آمریکا در تله فرسودگی زیرساختها؛ هزینه پنهان یک ابرقدرت
توقف سراسری پروازها، هشداری درباره آینده زیرساختهای آمریکا است
خدایار خاشع
کارشناس زیر ساختها
روز جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، اختلال گسترده در سامانههای ارتباطی و کنترل ترافیک هوایی آمریکا موجب توقف سراسری پروازهای خروجی این کشور شد. هزاران پرواز لغو یا با تأخیر مواجه شدند و فعالیت شبکه حملونقل هوایی آمریکا برای بیش از چهار ساعت مختل شد. وزیر حملونقل آمریکا اعلام کرد که تجهیزات قدیمی شبکه ارتباطی، از جمله روترها و سوئیچها، بر اثر افزایش بار داده دچار اختلال شده و اطلاعات ناپایداری به مراکز کنترل پرواز ارسال کردهاند. [۱] این حادثه را نباید صرفاً یک نقص فنی گذرا در صنعت هوانوردی دانست. آنچه رخ داد، هشداری درباره یکی از چالشهای مهم اقتصاد آمریکاست؛ چالشی که ریشه در فرسودگی بخش بزرگی از زیرساختهای این کشور و انباشت نیازهای سرمایهگذاری برای بازسازی و نوسازی آنها دارد. آمریکا بخش مهمی از زیرساختهای اقتصادی خود، از جمله شبکه بزرگراههای بینایالتی، پلها، فرودگاهها، تأسیسات آب و فاضلاب و شبکههای انتقال انرژی را در نیمه دوم قرن بیستم احداث کرده است. بسیاری از این تأسیسات اکنون بیش از پنجاه سال عمر دارند و اگرچه در طول این مدت تعمیر و نگهداری شدهاند، بخش قابلتوجهی از آنها به بازسازی اساسی یا جایگزینی نیاز دارند. البته قدمت یک زیرساخت بهتنهایی نشانه فرسودگی یا ناکارآمدی آن نیست. آنچه اهمیت دارد، میزان سرمایهگذاری در نگهداری، بازسازی و نوسازی متناسب با عمر و شدت بهرهبرداری است. مسألهای که امروز آمریکا با آن مواجه است، فاصله میان نیاز واقعی زیرساختها به نوسازی و منابعی است که برای این منظور اختصاص مییابد.
شکاف ۳٫۷ تریلیون دلاری سرمایهگذاری
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۵ انجمن مهندسان عمران آمریکا (ASCE)، برای رساندن زیرساختهای این کشور به وضعیت مطلوب طی دوره دهساله ۲۰۲۴ تا ۲۰۳۳، حدود ۹٫۱ تریلیون دلار سرمایهگذاری موردنیاز است. درحالیکه مجموع سرمایهگذاری پیشبینیشده دولتی و خصوصی در این دوره حدود ۵٫۴ تریلیون دلار برآورد شده و در نتیجه، شکافی نزدیک به ۳٫۷ تریلیون دلار باقی میماند. [۲] این گزارش به وضعیت کلی زیرساختهای آمریکا نمره C داده است. در همین ارزیابی، وضعیت راهها، هوانوردی، انرژی و سدها با نمره D+ و حملونقل عمومی شهری با نمره D ارزیابی شده است. نکته قابلتوجه آن است که با وجود افزایش سرمایهگذاریهای زیرساختی در سالهای اخیر، شکاف مالی همچنان بسیار بزرگ است. به بیان دیگر، حتی تداوم سرمایهگذاریهای فعلی نیز برای جبران کامل نیازهای انباشتهشده کفایت نمیکند. تأخیر در نگهداری و نوسازی زیرساختها، صرفاً هزینه تعمیرات آینده را افزایش نمیدهد، بلکه میتواند به اختلال در تولید، حملونقل، تجارت و زندگی روزمره میلیونها نفر منجر شود. حادثه اخیر صنعت هوانوردی آمریکا نمونهای از آسیبپذیری سامانههای حیاتی است؛ سامانههایی که اختلال در یک بخش آنها میتواند در مدت کوتاهی به بحرانی در مقیاس ملی تبدیل شود.
