از «علم دانستن» تا «علم زیستن» به روایت نعمتالله فاضلی
نسبت دانایی با زندگی روزمره
«علم زیسته» چگونه مسیر توسعه و صلح اجتماعی را هموار میکند؟
«علم» در میانه بحرانهای اجتماعی ما کجا ایستاده است؟ آیا «نهاد علم» توانسته ضربهگیر تکانههای اجتماعی باشد یا به تقلیلگرایی، فرمالیسم اداری و انزوای ساختاری گرفتار شده است؟ اساساً «علم» چگونه میتواند نسبت خود را با زندگی روزمره مردم حفظ کند؟ چگونه میتواند از «دانستن درباره دیگری» به «فهمیدن دیگری» برسد؟ دکتر نعمتالله فاضلی، انسانشناس و رئیس انجمن علمی مطالعات صلح ایران، معتقد است، پاسخ این پرسشها در مفهوم «علم زیسته»، «صلح زیسته» و «توسعه زیسته» نهفته است؛ دانایی که خادم زندگی باشد؛ همزیستی اجتماعی را ممکن کند؛ صلح را به زندگی اجتماعی آورد و توسعه را به تجربه زیسته مردم بدل سازد. مکتوب حاضر، متن ویرایش و تلخیص شده «ایران» از سخنرانی اوست که به مناسبت «روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه» به صورت برخط در انجمن مطالعات صلح ایران ارائه شده است.
ما امروز در یکی از حساسترین برهههای تاریخ ایران قرار داریم. جامعه زیر بار اصطکاکهای ناشی از تحریم و ناترازیها قرار گرفته است. در چنین شرایطی، باید بررسی کنیم «علم» در حل این بحرانها چه نقشی ایفا میکند؟ آیا علم میتواند به فهم این وضعیت کمک کند و به نیرویی برای کاهش اصطکاکهای اجتماعی تبدیل شود؟ البته این پرسشها، فقط مسأله امروز ایران نیست. اساساً اینکه یونسکو و سازمان ملل متحد روزی را با عنوان «علم در خدمت صلح و توسعه» نامگذاری کردهاند، خود نشانه آن است که نسبت علم با صلح و توسعه، مسألهای بدیهی و حلشده نیست؛ بلکه یک مسأله تاریخی و پروبلماتیک است.
علم باید در خدمت صلح و توسعه قرار گیرد
از جنگ جهانی اول و دوم به بعد، زنگ خطر به صدا درآمد که علم و فناوری الزاماً در خدمت صلح نیستند. بعدها جامعهشناسان، بهویژه با طرح مفهوم «جامعه خطر»، نشان دادند که علم و فناوری لزوماً دغدغه نخستشان «صلح» نیست. بهتدریج این پرسش نیز شکل گرفت که آیا توسعه واقعاً مقصد اصلی علم و فناوری است؟ چه نوع علمی میتواند در خدمت زندگی قرار گیرد؟
من پاسخ این پرسشها را با مفهوم «توسعه زیسته» دادهام. به این معنا که هر چیزی هنگامی ارزشمند است که از زاویه زندگی انسان و جهان زیست سنجیده شود؛ علم، فناوری، مدرسه، دانشگاه و تمام دستاوردهای آنها فقط زمانی ارزشمندند که خادم زندگی باشند؛ هم زندگی انسانها و هم زندگی طبیعت. هر دانشی که به جای خدمت به حیات، به تخریب آن منجر شود، باید مورد پرسش قرار گیرد؛ حتی اگر آن دانش، خودِ «علم» باشد.
