«ایران» روند توسعه زیرساختهای آموزشی و کاهش شکاف میان شهرها و روستاها را بررسی کرد
توسعه عدالت آموزشی در لرستان
تکمیل ۱۸۷ طرح و بهرهبرداری از ۱۲۰ پروژه آموزشی، دستاورد دو سال اخیر لرستان در مسیر عدالت آموزشی است
توسعه عدالت آموزشی در لرستان طی سالهای اخیر با تمرکز بر رفع محرومیت زیرساختی، ایمنسازی فضاهای تحصیلی و توزیع متوازن امکانات آموزشی شتاب گرفته است؛ روندی که این استان را در جمع ۱۰ استان برتر کشور در اجرای نهضت توسعه عدالت در فضاهای آموزشی قرار داده است. تعریف ۳۲۰ پروژه آموزشی، تکمیل و تحویل ۱۸۷ پروژه طی دو سال گذشته و بهرهبرداری از ۱۲۰ پروژه با زیربنای بیش از ۳۳ هزار مترمربع و سرمایهگذاری حدود ۷۰۰ میلیارد تومان، بخشی از کارنامه این برنامه در لرستان است. در کنار توسعه ظرفیتهای جدید، برچیدن ۱۷۰ مدرسه کانکسی و انتقال حدود چهار هزار دانشآموز به فضاهای آموزشی استاندارد، آغاز روند جایگزینی مدارس سنگی، بهسازی هزاران کلاس درس و توسعه خوابگاههای دانشآموزی، از اقدامات مهم استان برای کاهش شکاف آموزشی میان مناطق برخوردار و محروم به شمار میرود. با این حال، قرار گرفتن لرستان در میان ۱۰ استان برتر کشور به معنای پایان محرومیتهای آموزشی نیست؛ سرانه فضای آموزشی ۵.۴ مترمربعی استان در برابر استاندارد ۸.۳ مترمربعی و وجود حدود ۶۰۰ فضای آموزشی دارای کد تخریبی، همچنان از شکاف قابل توجه میان وضعیت موجود و نیازهای زیرساختی حکایت دارد. پراکندگی جمعیت روستایی و عشایری و نابرابری برخورداری شهرستانها نیز ضرورت هدفمند کردن سرمایهگذاریها را دوچندان کرده است. از این منظر، تحقق پایدار عدالت آموزشی در لرستان مستلزم عبور از رویکرد صرفاً کمی در مدرسهسازی و حرکت به سمت ارتقای همزمان ایمنی، کیفیت فضاهای آموزشی، تجهیزات، توانمندی معلمان و دسترسی برابر دانشآموزان به فرصتهای یادگیری است؛ مسیری که تداوم آن به تأمین منابع مالی پایدار و تقویت مشارکت دولت، خیران و بخش اقتصادی وابسته است.
بیتا میرعظیمی
گروه ایرانزمین
توسعه عدالت آموزشی لرستان در شرایطی دنبال میشود که محدودیتهای جغرافیایی، پراکندگی سکونتگاههای روستایی و عشایری و تفاوت سطح برخورداری شهرستانها، دسترسی یکسان دانشآموزان به امکانات آموزشی را با دشواریهایی مواجه کرده است. در چنین شرایطی، ساخت مدرسه بهتنهایی پاسخگوی نیازهای آموزشی نیست و کیفیت بنا، ایمنی محیط تحصیل، برخورداری از تجهیزات مناسب و تناسب ظرفیت مدارس با جمعیت دانشآموزی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. بر این اساس، برنامههای استان علاوه بر توسعه فضاهای جدید بر اصلاح و جایگزینی مدارس فرسوده و ناایمن و ارتقای شرایط تحصیل در مناطق دورافتاده متمرکز شده است. طبق گفته «احسان کرم زاده» معاونت هماهنگی امور عمرانی استانداری لرستان به «ایران»، ۳۲۰ پروژه در چارچوب نهضت توسعه عدالت آموزشی در لرستان تعریف شده که از این تعداد، ۱۸۷ پروژه طی دو سال گذشته به پایان رسیده و تحویل شده است. پروژههای باقیمانده نیز با میانگین پیشرفت فیزیکی حدود ۷۶ درصد در دست اجرا قرار دارند. کرمزاده تأکید کرد:« لرستان در اجرای برنامههای نهضت توسعه عدالت آموزشی، در جمع ۱۰ استان برتر کشور قرار گرفته است؛ جایگاهی که نشاندهنده روند رو به رشد اجرای طرحهای عمرانی و توسعه زیرساختهای آموزشی در استان است. با این حال، تکمیل پروژههای نیمهتمام و رفع کمبودهای موجود همچنان از ضرورتهای تحقق عدالت آموزشی در لرستان به شمار میرود. امسال در بخش توسعه فضاهای آموزشی، ۴۳ پروژه آموزشی، پرورشی و ورزشی با میانگین پیشرفت فیزیکی ۶۵ درصد هدفگذاری شد. این طرحها در مجموع ۱۴۰ کلاس درس و بیش از ۱۵ هزار مترمربع فضای آموزشی را به ظرفیت استان اضافه کردند. از این تعداد، ۲۲ پروژه در هفته دولت افتتاح شده و ۲۱ پروژه دیگر نیز پیش از آغاز مهرماه به بهرهبرداری رسیده است. در کنار این طرحها، آموزش و پرورش لرستان نیز ۱۸ پروژه زیربنایی شامل استخر، سالن امتحانات و فضاهای ورزشی را با میانگین پیشرفت بیش از ۹۰ درصد دنبال کرده است.»
