چرا پکن و مسکو برندههای نهایی نشست سهجانبه شنژن هستند؟
ترامپ در وضعیت اردک لنگ به چین میرود
علیرضا محمدی
گروه بینالملل
قرار است پنجشنبه ۱۹ نوامبر، رهبران چین، روسیه و آمریکا در حاشیه اجلاس اپک (APEC) در شنژن چین گرد هم آیند. بسیاری از رسانهها این نشست را با کنفرانس یالتا در ۱۹۴۵ مقایسه میکنند؛ اما فراتر از بزرگنماییهای رسانهای، کارشناسان معتقدند آنچه در شنژن در حال رخ دادن است، طبلی توخالی است که فقط صدایش بلند است.
این دیدار، سومین نشست شیجینپینگ، رئیسجمهوری چین با دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا در سالجاری میلادی است. با این حال، تحلیلگران بر این باورند که این دیدارها برخلاف تبلیغات گسترده، خروجی ملموسی به همراه نخواهند داشت. جاناتان زین، پژوهشگر مؤسسه بروکینگز، در میزگردی که ۱۲ نوامبر منتشر شد، دو نشست پیشین را با ضربالمثل چینی «رعد و برق بدون باران» توصیف کرد و گفت: «دیپلماتها و سیاستمداران آمریکایی همیشه ظاهر را با محتوا معامله میکنند.» به گفته او، موضوعات مهم و متعددی برای مذاکره وجود دارد، اما احتمالاً در شنژن نیز مانند نشستهای سپتامبر و مه، فرصت بحث بر سر مسائل حیاتی از دست خواهد رفت.
چیدمان نامتوازن بر سر میز شنژن
فارغ از این پرسش که آیا این دیدار سهجانبه خروجی تأثیرگذاری بر نظام بینالملل خواهد داشت یا نه، وزن و جایگاه نابرابر سه بازیگر این نشست توجه کارشناسان را به خود جلب کرده است.
چین؛ میزبان و برنده نمادین: رهبر چین که امسال برخلاف رویه سالهای گذشته در سفرها و اجلاسهای متعددی شرکت کرده، اکنون با میزبانی این اجلاس منطقهای، جایگاه پکن را بهعنوان بازیگری صلحطلب و خواهان توسعه روابط با کشورهای شرق آسیا تحکیم میبخشد. حضور پوتین و ترامپ در شنژن، این نقش را در نظام بینالملل تثبیت میکند. وانگون، رئیس مؤسسه مطالعات مالی چونگیینگ در دانشگاه رِنمین، در این باره میگوید: «این دیدار در درجه اول برای چین ارزش نمادین دارد و دستاوردهای اساسی نقش ثانویه دارند. این امر جایگاه چین را بهعنوان یک قطب جهانی مجدداً تأیید میکند و نشان میدهد که هیچ مسأله بینالمللی مهمی بدون مشارکت چین قابل حل نیست.»
روسیه؛ خروج از انزوا بدون پایان جنگ: ولادیمیر پوتین که پس از آغاز جنگ اوکراین در ۲۰۲۲ با تحریمهای گسترده غربی مواجه شده، این اجلاس را فرصتی برای احیای نقش خود در نظام بینالملل و دروازهای برای خروج از انزوا میداند. پوتین همچنین میتواند از این فرصت برای پیشبرد اهدافش در اوکراین، بدون حضور اروپا و از طریق گفتوگوی مستقیم با ترامپ، بهره ببرد. سرگئی رادچنکو، تحلیلگر سیاست خارجی چین و روسیه در دانشکده مطالعات پیشرفته بینالمللی جان هاپکینز، میگوید: «این نشست به روسیه فرصت میدهد تا ایالات متحده را از متحدان اروپاییاش جدا کند و با تقویت جایگاه خود بهعنوان یک قدرت بزرگ، اهرم سیاسی را به کرملین بدهد.» علاوه بر این، همکاریهای نظامی و اقتصادی مسکو و تهران در جریان جنگ، موضع پوتین را در مقابل ترامپ تقویت میکند.
آمریکا؛ دستی خالی بر میز مذاکره: ترامپ که پس از شکست سنگین جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای کنگره، این سفر را فرصتی برای گذر از ترومای سیاسی خود میداند، لیستی از موضوعات مذاکره آماده کرده که بیشتر یادآور وعدههای انتخاباتیاش است تا واقعیتهای دیپلماتیک. رسواییهای مربوط به جنسن هوانگ، مدیرعامل شرکت انویدیا و اختلالات گسترده فرودگاهی و بانکی در سراسر آمریکا، اهرمهای فشار واشنگتن را در شنژن بهنسبت دو رهبر دیگر خالی کرده است. رایان هاس، تحلیلگر سیاست خارجی آمریکا، در میزگرد مؤسسه بروکینگز هشدار داد: «برای ترامپ، این دیدار خطرات منفی بیشتری نسبت به پتانسیلهای مثبت خواهد داشت. او با خطر از دست دادن موقعیتش توسط رهبران آمادهتر و زیرکتر روبهرواست.» هاس افزود که در این مثلث، نزدیکترین رابطه بین شی و پوتین است؛ دو رهبری که از سال ۲۰۱۳ بیش از ۴۰ بار با هم ملاقات کردهاند و تمایل مشترکی به کاهش رهبری آمریکا در صحنه جهانی دارند.