در عصر روشنگری، آرمانهای بزرگی مطرح شد، اما میان آن آرمانها و تعهد عملی به زندگی فاصلهای جدی وجود داشت. شاید یکی از دلایلی که نیچه، شوپنهاور و برخی دیگر از فیلسوفان و رمانتیکها نسبت به آینده علم و فناوری نگران بودند، همین بود که میدیدند در نهاد علم و فناوری مدرن، لزوماً بهروزی، بهزیستی، آرامش و آسایش هستی لحاظ نشده است. من معتقدم ما به نظریهای نیاز داریم که بتواند به ما کمک کند کلیت علم و فناوری و همه محصولات و جلوههای آن را از منظر نسبتشان با زندگی ارزیابی کنیم. این موضوع فقط به صنعت و ماشین محدود نیست. مدیریت و اداره، علوماجتماعی و انسانی، علومسیاسی و فرهنگی، انسانشناسی، ارتباطات و همه شاخههای دانشگاهی نیز باید در خود یک «جهتگیری معطوف به زندگی» داشته باشند؛ یعنی دانایی باید نسبت خود را با زندگی روزمره مردم روشن کند.
راهحلی برای صلح اجتماعی
کتاب «صلح زیسته ایرانی» را در همین چارچوب منتشر کردهام؛ مجموعهای از مقالات که در آنها تلاش کردهام نسبت صلح و توسعه را از منظر انسانشناختی توضیح دهم. در این تلقی، صلح و توسعه را میتوان دو مفهوم نزدیک و حتی مترادف دانست. دغدغه محوری من پاسخ به این پرسش بود که چگونه میتوان صلح را زیست کرد و چگونه همه اجزای زندگی بشر ــ از رسانه و اقتصاد گرفته تا کشاورزی، هوافضا، علم سیاست و دیگر حوزهها ــ میتوانند به این زندگی صلحآمیز کمک کنند؟ به باور من، یک شرط اساسی وجود دارد: مفهوم «زندگی» باید در هسته مرکزی گفتمان علم قرار گیرد. دانایی باید در نسبت با زندگی تعریف شود. من این نوع نگاه را «علم زیسته» مینامم؛ علمی که بتواند پاسخگوی حیات باشد و مشارکت مردم در آن موضوعیت داشته باشد. بنابراین، مسألههای علمی باید از دل زندگی مردم صورتبندی شوند.
راههای رسیدن به «علم صلحگرا»
برای رسیدن به «علم صلحگرا» دستکم چند نسبت بنیادی میان علم و صلح باید تعریف شود؛
نخست، علم باید به ما کمک کند از «دانستن درباره دیگری» به «فهمیدن دیگری» برسیم. امروز درباره دیگری بسیار میدانیم: درباره طبیعت، درباره فرهنگها و اقوام، درباره گروههای اجتماعی و درباره جوامع مختلف. اما دانستن درباره دیگری الزاماً به معنای فهمیدن دیگری نیست.
دوم، علم صلحگرا علمی است که تفاوتها را به رسمیت بشناسد. وظیفه علم یکسانسازی انسانها نیست؛ بلکه فراهم کردن امکان فهم تفاوتهاست.
سوم، علم صلحگرا باید عدالت را به رسمیت بشناسد. این نگاه باید در سیاستگذاری علم، حکمرانی علم، برنامهریزی، اقتصاد و علوم اجتماعی نیز حضور داشته باشد.
چهارم، علمی که فقط جهان را توضیح میدهد، هنوز الزاماً علمی صلحگرا نیست. علم صلحگرا باید نسبت به جهان احساس مسئولیت کند. مسئولیت یعنی مراقبت از انسان، مراقبت از گروههای فرودست و طردشده، نسلهای آینده، مراقبت از فرهنگها و طبیعت و...
پنجم، علم صلحگرا باید بر گفتوگو استوار باشد؛ علمی که بتواند با پرسش زنده سروکار پیدا کند، نقد و بازاندیشی را بپذیرد و آمادگی برای اصلاح باورهای خود را داشته باشد. علمی که تصور کند همه پاسخها را از پیش در اختیار دارد، نمیتواند علم صلحگرا باشد.