۱۷۰ مدرسه کانکسی برچیده شد
یکی از محورهای مهم برنامههای استان لرستان، توسعه امکانات آموزشی برای دانشآموزانی است که به دلیل فاصله محل سکونت از مدارس یا شرایط خاص جغرافیایی، امکان دسترسی آسان به مراکز آموزشی را ندارند. در همین راستا، طی دو سال اخیر چهار خوابگاه بزرگ دانشآموزی در لرستان به بهرهبرداری رسیده است. این مراکز بویژه برای دانشآموزان مناطق روستایی، عشایری و دورافتاده اهمیت دارند و میتوانند بخشی از موانع ادامه تحصیل را برطرف کنند. فراهم کردن امکان اسکان مناسب برای این گروه از دانشآموزان، علاوه بر کاهش دشواری رفتوآمد، زمینه حضور مستمر آنان در مدرسه و بهرهمندی از فرصتهای آموزشی را تقویت میکند.
در کنار ساخت مدارس جدید، حذف فضاهای غیراستاندارد و ناایمن از مهمترین اولویتهای نهضت عدالت آموزشی در لرستان است. جمعآوری مدارس کانکسی دارای بیش از ۱۰ دانشآموز، یکی از اقدامات شاخص استان در این زمینه به شمار میرود. طی دو سال گذشته، ۱۷۰ مدرسه کانکسی با این شرایط برچیده شده و حدود چهار هزار دانشآموز که پیش از این در چنین فضاهایی تحصیل میکردند، به محیطهای آموزشی استاندارد منتقل شدهاند. اهمیت این اقدام از آن جهت است که دانشآموزان مناطق محروم نیز باید از شرایطی متناسب با اصول ایمنی و استانداردهای آموزشی برخوردار باشند و کیفیت محل تحصیل نباید تابع فاصله جغرافیایی یا میزان برخورداری منطقه باشد. با پایان این مرحله، مدارس سنگی به یکی از اولویتهای اصلی نوسازی فضاهای آموزشی استان تبدیل شدهاند. برآوردها از ساخت حدود ۷۰ مدرسه جایگزین مدارس سنگی در لرستان حکایت دارد که ساماندهی آنها از مسیر مشارکت دولت، بنیاد علوی، بنیاد برکت، سپاه و خیران دنبال میشود. در این زمینه، اجرای ۲۹ پروژه آموزشی با همکاری سپاه در قالب تفاهمنامه در دستور کار قرار گرفته که عملیات اجرایی ۹ پروژه آغاز شده و پیشرفت فیزیکی آنها به حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد رسیده است. برای ۱۵ پروژه دیگر نیز تفاهمنامه همکاری منعقد شده است. همچنین بر اساس برنامه اعلامشده، از مجموع مدارس سنگی استان، ۲۵ مدرسه کمتر از ۱۰ دانشآموز دارند و برای مدارس باقیمانده نیز جایگزینی با فضاهای استاندارد با مشارکت نهادهای حمایتی، خیران و اعتبارات دولتی دنبال میشود. در برنامههای عمرانی استان، ۶۰ پروژه آموزشی نیز برای جایگزینی مدارس سنگی تعریف شده که قرار است ۱۴ پروژه از این مجموعه تا پایان سالجاری به آموزش و پرورش تحویل شود. برای مدارس بسیار کوچک با جمعیت چهار یا پنج دانشآموز نیز راهکارهایی مانند استفاده از کانکسهای ایمن پیشبینی شده است تا با رعایت الزامات ایمنی، امکان دسترسی کودکان به آموزش در مناطق کمجمعیت حفظ شود.