زلزله در اردوگاه متحدان؛ از کییف تا تایپه
ترامپ که اکنون با مشکلات داخلی دست و پنجه نرم میکند و برای ترمیم چهره خود به دنبال دستاورد فوری سیاست خارجی است نگرانیهای جدیای را برای متحدان سنتی آمریکا برانگیخته است. مقامات اروپایی که خود را پس از مذاکرات ابوظبی [که هفته گذشته با حضور آمریکا و روسیه بر سر مسأله اوکراین برگزار شد] در حاشیه تصمیمات بینالمللی میبینند، بیم آن دارند که ترامپ سرنوشت اوکراین و اروپا را بر سر منافع شخصی خود معامله کند. هاس در این باره میگوید: «چشمانداز این دیدار باعث ایجاد ترس در متحدان و شرکای آمریکا خواهد شد، زیرا آنها نگرانند ترامپ روابطش با شی و پوتین را بر منافع و نگرانیهای آنها اولویت دهد. این ترس بهشدت در اوکراین و تایوان احساس خواهد شد.»
در آسیا نیز متحدان ایالات متحده با نگرانی مشابهی مواجهند. اسکات مور، پژوهشگر ارشد مؤسسه جان تورنتون، میگوید: «برای متحدان آمریکا، این پیام صریح و قاطع است. یک نشست سهجانبه در شنژن، نگرانیهای اروپاییها را مبنی بر قابلمذاکره بودن امنیتشان تقویت خواهد کرد و در آسیا، شرکایی مانند ژاپن و تایوان از خود خواهند پرسید که آیا تعهدات امنیتیشان با آمریکا قابل مذاکره است یا خیر. نتیجه میتواند این باشد که بسیاری از آنها به سمت پکن، استقلال استراتژیک، یا هر دو متمایل شوند.»
ایران و خلع سلاح؛ آرزوهای ترامپ
در سراب شنژن
ترامپ ادعا کرده که موضوع ایران یکی از محورهای مذاکرات سهجانبه خواهد بود. رئیسجمهوری آمریکا که با تداوم درگیریها در جنوب غرب آسیا خود را در منجلابی بیپایان میبیند، بار دیگر دست به دامان رقبایش شده است. اما کارشناسان معتقدند پکن و مسکو که روابط محکم و پایداری با تهران دارند در شرایطی که ایالات متحده بهعنوان رقیبشان درگیر بحران خاورمیانه شده، طناب نجاتی به سمت او نخواهند انداخت. ترامپ در دیدارهای ماههای سپتامبر و مه نیز از شی درخواست عدم همکاری با ایران و فشار به تهران برای پذیرش شرایط آمریکایی را مطرح کرده بود که هر بار با پاسخ منفی پکن روبهرو شد. روسیه نیز بهعنوان شریک استراتژیک تهران، همکاریهای اقتصادی و نظامی گستردهای در طول جنگ داشته و تحریمها و ممنوعیتهای آمریکا نتوانسته این روابط را خدشهدار کند.
موضوع دیگری که ترامپ بر میز شنژن گذاشته، خلع سلاح هستهای است؛ موضوعی که پکن بارها آن را قویاً رد کرده است. یونسان، پژوهشگر سیاست خارجی مؤسسه تورنتون، میگوید: «چین با اشاره به زرادخانه هستهای بهمراتب کوچکتر خود، همواره مفهوم کنترل تسلیحات و گفتوگوی هستهای سهجانبه ایالات متحده، چین و روسیه را رد کرده است.» ژائو لانگ، پژوهشگر مؤسسه مطالعات بینالمللی شانگهای، نیز در میزگرد مرکز امنیت و راهبرد بینالمللی دانشگاه تسینگهوا تأکید کرد: «انتظار اینکه چین در مذاکرات سهجانبه کنترل تسلیحات هستهای با واشنگتن و مسکو شرکت کند، غیرواقعبینانه است، زیرا این دو کشور زرادخانههای هستهای بسیار بزرگتری نسبت به چین دارند.»
نشست سهجانبه شنژن، به گفته کارشناسان، تنها دو برنده خواهد داشت: چین که جایگاه خود را بهعنوان بازیگری صلحطلب و خواهان همکاری بینالمللی تحکیم میبخشد، و روسیه که بدون صرف هزینه و بدون پایان جنگ، خود را از انزوا خارج کرده و جایگاهش را در صف قدرتهای بزرگ بازمییابد.
اما دونالد ترامپ که برای فرار از مشکلات داخلی به سفرهای خارجی روی آورده و به دنبال ترمیم چهره سیاست خارجیاش است، دست خالی به واشنگتن بازمیگردد. ایالات متحده نباید انتظار دستاورد بزرگی برای رئیسجمهوری داشته باشد که از دیپلماسی، تنها فرشهای قرمز، را میپسندد.

