روز جهانی کودک در سوگ زهرا و هزاران کودک قربانی جنگ در ایران، غزه و لبنان
زهرا هنوز کودکی نکرده بود که جنگ جانش را گرفت
روز جهانی کودک، روز یادآوری حقی است که هیچ کودکی نباید از آن محروم شود؛ حق زندگی، امنیت، آموزش، بازی، محبت و داشتن آیندهای روشن. روزی که جهان باید بیش از هر زمان دیگری به یاد بیاورد کودکان فارغ از ملیت، نژاد، مذهب و جغرافیای تولدشان، سزاوار زندگی و برخورداری از کرامت انسانی هستند. در تقویمی که بیستم نوامبر را روز جهانی کودک نامگذاری کرده، باید از لبخندها، آرزوها و حق زندگی کودکان نوشت، اما در ایران، غزه، لبنان و یمن هزاران کودک پیش از آنکه الفبای زندگی را بیاموزند، زیر آوار خانهها و مدرسههایشان برای همیشه خاموش شدند. زهرا گلپایگانی یکی از آن کودکان شهید بود. هنوز دنیا را نشناخته و فرصت نکرده بود طعم شیرین کودکی را بچشد. هنوز باید در آغوش مادر آرام میگرفت و اولین قدمهای زندگی را برمیداشت، اما نهم اسفند ۱۴۰۴، جنگ مجال بزرگ شدن را از او گرفت. زهرا همراه مادر و پدربزرگش، رهبر شهید ایران، در حمله نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی جان باخت تا نام یک کودک ۱۴ ماهه هم به فهرست بلند قربانیان جنگ اضافه شود؛ کودکی که نه از سیاست چیزی میدانست، نه از منازعات نظامی و نه از معنای شهادت.
زهرا... تاریخ فراموش نمیکند
چهارده ماه، یعنی شوق شنیدن صداهای تازه، لمس اسباببازیها، برداشتن قدمهای لرزان و کشف دنیایی که باید برای یک کودک پر از رنگ و لبخند باشد. چهارده ماه یعنی هنوز تمام زندگی پیش روی انسان است، اما برای زهرا خیلی زود تمام شد. او در نهم اسفند ۱۴۰۴، همراه مادر و دیگر اعضای خانواده شهید شد تا در خبرهای سیاسی و نظامی آن روز تصویری تلخ از یک کودک خردسال باقی بماند، کودکی که هیچ نقشی در تصمیمهای جنگی نداشت، اما جانش را در آتش حملات وحشیانه دشمن از دست داد. زهرا فقط یک نام در میان قربانیان نیست، او نماد هزاران کودکی است که در جنگها، پیش از آنکه فرصت تجربه زندگی را پیدا کنند، از جهان گرفته میشوند.
روایت داغ ماکان و مظلومیت مجتبی نوزاد سه روزه
ماکان نصیری، کودک هفتساله دبستان شجره طیبه میناب در حمله موشکی دشمن آسمانی شد. کودکی که پر کشید و هیچ اثری از او روی زمین باقی نماند. او آن روز در مدرسه مشغول درس خواندن و بازی با همکلاسیهایش بود، اما حمله هوایی به مدرسه، فرصت بازگشت به خانه را از او گرفت. پیکر ماکان مفقودالاثر گزارش شده است، فقدانی که برای خانواده، فقط سوگ یک عزیز نیست، بلکه رنجی همراه با انتظار و بیخبری است. روایت کودکان شهید ایران، داغی است که انتها ندارد. میلان صابر کودک هفتساله، سوم تیر ۱۴۰۴ در آستانه اشرفیه، همراه پدر و مادرش در حمله موشکی جان باخت. خانه، جایی که باید امنترین نقطه جهان برای یک کودک باشد، برای میلان به محل آخرین لحظات زندگی تبدیل شد.