در حوزه ارتقای کیفیت فضاهای موجود نیز طرح شهید عجمیان نقش مهمی در آمادهسازی مدارس برای آغاز سال تحصیلی داشته است. در قالب این طرح، عملیات رنگآمیزی، زیباسازی و شادابسازی دو هزار و ۲۰۰ کلاس درس در ۴۲۱ مدرسه انجام شده است. برای اجرای این عملیات ۱۹ هزار و ۷۴۸ کیلوگرم رنگ مصرف شده و ۹۰۰ رویه کفی و دسته صندلی نیز تعویض شده است. همچنین یکهزار مترمربع سرامیک برای بهسازی مدارس تأمین و نصب شده است. اعتبار اجرای این طرح حدود ۶ میلیارد و ۳۰۰ میلیون تومان اعلام شده و گروههای جهادی، خیران، اولیای دانشآموزان و عوامل مدارس در اجرای آن مشارکت داشتهاند. این اقدامات نشان میدهد که عدالت آموزشی صرفاً به افزایش تعداد مدارس و کلاسهای درس محدود نمیشود، بلکه کیفیت محیط یادگیری و فراهم کردن فضایی بانشاط و مناسب نیز بخشی از این رویکرد است. بهسازی مدارس موجود در کنار ساخت فضاهای جدید میتواند به ارتقای کیفیت حضور دانشآموزان در کلاس درس کمک کند؛ بویژه در مناطقی که توسعه زیرساختها باید همزمان با رفع کمبودهای تجهیزاتی و عمرانی پیش برود. با وجود این اقدامات، بررسی شاخصهای آموزشی لرستان نشان میدهد که هنوز فاصله قابل توجهی میان وضعیت موجود و استانداردهای مورد انتظار وجود دارد. سرانه فضای آموزشی استان حدود ۵.۴ مترمربع اعلام شده، در حالی که استاندارد مصوب این شاخص حدود ۸.۳ مترمربع است. هرچند میانگین سرانه لرستان تقریباً به میانگین کشوری نزدیک است، اما این عدد بهتنهایی نمیتواند تصویر دقیقی از میزان برخورداری مناطق مختلف ارائه دهد. ممکن است در یک منطقه فضای آموزشی کافی وجود داشته باشد، اما در منطقهای دیگر، تراکم بالای دانشآموزان و کمبود کلاس درس، کیفیت آموزش را تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، توزیع متوازن امکانات آموزشی و شناسایی نقاط دارای کمبود، به اندازه افزایش سرانه کلی اهمیت دارد.
۶۰۰ مدرسه در انتظار نوسازی
موضوع مدارس فرسوده نیز یکی دیگر از چالشهای جدی استان است. طبق اعلام اداره آموزش و پرورش، حدود ۶۰۰ فضای آموزشی در لرستان دارای کد تخریبی است که بخشی از آنها از طریق نهضت توسعه عدالت آموزشی در حال نوسازی است. البته تمام این فضاها در حال حاضر مورد استفاده قرار نمیگیرند و به گفته مسئولان، تعداد مدارسی که شرایط بسیار نگرانکنندهای دارند محدود بوده و بهصورت ویژه بررسی میشوند. با این حال، گستردگی این تعداد نشان میدهد که نوسازی و بازسازی مدارس باید در برنامههای بلندمدت استان جایگاه ویژهای داشته باشد تا فرسودگی ساختمانها به مانعی برای استمرار آموزش و تأمین امنیت دانشآموزان تبدیل نشود. تأمین منابع مالی برای تحقق این برنامهها اهمیت تعیینکنندهای دارد. محدودیت اعتبارات دولتی، ضرورت استفاده از ظرفیت خیران، نهادهای عمومی و بنگاههای اقتصادی را افزایش داده است. طبق گفته «یونس بهاروند ایرانیا» مدیرکل نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس لرستان به «ایران»، سال 1404 حدود ۵۸ میلیارد