۶۵۰۰ کلاس نو ساخته شده و بیش از ۵ هزار دانشآموز بازمانده از تحصیل به چرخه آموزش برگشتهاند
روی خوش عدالت آموزشی به سیستان وبلوچستان
شیما جهانبخش
گروه ایران زمین
صدای زنگ مدرسه که بلند میشود، دانشآموزان به سمت کلاسهایی میروند که قرار است ساعتهای زیادی از روزشان را در آن بگذرانند. برای برخی از کودکان سیستان و بلوچستان، ورود به یک مدرسه تازهساز به معنای تجربه فضایی مناسبتر برای یادگیری است؛ اما در استانی که همچنان با کمبود فضای آموزشی روبهروست، ساخت هر مدرسه و کلاس جدید تنها بخشی از نیاز دانشآموزان را پاسخ میدهد. اینجا توسعه فضاهای آموزشی فقط به معنای ساخت دیوارها و برپایی نیمکتها نیست؛ بلکه تلاشی برای نزدیک کردن فرصتهای آموزشی در منطقهای است که فاصله برخورداری از امکانات همچنان یکی از چالشهای آن به شمار میرود.
در 5 سال گذشته بیش از ۶ هزار و ۵۰۰ کلاس درس در سیستان و بلوچستان ساخته و تحویل شده و خیران مدرسهساز نیز در ساخت دستکم نیمی از آنها مشارکت داشتهاند. با وجود این حجم از مدرسهسازی، سرانه فضای آموزشی استان که پیشتر حدود ۳.۳ مترمربع بود، اکنون به بیش از ۴ مترمربع رسیده است؛ رقمی که همچنان با میانگین ۵.۵۹ مترمربعی کشور و هدف ۶.۱ مترمربعی برنامه هفتم توسعه فاصله دارد. این اعداد نشان میدهد توسعه فضاهای آموزشی در استان شتاب گرفته، اما جبران عقبماندگیهای گذشته همچنان به ساختوساز و تأمین منابع بیشتری نیاز دارد.
مدرسهسازی
در مسیر جبران عقبماندگی
«میثم لکزایی»، مدیرکل نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس سیستان و بلوچستان با اشاره به همراهی این نیکوکاران در توسعه فضاهای آموزشی به «ایران» میگوید:«در 5 سال گذشته بیش از ۶ هزار و ۵۰۰ کلاس درس در استان ساخته و تحویل شده که دستکم نیمی از آنها با مشارکت خیران مدرسهساز به بهرهبرداری رسیده است.»
به گفته او، این روند در قالب نهضت توسعه عدالت در فضاهای آموزشی نیز ادامه دارد، بهطوری که از مهر ۱۴۰۴ تا مهر ۱۴۰۵، یکهزار و ۴۱۴ کلاس درس در قالب ۳۶۱ طرح آموزشی در استان تحویل شده است. دراین راستا سیستان و بلوچستان در اجرای طرحهای این نهضت رتبه اول کشور را به دست آورده و میزان پیشرفت آن به ۶۵ درصد رسیده است.
لکزایی با اشاره به برنامهریزی برای تکمیل طرحهای نیمهتمام میافزاید:«در مجموع، ساخت ۶ هزار و ۵۳۳ کلاس درس در قالب این نهضت هدفگذاری شده و با ادامه روند اجرایی، بخش دیگری از کمبود فضای آموزشی استان جبران خواهد شد.»
او ادامه میدهد:«با این حال، افزایش تعداد کلاسهای درس بهتنهایی نمیتواند معیار کاملی برای سنجش میزان برخورداری دانشآموزان از امکانات آموزشی باشد. گستردگی جغرافیایی استان و تفاوت نیاز مناطق مختلف، ضرورت توجه به محل اجرای طرحها و توزیع متوازن امکانات را بیشتر میکند؛ بویژه در مناطقی که افزایش جمعیت و گسترش سکونتگاهها، نیاز به فضاهای آموزشی تازه را افزایش داده است.»