آمریکا و چین؛ دو نسل متفاوت
از زیرساختها
مقایسه وضعیت زیرساختهای آمریکا با چین، ابعاد دیگری از این مسأله را آشکار میسازد. چین طی چهار دهه گذشته سرمایهگذاری عظیمی در احداث آزادراهها، راهآهن سریعالسیر، بنادر، فرودگاهها، پلها و شبکههای حملونقل شهری انجام داده است. بخش بزرگی از این زیرساختها نسبتاً جدید هستند و با فناوریها و استانداردهای متناسب با زمان احداث خود ساخته شدهاند. در مقابل، آمریکا بخش مهمی از ظرفیت حملونقل و تأسیسات زیربنایی خود را دههها پیش ایجاد کرده و اکنون ناچار است منابع هنگفتی را به حفظ، بازسازی و نوسازی آنها اختصاص دهد. چین امروز بزرگترین شبکه راهآهن سریعالسیر جهان را در اختیار دارد و در توسعه برخی زیرساختهای جدید حملونقل، بویژه راهآهن سریعالسیر، از آمریکا پیشی گرفته است. البته این برتری به معنای پیشرفتهتر بودن تمامی زیرساختهای چین یا برتری آن در همه شاخصهای اقتصادی و فنی نیست، اما تفاوت سن و ساختار سرمایهگذاری زیرساختی دو کشور واقعیتی مهم است. آمریکا برای حفظ ظرفیت موجود خود باید هزینههای سنگین نوسازی را تحمل کند، درحالیکه چین در بسیاری از بخشها هنوز از مزیت زیرساختهای نسبتاً جدید بهرهمند است. هرچند این کشور نیز در دهههای آینده با مسأله فرسودگی زیرساختهای گسترده خود مواجه خواهد شد.
چالش بزرگتر؛ تأمین مالی نوسازی
مسأله اساسی آمریکا تنها فرسودگی زیرساختها نیست، بلکه چگونگی تأمین منابع مالی لازم برای نوسازی آنهاست. دولت فدرال آمریکا با بدهی عمومی سنگین، کسری بودجه مزمن و تعهدات گسترده درحوزههای دفاعی، اجتماعی و اقتصادی مواجه است. در چنین شرایطی، اختصاص منابع اضافی چند تریلیون دلاری برای نوسازی زیرساختها، آن هم در کنار سرمایهگذاری مورد نیاز برای توسعه فناوریها و ظرفیتهای جدید، تصمیمی ساده نیست. اگرچه اقتصاد آمریکا همچنان از ظرفیت مالی عظیم و بازار سرمایه قدرتمندی برخوردار است و دولتهای ایالتی، شهرداریها و بخش خصوصی نیز میتوانند در تأمین منابع مشارکت کنند، اما بسیج این منابع در مقیاس موردنیاز، مستلزم سیاستگذاری بلندمدت، ثبات تصمیمگیری و ایجاد سازوکارهای پایدار سرمایهگذاری است.در همین حادثه اخیر، وزیر حملونقل آمریکا اعلام کرد که دولت برای آغاز نوسازی سامانه کنترل ترافیک هوایی، ۱۲٫۵ میلیارد دلار اعتبار تأمین کرده، اما برای تکمیل طرح به حدود ۵۰ میلیارد دلار اعتبار اضافی نیاز دارد. [3] این ارقام نشان میدهد که حتی نوسازی یک سامانه حیاتی مانند کنترل ترافیک هوایی نیز به سرمایهگذاری دهها میلیارد دلاری نیاز دارد؛ حال آنکه دامنه فرسودگی و نیازهای نوسازی، بسیار فراتر از صنعت هوانوردی است.
بدهی پنهانی که در حسابهای دولت دیده نمیشود
یکی از مهمترین مسائل در مدیریت زیرساختها، تفاوت میان هزینه احداث و هزینه نگهداری و نوسازی در طول عمر بهرهبرداری است. در بسیاری از کشورها، احداث زیرساختهای جدید از جذابیت سیاسی بیشتری نسبت به نگهداری و بازسازی تأسیسات موجود برخوردار است. افتتاح یک بزرگراه یا فرودگاه جدید، بهمراتب بیشتر از تعویض تجهیزات فرسوده یک شبکه ارتباطی مورد توجه قرار میگیرد؛ درحالیکه از دیدگاه اقتصاد مهندسی، سرمایهگذاری بهموقع در نگهداری پیشگیرانه میتواند بازده اقتصادی و اجتماعی بالاتری داشته باشد. تأخیر در این سرمایهگذاریها بهتدریج نوعی بدهی پنهان زیرساختی ایجاد میکند؛ بدهیای که لزوماً در حسابهای رسمی دولت بهعنوان بدهی مالی ثبت نمیشود، اما جامعه دیر یا زود هزینه آن را از طریق افزایش خرابیها، کاهش کیفیت خدمات، اختلال در فعالیتهای اقتصادی و سرمایهگذاریهای اضطراری پرداخت خواهد کرد.به همین دلیل، ارزیابی قدرت اقتصادی کشورها صرفاً بر اساس میزان سرمایهگذاریهای جدید کافی نیست. باید دید چه میزان از منابع اقتصادی آنها در آینده صرف جبران استهلاک و فرسودگی داراییهای گذشته خواهد شد.
