جنگ طلبان در اسرائیل و آمریکا تبعات حمله به ایران را پای صندوقهای رأی دیدند
فرصت برای بازدارندگی داخلی و خارجی
گروه سیاسی
کشور در یک سال گذشته دو جنگ تحمیلی را پشت سر گذاشته است. دو جنگی که اگرچه خسارتهای انسانی، اقتصادی، نظامی و زیرساختی قابل توجهی بر جای گذاشت، اما در عین حال ابعاد تازهای از معادلات امنیتی منطقه، ظرفیتهای دفاعی ایران و همبستگی اجتماعی ایرانیان در مواجهه با تجاوز خارجی را نیز آشکار کرد. با وجود پایان درگیریهای مستقیم همچنان این پرسش مطرح است که آیا کشور از شرایط جنگی خارج شده یا صرفاً وارد مرحلهای از تقابل شده است که در آن، نه میتوان از صلح سخن گفت و نه نشانههای یک جنگ تمامعیار را بهطور کامل مشاهده کرد؟ واقعیت این است که ایران همچنان در شرایطی از نااطمینانی و آمادهباش امنیتی قرار دارد. وضعیتی که از یک سو احتمال بازگشت درگیری نظامی را زنده نگه میدارد و از سوی دیگر، امکان برنامهریزی بلندمدت اقتصادی، سیاسی و حتی اجتماعی را با دشواری مواجه میکند. تداوم چنین شرایطی، به ویژه در حوزه اقتصاد، سرمایهگذاری، تجارت خارجی و مناسبات بینالمللی، چالشهای قابل توجهی برای کشور به همراه دارد. به همین دلیل، خروج از وضعیت نه جنگ، نه صلح دیگر صرفاً یک انتخاب سیاسی نیست، بلکه به ضرورتی راهبردی برای تأمین منافع ملی تبدیل شده است. در همین چارچوب تأکیدات اخیر رهبر انقلاب و رئیسجمهوری بر ضرورت خروج کشور از وضعیت بلاتکلیفی و تعیین تکلیف شرایط موجود را میتوان نشانهای از اهمیت این موضوع در سطوح عالی تصمیمگیری کشور دانست. به نظر میرسد اکنون بیش از هر زمان دیگری این ضرورت احساس میشود که ایران بتواند با استفاده از ظرفیتهای داخلی و فرصتهای بینالمللی، مسیر تازهای برای کاهش تنشها، تثبیت شرایط امنیتی و بازگشت به وضعیت باثباتتر تعریف کند. درواقع میتوان گفت که شرایط بینالمللی و تحولات سیاسی در کشورهای درگیر در تقابل با ایران، فرصتهایی را ایجاد کرده که میتوانند در محاسبات راهبردی کشور مورد توجه قرار گیرند.
تغییر معادلات بینالمللی
و شکلگیری فرصت جدید
آمریکا طی دو جنگ اخیر با وجود برخورداری از برتری نظامی و فناوری گسترده، نتوانست تمام اهداف و محاسبات اولیه خود را محقق کند. اگرچه در جریان این درگیریها خسارتهای سنگینی به ایران وارد شد و شهادت فرماندهان ارشد نظامی و رهبر انقلاب ضایعهای بزرگ و جبرانناپذیر برای کشور بود، اما در نهایت آنچه در محاسبات اولیه طرف مقابل پیشبینی شده بود، محقق نشد. به بیان دیگر برخلاف برخی برآوردها و تصورات اولیه در واشنگتن، ایران کشوری نبود که بتوان با یک الگوی ساده و از پیش طراحیشده، ساختار سیاسی، نظامی و امنیتی آن را دچار فروپاشی کرد یا اراده سیاسی آن را بهسرعت تحت تأثیر قرار داد. ظرفیتهای دفاعی، توان بازدارندگی، ساختارهای نظامی و امنیتی و همچنین همبستگی سیاسی و اجتماعی در ایران در شرایط مواجهه با یک تجاوز خارجی، از جمله عواملی بودند که محاسبات طرف مقابل را با چالش مواجه کردند.
از سوی دیگر تحولات سیاسی داخلی آمریکا نیز میتواند بر نحوه مواجهه دولت این کشور با پرونده ایران تأثیرگذار باشد. فشارهای سیاسی و اقتصادی داخلی، رقابتهای حزبی، اختلافنظرها درباره هزینههای سیاست خارجی و پیامدهای مداخلات نظامی و به خصوص شکست سنگین جناح جنگطلب در انتخابات اخیر همگی عواملی هستند که میتوانند قدرت مانور دولت آمریکا را محدود کنند. در اسرائیل نیز شرایط سیاسی و امنیتی و هزینههای ناشی از تداوم درگیریها، دولت بنیامین نتانیاهو را با چالشهای جدی مواجه کرده است. تداوم بحرانهای امنیتی، فشار افکار عمومی و اختلافات داخلی، از جمله عواملی هستند که میتوانند بر توان تصمیمگیری و قدرت مانور سیاسی تلآویو اثر بگذارند. مجموع این تحولات نشان میدهد میتوان با درک دقیق این تحولات از فرصتهای موجود برای پیشبرد اهداف دیپلماتیک و تأمین منافع ملی خود استفاده کند.