تومان از محل اعتبارات دولتی در حوزه مدرسهسازی استان هزینه شده و خیران نیز نزدیک به ۱۵۰ میلیارد تومان در این بخش مشارکت داشتهاند. این میزان مشارکت نشاندهنده ظرفیت اجتماعی قابل توجه برای توسعه زیرساختهای آموزشی است؛ ظرفیتی که در صورت استمرار و هدفمند شدن میتواند سرعت اجرای پروژهها را افزایش دهد. در همین راستا، بنیاد برکت ساخت ۱۶ مدرسه را در مناطق کمبرخوردار استان دنبال میکند و بانکها و سایر دستگاههای دارای مسئولیت اجتماعی نیز در اجرای طرحهای آموزشی مشارکت دارند. شرکت آب و فاضلاب استان نیز برای تأمین و اجرای انشعابات، بویژه در مناطق روستایی، حدود پنج تا شش میلیارد تومان کمک کرده است. همکاری شرکتهای گاز و برق نیز در آمادهسازی زیرساختهای مدارس مورد توجه قرار گرفته و مسئولان استانی در تلاش هستند از ظرفیت مسئولیت اجتماعی معادن، شرکتها و مجموعههای اقتصادی برای توسعه فضاهای آموزشی بیشتر استفاده کنند. همچنین وزارت نفت برای احداث یک پروژه بزرگ آموزشی در شهرستان ازنا اعلام آمادگی کرده است که با جابهجایی مدرسه قدیمی واقع در محوطه شرکت نفت، زمینه ساخت فضای آموزشی جدید فراهم خواهد شد. در کنار زیرساختهای فیزیکی، ارتقای کیفیت نیروی انسانی و آمادگی نظام آموزشی نیز بخش دیگری از برنامه عدالت آموزشی در لرستان است. بر اساس اعلام آموزش و پرورش، حدود هشت هزار و ۵۵۰ آموزگار ابتدایی در قالب ۵۷۰ اجتماع یادگیری سازماندهی شدهاند تا از تجربه معلمان توانمند برای انتقال دانش و ارتقای مهارت سایر همکاران استفاده شود. همچنین بیش از ۹۷ درصد معلمان استان دورههای آموزشی مورد نظر را گذراندهاند و بیش از دو هزار مدیر مدرسه نیز در دورههای ارتقای مدیریت آموزشگاهی و استقرار الگوی مدرسه تراز شرکت کردهاند. در سال تحصیلی جدید، ۳۶۰ هزار دانشآموز در بیش از چهار هزار و ۹۰۰ مدرسه استان مشغول تحصیل شده و ۱۸ هزار معلم برای ارائه خدمات آموزشی به این جمعیت دانشآموزی ساماندهی شدهاند. این ارقام نشان میدهد که توسعه عدالت آموزشی در لرستان باید همزمان دو مسیر را دنبال کند؛ از یک سو، تأمین فضای فیزیکی ایمن و استاندارد و از سوی دیگر، ارتقای کیفیت تدریس، مدیریت مدارس و امکانات یادگیری. در مجموع، اقدامات دو سال اخیر لرستان در جمعآوری مدارس کانکسی، توسعه کلاسهای درس، بهسازی مدارس موجود و آغاز جایگزینی فضاهای سنگی، گامهای مهمی در جهت کاهش محرومیت آموزشی محسوب میشوند. با این حال، وجود مدارس فرسوده، فاصله سرانه آموزشی با استاندارد مصوب و نابرابری در توزیع امکانات نشان میدهد که دستیابی به عدالت آموزشی نیازمند تداوم این روند و پرهیز از تمرکز صرف بر آمار ساختوساز است. معیار موفقیت این نهضت باید میزان دسترسی واقعی دانشآموزان به مدرسهای ایمن، استاندارد و مجهز، برخورداری از معلم توانمند و فرصت برابر برای یادگیری باشد؛ هدفی که تحقق آن مستلزم پیوند پایدار میان برنامهریزی دولتی، مشارکت اجتماعی و تخصیص منابع بر اساس نیازهای واقعی مناطق مختلف استان است.