مدرسهسازی در مناطق پرجمعیت و کمبرخوردار
لکزایی با تأکید بر اینکه توزیع متوازن فضاهای آموزشی در استانی با گستردگی جغرافیایی سیستان و بلوچستان یکی از ضرورتهای توسعه عدالت آموزشی است، میگوید:«اولویت اجرای طرحها با مناطقی است که تراکم دانشآموزی بیشتری دارند و از سرانه فضای آموزشی کمتری برخوردارند. در همین راستا، ۳۴ کلاس درس در زاهدان در دست ساخت است که بخش عمده آنها در مناطق حاشیهای و شهرکهای جدید قرار دارند؛ مناطقی که افزایش جمعیت، نیاز به ایجاد فضاهای آموزشی تازه را بیشتر کرده است. توسعه مدارس خاص، هنرستانها و فضاهای ورزشی در مناطق محروم نیز از دیگر اولویتهای اعلام شده برای توزیع مناسبتر امکانات آموزشی است. توجه به این مناطق از آن جهت اهمیت دارد که برخورداری از فضای آموزشی مناسب، تنها به تعداد مدارس موجود در یک شهرستان وابسته نیست؛ بلکه محل استقرار مدارس، ظرفیت کلاسها و تناسب امکانات با نیاز جمعیت دانشآموزی نیز در دسترسی عادلانه به آموزش نقش دارد.»
کلاسهای تازه
تنها نیاز مدارس نیستند
توسعه فضای آموزشی زمانی میتواند به بهبود کیفیت تحصیل منجر شود که در کنار ساخت کلاسهای جدید، ایمنی، استانداردسازی و تجهیز مدارس موجود نیز مورد توجه قرار گیرد. در همین زمینه، لکزایی با اشاره به اقدامات انجام شده در حوزه استانداردسازی سیستمهای گرمایشی و سرمایشی میگوید:«در دو سال گذشته تجهیزات گرمایشی و سرمایشی نزدیک به ۸ هزار کلاس درس در استان استانداردسازی شده و این اقدامات با استفاده از ظرفیتهایی مانند گازرسانی، احداث موتورخانه و نصب تجهیزات سرمایشی انجام شده است.»
به گفته او، استانداردسازی سیستمهای گرمایشی و سرمایشی ۷۲ سالن ورزشی مدارس نیز در دستور کار قرار گرفته که برای اجرای آن بیش از ۱۱۰ میلیارد تومان اعتبار اختصاص یافته است. بیشتر این طرحها به پیشرفت بیش از ۹۵ درصد رسیدهاند.
در کنار این اقدامات، طرح شهید عجمیان برای بهسازی و شادابسازی مدارس نیز ادامه دارد. امسال نزدیک به ۶۰۰ مدرسه و فضای آموزشی در قالب این طرح هدفگذاری شدهاند و میزان پیشرفت آن به حدود ۷۵ درصد رسیده است. رنگآمیزی، زیباسازی، آسفالت محوطه، عایقکاری و تأمین تجهیزات از جمله اقداماتی است که در این طرح دنبال میشود.
تجهیز مدارس به امکانات آموزشی جدید نیز بخش دیگری از برنامههای نوسازی مدارس استان است. در پنج سال گذشته حدود ۸ هزار دستگاه رایانه در مدارس توزیع شده و تجهیز ۷۰۰ کلاس درس به امکانات هوشمند نیز در برنامه قرار دارد. این اقدامات در کنار توسعه فیزیکی مدارس، با هدف فراهم کردن شرایط مناسبتر برای آموزش دانشآموزان انجام میشود.
تداوم مدرسهسازی
در گرو تأمین اعتبار
جبران فاصله موجود در سرانه فضای آموزشی استان، به استمرار طرحهای عمرانی و تأمین منابع مالی وابسته است. لکزایی با اشاره به اعتبارات پیشبینی شده برای سال ۱۴۰۵ میگوید:«حدود ۴ همت از محل منابع ملی و استانی برای نوسازی و توسعه فضاهای آموزشی استان مصوب و ابلاغ شده است. اولویت هزینهکرد این اعتبارات، تکمیل طرحهای مهم و نیمهتمام و نوسازی مدارس فرسوده است و در صورت تحقق تخصیصها، اجرای طرحهای جدید نیز آغاز خواهد شد.»