ششم، صلح نباید به «حرف بیمورد» یا نشانه ضعف تعبیر شود. کسانی که میخواهند همه مسائل را خیلی سریع، با حذف و طرد حل کنند، راه به جایی نمیبرند. ما به امید نیاز داریم؛ نه امید به معنای خوشبینی سادهلوحانه، بلکه امید به معنای دیدن امکانهای آینده.
راهبردهای گسترش «علم زیسته»
اگر این چارچوب را بپذیریم، باید برای گسترش «علم زیسته» و تبدیل آن به «علمی صلحگرا» راهبردهایی داشته باشیم؛
1. باید علم را از حیث اثری که بر زندگی مردم دارد، بازتعریف کنیم. علم را نباید فقط با تعداد مقالات، میزان استنادها، تعداد دانشگاهها، اختراعات و فناوریها بسنجیم. معیار اصلی باید اثر اجتماعی و واقعی علم بر زندگی مردم باشد.
2. مسائل زندگی مردم باید در نقطه آغاز پژوهشهای دانشگاهی و علمی قرار گیرد. دانشگاه و پژوهش باید بتوانند از دل مسائل واقعی جامعه، پرسشهای علمی بسازند.
3. مردم و همه گروههای اجتماعی باید به عنوان صاحبان دانش و شرکای پژوهش به رسمیت شناخته شوند. دانش فقط در دانشگاه تولید نمیشود؛ زندگی اجتماعی نیز حامل دانش است.
4. باید «آزمایشگاههای اجتماعی صلح و توسعه زیسته» ایجاد کنیم؛ میدانهایی در محلههای شهری و روستاها که در آنها معلمان، کنشگران مدنی، مدیران محلی، پژوهشگران، شهروندان و گروههای مختلف بتوانند در فرآیند تولید دانش و حل مسأله مشارکت کنند.
5. آموزش صلح اجتماعی و همزیستی باید در همه سطوح آموزشی، از پیشدبستانی تا آموزش عالی، جایگاه مشخصی پیدا کند.
6. دانشگاه باید به یک «اقلیم صلح» تبدیل شود؛ دانشگاه تنها ساختمانی برای انتقال دانش و صدور مدرک نیست؛ دانشگاه محیطی برای تمرین گفتوگو، مدارا، نقد، همکاری و حل مسأله است.
7. علومانسانی و اجتماعی باید به عنوان یکی از زیرساختهای اصلی این فرآیند شناخته شوند. بدون علومانسانی و اجتماعی توانمند، فهم انسان، جامعه، تفاوت، تعارض و صلح امکانپذیر نیست.
8. باید پیوندی پایدار میان علم، هنر، ادبیات و رسانه ایجاد شود. علم، در بسیاری از موارد، از زیباییشناسی فاصله گرفته است. علم اگر از زبان زیبایی، روایت و تخیل فاصله بگیرد، بخشی از توان ارتباط خود با جامعه را از دست میدهد.
9. باید شبکههای ملی و محلی دانش برای صلح و توسعه ایجاد شود؛ شبکههایی که در آنها دانشگاهها، انجمنهای علمی، سازمانهای مردمنهاد، شهرداریها، مدارس و رسانههای عمومی بتوانند به صورت پایدار با یکدیگر همکاری کنند و در تولید علم صلحگرا مشارکت داشته باشند.
10. باید منشور اخلاق علم زیسته تدوین شود؛ منشوری که مسئولیت علم در برابر زندگی، انسان، طبیعت و آینده را روشن کند.
11. باید پیوند علم با سیاستگذاری عمومی تقویت شود. علم نباید در دانشگاه محصور بماند؛ باید در تصمیمگیریهای عمومی و سیاستگذاریهای اجتماعی حضور مؤثر داشته باشد.
12. باید نظام ارزیابی صلحمحور برای طرحهای توسعه ایجاد کرد و از پژوهشهای میانرشتهای و پژوهشهایی که امکانهای تازه برای جامعه میسازند، پشتیبانی کرد.