تکرار حوادث مشابه
پیشبینی زمان و محل حوادث آینده ممکن نیست، اما از منظر مدیریت داراییهای فیزیکی، رابطه میان فرسودگی تجهیزات، کاهش قابلیت اطمینان و افزایش احتمال اختلال در خدمات، رابطهای شناختهشده است. هرچه عمر تجهیزات افزایش یابد و نوسازی آنها به تأخیر افتد، احتمال خرابیهای پیشبینینشده بیشتر میشود؛ بویژه در سامانههای بههمپیوستهای که اختلال در یک بخش میتواند عملکرد بخشهای دیگر را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، حوادثی مانند توقف سراسری پروازها میتوانند هشداری درباره مخاطرات مشابه در شبکههای برق، حملونقل، ارتباطات و دیگر تأسیسات حیاتی باشند. البته نمیتوان هر حادثهای را مستقیماً به فرسودگی نسبت داد و تعیین علت قطعی هر اختلال مستلزم بررسی فنی مستقل است. بااینحال، وقتی مسئولان یک کشور رسماً از قدمت و نارسایی تجهیزات حیاتی سخن میگویند، ضرورت بازنگری در سیاستهای نگهداری و نوسازی زیرساختها بیش از پیش آشکار میشود.
آینده قدرت اقتصادی در گرو نوسازی زیرساختها
قدرت اقتصادی کشورها تنها به میزان تولید ناخالص داخلی، ظرفیت صنعتی یا توان نظامی آنها وابسته نیست. کیفیت، قابلیت اطمینان و کارایی زیرساختها نیز از پایههای اصلی قدرت و رقابتپذیری اقتصادی به شمار میروند. آمریکا در قرن بیستم با سرمایهگذاری گسترده در زیرساختهای حملونقل، انرژی و ارتباطات، یکی از پیشرفتهترین اقتصادهای جهان را شکل داد. اکنون در قرن بیستویکم با چالشی متفاوت مواجه است: چگونه میتوان زیرساختهای عظیم نسل گذشته را بدون تحمیل فشار مالی غیرقابلتحمل، نوسازی و با نیازهای آینده هماهنگ کرد؟ حادثه اخیر پروازهای آمریکا از نظر عملیاتی پایان یافته، اما مسألهای که آن را به یک هشدار ملی تبدیل کرده، همچنان پابرجاست.
آمریکا امروز با هزینه پنهان قدرت اقتصادی دیروز خود روبهروست؛ هزینهای که هرچه پرداخت آن به تأخیر افتد، میتواند سنگینتر شود.
از این منظر، یکی از چالشهای راهبردی آمریکا در دهههای آینده نه صرفاً رقابت برای احداث زیرساختهای جدید، بلکه تأمین منابع مالی، توان اجرایی و نظام مدیریتی لازم برای نوسازی میراث عظیم زیرساختی قرن گذشته خواهد بود. شاید حادثه توقف پروازها تنها چند ساعت طول کشیده باشد، اما پرسشی که در پی آن مطرح شده، بسیار فراتر از صنعت هوانوردی است: آیا بزرگترین اقتصاد جهان خواهد توانست با همان سرعتی که در گذشته زیرساختهای خود را توسعه داد، اکنون آنها را نوسازی کند؟
منابع و مآخذ
[۱] وزارت حملونقل ایالات متحده آمریکا (USDOT)، اطلاعیه رسمی وزیر حملونقل درباره توقف سراسری پروازها و نوسازی سامانه کنترل ترافیک هوایی، ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶.
[۲] انجمن مهندسان عمران آمریکا (ASCE)، گزارش ارزیابی زیرساختهای آمریکا، 2025 Report Card for America's Infrastructure، مارس ۲۰۲۵.
[۳] انجمن مهندسان عمران آمریکا (ASCE)، خلاصه اجرایی گزارش سال ۲۰۲۵، شامل برآورد نیاز سرمایهگذاری ۹٫۱ تریلیون دلاری و شکاف مالی ۳٫۷ تریلیون دلاری در دوره ۲۰۲۴ تا ۲۰۳۳.