وی ادامه میدهد:«در کنار اعتبارات دولتی و مشارکت خیران، استفاده از ظرفیت مسئولیت اجتماعی بنگاههای اقتصادی و تعهدات مناطق آزاد نیز برای توسعه فضاهای آموزشی، بویژه در سواحل مکران دنبال میشود. برگزاری همایش خیران مدرسهساز ویژه سیستان و بلوچستان در آذرماه نیز با هدف تقویت مشارکتهای مردمی در برنامه قرار دارد.»
توسعه فضاهای دانشگاهی و مهارتی نیز از دیگر اقدامات اعلام شده است. به گفته لکزایی، ۲ هزار و ۶۰۰ مترمربع به فضای دانشگاه فرهنگیان در منطقه سیستان افزوده شده و هنرستان دارالفنون ایرانشهر پس از تجهیز در اختیار این دانشگاه قرار گرفته است. همچنین عملیات ساخت پردیس استاندارد دانشگاه فرهنگیان در ایرانشهر با پیشرفت حدود ۳۰ درصد در حال اجراست.
عدالت آموزشی
فراتر از ساخت کلاس
توسعه فضاهای آموزشی اگرچه یکی از پایههای تحقق عدالت آموزشی است، اما در استانی با گستردگی جغرافیایی و پراکندگی جمعیت، دسترسی به مدرسه و امکان ادامه تحصیل برای دانشآموزان مناطق دورافتاده و عشایری نیز اهمیت ویژهای دارد. در برخی مناطق، فاصله زیاد روستاها از مراکز آموزشی و دشواری رفتوآمد، ادامه تحصیل دانشآموزان را با محدودیت روبهرو میکند؛ به همین دلیل توسعه مدارس شبانهروزی، گسترش آموزش در مناطق عشایری و فراهم کردن امکانات متناسب با شرایط این مناطق، بخشی از برنامههای آموزش و پرورش استان برای کاهش فاصله آموزشی است.
«رسول صفرزایی»، مدیرکل آموزش و پرورش سیستان و بلوچستان در گفتوگو با «ایران» با اشاره به شرایط خاص جغرافیایی استان و پراکندگی جمعیت در مناطق روستایی و عشایری، از مجموعه اقداماتی برای افزایش دسترسی دانشآموزان به آموزش خبر میدهد.
به گفته او، در کنار توسعه مدارس شبانهروزی، بیش از ۳ هزار دانشآموز بازمانده از تحصیل به چرخه آموزش بازگشتهاند؛ اقدامی که نشان میدهد مسأله عدالت آموزشی در استان تنها به تأمین فضای فیزیکی محدود نیست و شناسایی کودکانی که از تحصیل دور ماندهاند و فراهم کردن زمینه بازگشت آنها نیز اهمیت دارد.
صفرزایی توسعه آموزشهای فنی و حرفهای را یکی دیگر از محورهای فعالیت آموزش و پرورش استان میداند و میگوید:«۷۱ هنرستان راهاندازی شده و گسترش هنرستانهای دخترانه در مناطق عشایری، توسعه آموزشهای مهارتی در مدارس عشایری و شناسایی استعدادهای دانشآموزان نیز در دستور کار قرار دارد. این برنامهها با هدف متنوع کردن مسیرهای تحصیلی و فراهم کردن فرصت یادگیری مهارت در کنار آموزش عمومی دنبال میشود؛ بویژه در مناطقی که دسترسی به امکانات آموزشی و فرصتهای ادامه تحصیل با محدودیت بیشتری همراه است.»
مدیرکل آموزش و پرورش سیستان و بلوچستان همچنین به ضرورت متناسبسازی امکانات آموزشی با شرایط مدارس روستایی و عشایری اشاره میکند و از تجهیز ۳۰۰ کلاس چندپایه به امکانات آموزشی خبر میدهد.
