان کردهام و لذتش را بردهام. هرچند گاهی همین داستانها برایم دردناک بوده و اشکم را درآوردهاند و جایی خواندهام هر گاه اشک نویسندهای روی داستانش بریزد، یک کار عاشقانه خلق شده است.
روایت روزمرگی کهنه سربازان
کتاب «همه در یک روز مردیم»، به قلم علی قانع که از سوی انتشارات «هفت اقلیم هنر» منتشر شده، روایتی است که بر لایههای عمیق انسانی، سایههای سنگین پس از جنگ و زخمهای درماننشده روح آدمی دست میگذارد. این اثر، تصویری حزنانگیز از تجربه زیسته نسل جوانی است که سالهای طلایی عمر خود را در خاکریزها جا گذاشتند و اکنون در لابهلای روزهای عادی خود همچنان با آن خاطرات و اندوه بهجا مانده از آن دوران زندگی خود را میگذرانند.
قانع در مقدمه اثر مینویسد، یادآوری این تجربه شخصی همیشه برایش دردناک است، او تمام خاطرات خودش از جنگ را نوشته اما در این اثر تنها تعدادی از آنها را به چاپ رسانده است.
او در این کتاب، زندگی گروه پنج نفره از دوستانی را بازگو میکند که سه نفرشان اهل شهرستان و دو نفر اهل تهران بودند. آنها جوانانی ۱۸ ساله بودند با تمام شیطنتها، احساسات و رفاقتهای بیپروا که اقتضای همان سن و سال است. هر بار هر کدامشان، نامهای از خانواده به دستش میرسید بلند بلند آن را برای همسنگرها میخواند اما فقط مرتضی بود که پشت سنگر و در خلوت، خط به خط نامهاش را مرور میکرد و اشک میریخت. جبهه صورت دیگری هم داشت؛ ضربه اول با شهادت ناگهانی فرخ در جیپ، دو ماه پیش از پایان خدمتش فرود آمد؛ مرگی که حتی فرصت آخرین خداحافظی را هم از دوستانش گرفت. نویسنده با ساختاری رفت و برگشتی، مدام میان رنجهای روزمره زمان حال و خاطرات تلخ و شیرین گذشته در حرکت است. مثلاً راوی در زمان حال، خود را با عکس پنجنفره در بیمارستان اعصاب و روان مییابد؛ جایی که منتظر «عباس» است. عباس، همان رفیق شفیق فرخ (از آن گروه پنج نفره)، حالا سالهاست که در آسایشگاه بستری است و تمام حافظهاش را از دست داده است. مرتضی مهاجرت کرده، فرخ و بهنام در همان سالها و به شیوههای مختلف جان باختند و بقیه آدمهای عکس هم پا به سن گذاشتهاند. بررسی عواقب پنهان و درازمدت جنگ بر روان و زندگی رزمندگان، از جمله موضوعات حیاتی و در عین حال مهجوری است که ادبیات پایداری ایران کمتر به عمق آن نفوذ کرده است. پرداختن به این ابعاد انسانی، نهتنها دین بزرگی به ایثارگران واقعی است، بلکه به بازخوانی جامعتر و عمیقتر مفهوم جنگ کمک میکند. ادبیاتی که بتواند بدون شعارزدگی و با نگاهی موشکافانه به زخمهای التیامنیافته بپردازد، تصویری راستینتر و ماندگارتر از بهای واقعی جنگ ارائه میدهد و گامی مهم در جهت التیام جمعی جامعه برمیدارد.
علی قانع با قلمی ملموس و موشکافانه، واقعیت صریح زندگی جوانان را آشکار میسازد؛ کسانی که شاید پیکرشان از جنگ برگشت، اما بخشی از وجودشان برای همیشه در همان روزها و در یک لحظه مرد.