مجتبی ساجدیفرد اما هنوز سه روز بیشتر از تولدش نگذشته بود. نوزادی که تازه پا به جهان گذاشته و هنوز فرصت نکرده بود چهرهها را بشناسد، ۲۵ اسفند ۱۴۰۴، در حمله هوایی به خانهای در روستای امرآباد اراک، همراه مادرش جان باخت. مجتبی حتی فرصت شنیدن اولین لالاییها، لمس دست مادر و تجربه اولین آغوشهای زندگی را پیدا نکرد.
کودک چهار ساله اهل سیریک یکی دیگر از شهدای قربانی حملات وحشیانه دشمن بود. کوهستکیها برای عروسی رفته بودند، اما امیرمحمد شهید شد. شامگاه سهشنبه، 10 شهریور، خبر انفجار در عروسی مثل بمب در جهان پیچید، اما چه خبری مهمتر از شهادت یک کودک خردسال که هنوز هیچ طعمی از دنیای کودکی نچشیده بود؟
از حسن و امیرا تا هند رجب، کودکی زیر آوار جنگ
برای کودکان غزه این روز معنایی تلخ و متفاوت دارد. کودکانی که به جای کیف مدرسه، خاطره خانههای ویرانشده را به دوش میکشند، به جای صدای قصههای شبانه، صدای انفجار میشنوند و به جای بازی در کوچهها، در میان آوار به دنبال پدر، مادر و خواهر و برادر خود میگردند. در غزه، کودکی برای هزاران کودک به تجربهای ناتمام تبدیل شده است، تجربهای که نه با جشن تولد، نه با اولین روز مدرسه و نه با رویای پوشیدن لباس بزرگسالی، بلکه با ترس، آوارگی، گرسنگی و مرگ گره خورده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی یونیسف، تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ دستکم ۲۱ هزار و ۷۰۰ کودک در نوار غزه در جریان جنگ جان خود را از دست دادهاند. آماری که پشت هر عدد آن، نام کودکی قرار دارد. این اعداد فقط آمار تلفات نیستند، روایت هزاران آیندهای هستند که هرگز فرصت شکل گرفتن پیدا نکردند. البته درد غزه فقط به کودکانی که جان باختهاند محدود نمیشود. هزاران کودک دیگر با زخمهای جسمی و روانی، فقدان والدین، آوارگی و محرومیت از ابتداییترین امکانات زندگی دستوپنجه نرم میکنند. یونیسف در گزارش اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرده است که حدود ۸۰۰ هزار کودک همچنان آوارهاند و نزدیک به ۶۰ هزار کودک یک یا هر دو والد خود را از دست دادهاند.
هند رجب پنجساله به یکی از تلخترین روایتهای جنگ و حملات وحشیانه اسرائیل تبدیل شده است. هند در بیستونهم ژانویه ۲۰۲۴، زمانی که همراه اعضای خانوادهاش در خودرویی گرفتار شده بود، در جریان حمله نیروهای اسرائیلی جان باخت. شش عضو خانوادهاش و دو امدادگری که برای نجات او اعزام شده بودند نیز کشته شدند. ماجرای تماسهای اضطراری هند برای درخواست کمک، به نمادی از رنج کودکان گرفتار در جنگ تبدیل شد. رجب در آن زمان تنها بازمانده آن خودرو بود که توسط پیکر بی جان اعضای خانوادهاش احاطه شده بود و بعد از آن تماس تلفنی اضطراری او با هلال احمر منتشر شد که در آن او به اعزام کننده آمبولانس گفت: «من خیلی میترسم، لطفاً بیا منو ببر، میای؟...»
تمیم محمود داوود، کودک پنجساله غزهای، نیز در دهم مه ۲۰۲۳ در پی آنچه در روایتهای منتشرشده سکته قلبی ناشی از بمبارانهای مداوم عنوان شده، جان باخت. حتی اگر کودکی از اصابت مستقیم موشک و گلوله جان سالم به در ببرد، ترس مداوم، صدای انفجارها و ناامنی میتواند زندگی و سلامت او را تهدید کند. جنگ فقط با بمب و گلوله جان نمیگیرد، گاهی وحشتی که بر زندگی یک کودک سایه میاندازد، خود به زخمی مرگبار تبدیل میشود.