او ادامه میدهد:«در کلاسهای چندپایه، دانشآموزان پایههای مختلف در یک فضای آموزشی و با حضور یک معلم درس میخوانند؛ از این رو تأمین تجهیزات و ابزارهای کمکآموزشی میتواند بخشی از دشواری آموزش در این مدارس را کاهش دهد. همچنین برنامهریزی برای تجهیز بیش از ۲ هزار و ۳۷۵ کلاس درس به تلویزیونهای تعاملی انجام شده است تا استفاده از ابزارهای آموزشی جدید در مدارس گسترش یابد.»
این مقام مسئول تقویت نیروی انسانی را نیز از الزامات بهبود کیفیت آموزش در استان عنوان میکند و میافزاید:«سهمیه سیستان و بلوچستان در دانشگاه فرهنگیان ۳۰ درصد افزایش داشته است. این موضوع در استانی با پراکندگی بالای جمعیت و فاصله زیاد برخی مناطق از مراکز شهری، از این جهت اهمیت دارد که تأمین معلم و توزیع متوازن نیروی آموزشی در مناطق مختلف، در کنار ساخت مدرسه و تجهیز کلاسها، بر کیفیت و دسترسی به آموزش اثرگذار است.»
صفرزایی با اشاره به بهبود برخی شاخصهای آموزشی استان، از افزایش میانگین نمرات دانشآموزان و کسب رتبه دوم کشور در رشد معدل خبر میدهد و میگوید:«افزایش شمار مدالآوران علمی و بهبود وضعیت سوادآموزی نیز از دیگر نشانههای پیشرفت آموزشی استان است.» او تأکید میکند که شاخصهای آموزش و پرورش استان در مسیر پیشرفت قرار دارند و در این زمینه با توقف یا عقبگرد روبهرو نیستند.
در مجموع، اظهارات مدیرکل آموزش و پرورش استان نشان میدهد تلاش برای کاهش محرومیت آموزشی در سیستان و بلوچستان علاوه بر ساخت کلاس و مدرسه، به مجموعهای از اقدامات در حوزه دسترسی، نیروی انسانی، آموزش مهارتی و تجهیز مدارس نیاز دارد. با این حال، گستردگی استان و تفاوت شرایط مناطق شهری، روستایی و عشایری، ارزیابی میزان اثرگذاری این اقدامات را به بررسی دقیقتری از وضعیت دسترسی دانشآموزان و کیفیت امکانات آموزشی در نقاط مختلف استان وابسته میکند.
بــــرش
فاصلهای که باید جبران شود
افزایش سرانه فضای آموزشی از حدود ۳.۳ مترمربع به بیش از ۴ مترمربع و تحویل بیش از ۶ هزار و ۵۰۰ کلاس درس در پنج سال گذشته، از تغییرات قابل توجه در وضعیت فضاهای آموزشی سیستان و بلوچستان حکایت دارد؛ با این حال، فاصله موجود با میانگین کشوری نشان میدهد توسعه فضاهای آموزشی هنوز به نقطهای نرسیده است که بتوان از رفع کمبودها سخن گفت.
در چنین شرایطی، موفقیت برنامههای مدرسهسازی تنها با شمار کلاسهای ساخته شده سنجیده نمیشود؛ بلکه میزان کاهش فاصله برخورداری مناطق مختلف، دسترسی دانشآموزان به کلاسهای استاندارد و تناسب ظرفیت مدارس با نیاز جمعیت دانشآموزی نیز باید در ارزیابی این اقدامات مورد توجه قرار گیرد. مشارکت خیران، اعتبارات دولتی و ظرفیت بنگاههای اقتصادی میتواند این مسیر را شتاب دهد، اما نتیجه نهایی زمانی ملموس خواهد بود که دانشآموزان در دورترین و کمبرخوردارترین مناطق استان نیز از فرصت برابر برای تحصیل در فضایی ایمن و مناسب برخوردار شوند.