بهرهبرداری از ۱۲۰ پروژه آموزشی
مهرماه سالجاری ۱۲۰ پروژه آموزشی در قالب گام دوم نهضت توسعه عدالت در فضاهای آموزشی استان لرستان با زیربنای بیش از ۳۳ هزار مترمربع و سرمایهگذاری حدود ۷۰۰ میلیارد تومان به بهرهبرداری رسید؛ پروژههایی که بیش از نیمی از آنها در مناطق روستایی اجرا شدهاند و با هدف توسعه زیرساختهای آموزشی و کاهش نابرابری در دسترسی به امکانات تحصیلی به بهرهبرداری رسیدهاند. سیدعیسی سهرابی، مدیرکل آموزش و پرورش لرستان با اشاره به نقش مشارکتهای مردمی در اجرای این طرحها گفت: «این پروژهها با همراهی دولت و خیران مدرسهساز احداث و تکمیل شدهاند و مشارکت معلمان، خانوادهها و گروههای مردمی در توسعه فضاهای آموزشی نسبت به گذشته افزایش یافته است.» سهرابی با اشاره به نمونههایی از مشارکت مردمی در لرستان افزود: «شماری از معلمان با اختصاص بخشی از حقوق خود در ساخت مدارس مشارکت کردهاند. همچنین همزمان با افتتاح این پروژهها، یک مدرسه دوکلاسه با همراهی اولیا و معلمان در منطقه عشایری استان به بهرهبرداری رسید که نمونهای از نقشآفرینی مردم در گسترش فرصتهای آموزشی در مناطق کمتر برخوردار است.» وی با تأکید بر اینکه تحقق عدالت آموزشی صرفاً به توسعه فضاهای فیزیکی محدود نمیشود، توانمندسازی معلمان و ارتقای کیفیت آموزش را از الزامات این مسیر دانست و اظهار کرد: «امسال در قالب طرح شهید عجمیان، ۲ هزار و ۲۶۳ کلاس درس استان با مشارکت دانشآموزان و معلمان جهادی آمادهسازی، رنگآمیزی و بهسازی شده است. این پروژهها شامل ۳۰۹ کلاس درس با زیربنای ۳۳ هزار و ۳۴۵ مترمربع است که با اعتبارات دولتی و مشارکت خیران اجرا شدهاند. به گفته وی، بیش از ۵۰ درصد پروژهها در مناطق روستایی قرار دارند و سایر طرحها در شهرها و شهرستانهای استان به بهرهبرداری رسیدهاند.»
کاهش نرخ تکرار پایه
در مدارس ابتدایی
کاهش ۰.۹۶ واحد درصدی نرخ تکرار پایه در مدارس ابتدایی لرستان، نشاندهنده تأثیر اجرای برنامههای جبرانی و حمایتی در مقابله با افت تحصیلی دانشآموزان است؛ برنامههایی که در کنار شناسایی و جذب بازماندگان از تحصیل، توانمندسازی معلمان و توسعه روشهای نوین یادگیری، با هدف ارتقای کیفیت آموزش و گسترش عدالت آموزشی در استان دنبال میشوند. آموزش ابتدایی لرستان در سال تحصیلی جاری، پیشگیری از انباشت ضعفهای یادگیری و فراهم کردن فرصتهای آموزشی برابر را در اولویت قرار داده است. رقیه معتمدی، معاون آموزش ابتدایی آموزشوپرورش لرستان، توسعه عدالت آموزشی و بهبود فرصتهای تحصیلی را از اهداف اصلی آموزش ابتدایی استان عنوان کرد و گفت: «دستیابی به این اهداف مستلزم اجرای برنامههای هدفمند، شناسایی دقیق مسائل آموزشی و مشارکت مؤثر مدیران، معلمان و عوامل اجرایی مدارس است.» وی با اشاره به تأثیر اجرای طرح «حامی» در کاهش افت تحصیلی دانشآموزان اظهار کرد: «تلاش معلمان و مدیران مدارس در اجرای برنامههای آموزشی و حمایتی، بویژه در تابستان، به بهبود وضعیت تحصیلی دانشآموزان و کاهش نرخ تکرار پایه کمک کرده است. بر این اساس، نرخ تکرار پایه در سال تحصیلی جاری نسبت به سال گذشته ۰.۹۶ واحد درصد کاهش یافته است.» معتمدی با تأکید بر ضرورت استمرار این روند افزود: «شناسایی زودهنگام دانشآموزان دارای ضعف تحصیلی و فراهم کردن زمینه تقویت مهارتهای پایه، از مهمترین راهکارهای پیشگیری از انباشته شدن مشکلات آموزشی و تکرار پایه در سالهای آینده است. اجرای مداخلات بهموقع و حمایت مستمر از دانشآموزان نیازمند توجه بیشتر میتواند نقش مؤثری در کاهش افت تحصیلی داشته باشد. شناسایی و جذب کودکان بازمانده از تحصیل و پیگیری وضعیت دانشآموزانی که فرآیند ثبتنام آنها تکمیل نشده است، از دیگر اولویتهای آموزش ابتدایی لرستان به شمار میرود.» معاون آموزش ابتدایی آموزشوپرورش استان با تأکید بر نقش مدیران شهرستانها و مناطق در تحقق این هدف، پیگیری مستمر وضعیت تحصیلی کودکان واجد شرایط را ضروری دانست. به گفته وی، فراهم کردن امکان تحصیل برای همه کودکان و جلوگیری از خروج دانشآموزان از چرخه آموزش، از الزامات تحقق عدالت آموزشی است و این موضوع باید با همکاری مجموعه عوامل آموزشی و اجرایی استان دنبال شود.