نایف عویدات، کودک ۱۱ ساله فلسطینی ساکن النصیرات غزه، نمونه دیگری از این سرنوشت تلخ است. او در جریان بمباران سهروزه غزه در پنجم آگوست ۲۰۲۲ مجروح شد و پس از ماهها تحمل جراحات، سرانجام در بیستوششم ژانویه ۲۰۲۳ جان باخت. برای نایف، پایان جنگ نیز نتوانست به معنای پایان رنج باشد، زخمهایی که در روزهای بمباران بر پیکرش نشستند، سرانجام جانش را گرفتند.
حسن فضلالله، پسربچه ۱۰ ساله لبنانی، یکی دیگر از کودکانی است که نامش با حمله هوایی اسرائیل به حاره حریک در ضاحیه جنوبی بیروت گره خورده است. سیام ژوئیه ۲۰۲۴، حملهای که ساختمانی مسکونی را هدف قرار داد، جان حسن و خواهر ششسالهاش امیرا را گرفت. پیکر این دو کودک در میان ویرانهها پیدا شد.
جواد یونس، کودک ۱۱ ساله لبنانی نیز در بیستوهفتم مارس ۲۰۲۶ در منطقه سکسکیه در جنوب لبنان، هنگامی که همراه دوستانش در محله مشغول بازی بود، در بمباران جان باخت. برای جواد، آن روز میتوانست روزی معمولی از روزهای کودکی باشد؛ روزی پر از بازی و خنده، اما صدای انفجار جای همه صداهای آشنای زندگی را گرفت.
این نامها را باید کنار هم خواند: زهرا گلپایگانی، حسن فضلالله، امیرا فضلالله، حنان صالح مطرود، جواد یونس، هند رجب، تمیم محمود داوود، نایف عویدات، ماکان نصیری، میلان صابر و مجتبی ساجدیفرد.
هر کدام از این نامها، پشت خود داستانی از یک زندگی ناتمام دارند. زهرا ۱۴ ماهه بود، مجتبی فقط سه روز از تولدش گذشته بود، هند پنج سال داشت، تمیم پنجساله بود، ماکان و میلان هفتساله بودند، حسن و نایف و جواد هنوز به سن نوجوانی هم نرسیده بودند. آنها در جغرافیاهای متفاوت زندگی میکردند، به خانوادهها و ملیتهای متفاوت تعلق داشتند و در جنگها و حملات متفاوتی جان باختند، اما یک وجه مشترک داشتند: «هیچکدام نباید قربانی جنگ میشدند.»
برش
جنگ، کودکی را از بازماندگان هم میگیرد
مرگ کودکان فقط بخشی از فاجعه جنگ است. کودکانی که زنده میمانند نیز ممکن است خانه، مدرسه، خانواده و امنیت خود را از دست بدهند. کودکی که پدر یا مادرش را در بمباران از دست داده، کودکی که شبها با صدای انفجار از خواب میپرد، کودکی که به جای رفتن به مدرسه باید در جستوجوی غذا و آب باشد، اگرچه هنوز نفس میکشد، اما بخشی از کودکیاش را برای همیشه از دست داده است.در حقوق بینالملل بشردوستانه، کودکان به دلیل آسیبپذیری ویژه از حمایت خاص برخوردارند. طرفهای درگیر موظفاند میان غیرنظامیان و اهداف نظامی تمایز قائل شوند و برای حفاظت از غیرنظامیان، بویژه کودکان، همه اقدامات احتیاطی لازم را انجام دهند. مدرسه، خانه و محل زندگی غیرنظامیان نباید به عرصهای برای نادیده گرفتن جان انسانها تبدیل شود.