نقش کشورهای منطقه
در جلوگیری از بازگشت جنگ
در کنار تحولات آمریکا و اسرائیل، نباید نقش کشورهای منطقه را نیز نادیده گرفت. بسیاری از کشورهای همسایه و بازیگران منطقهای بهخوبی میدانند که وقوع یک جنگ گسترده دیگر میان ایران و آمریکا، محدود به مرزهای دو کشور نخواهد ماند و میتواند کل منطقه را با بحرانهای امنیتی، اقتصادی و سیاسی مواجه کند. تأثیر جنگ بر بازار انرژی، امنیت مسیرهای تجاری و کشتیرانی، سرمایهگذاری خارجی، ثبات اقتصادی کشورهای منطقه و حتی امنیت داخلی آنها، موجب شده است که بخش قابل توجهی از بازیگران منطقهای نسبت به بازگشت درگیریها نگران باشند. به همین دلیل تلاش برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا و جلوگیری از شکلگیری یک تقابل نظامی جدید میتواند به یکی از محورهای مشترک منافع کشورهای منطقه تبدیل شود. ایران نیز میتواند از این ظرفیت برای تقویت دیپلماسی منطقهای استفاده کند. گسترش گفتوگو با همسایگان، ایجاد سازوکارهای امنیت جمعی، تقویت همکاریهای اقتصادی و تبدیل شدن به یکی از بازیگران اصلی تأمین ثبات منطقه میتواند قدرت چانهزنی کشور را در معادلات بینالمللی افزایش دهد. در واقع، هر اندازه کشورهای منطقه به این جمعبندی برسند که ثبات و امنیت آنها با ثبات و امنیت ایران پیوند خورده است هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه کشور نیز در محاسبات منطقهای و بینالمللی افزایش خواهد یافت.
استفاده از فرصت موجود به نفع منافع ملی
با وجود مجموعه تحولات داخلی، منطقهای و بینالمللی همچنان این پرسش مطرح است که ایران چگونه میتواند از شرایط جدید برای خروج از وضعیت نه جنگ، نه صلح استفاده کند؟ به نظر میرسد پاسخ به این پرسش را باید در دو سطح داخلی و بینالمللی جستوجو کرد. در سطح داخلی، اولین ضرورت، حفظ همبستگی ملی و ایجاد انسجام و هماهنگی در تصمیمگیریهای کلان کشور است. در شرایطی که کشور با تهدیدهای خارجی و فشارهای اقتصادی مواجه است اختلافنظرهای سیاسی و جناحی نباید به عاملی برای تضعیف قدرت تصمیمگیری تبدیل شود. دومین مسأله تقویت اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی است یعنی همان بازدارندگی داخلی و البته ضرورت آمادگی دفاعی کشور در کنار تلاشهای دیپلماتیک. اما در سطح بینالمللی ایران باید تلاش کند از فرصت ایجادشده برای بازتعریف مناسبات خارجی خود استفاده کند. توسعه روابط با کشورهای منطقه، تقویت همکاری با قدرتهای جهانی، استفاده از ظرفیت نهادهای بینالمللی و پیگیری فعالانه مذاکرات، میتواند زمینه کاهش فشارهای خارجی و بازگشت تدریجی کشور به مناسبات عادی اقتصادی و سیاسی را فراهم کند. بنابراین آنچه امروز اهمیت دارد این است که ایران بتواند تحولات جدید را نه صرفاً به عنوان مجموعهای از اتفاقات مقطعی بلکه به عنوان فرصتی برای تغییر موقعیت راهبردی خود در منطقه و جهان ارزیابی کند. شکست انتخاباتی جمهوری خواهان در انتخابات آمریکا و ناکامی بنیامین نتانیاهو در کسب حد نصاب لازم برای تشکیل دولت در انتخابات این رژیم به همراه تمایل کشورهای منطقه برای پایان دادن به تنشها و جنگ، فرصتهایی سیاسی برای جمهوری اسلامی ایران هستند که در پی مقاومت و ایستادگی چند ماهه حاصل شده است. شایسته است از این فرصتهای ایجاد شده، به نحو مقتضی در راستای تأمین منافع ایران بهرهبرداری شود. چه بسا اقتضا این باشد که ناظر بر همین تحولات منطقهای و بینالمللی یاد شده و البته تقویت آمادگی های دفاعی ابتکارات و راهبردهای جدیدی نیز تعریف شود.

