محبوبه ستارزاده
گروه علم و فناوری

 
آلزایمر بیماری‌ای است که می‌تواند سال‌ها پیش از آنکه نخستین نشانه‌های فراموشی در فرد ظاهر شود، تغییراتی خاموش در مغز ایجاد کند. همین پیشرفت پنهان بیماری، شناسایی زودهنگام آن را به یکی از مهم‌ترین موضوعات پژوهشی تبدیل کرده چراکه وقتی علائم بالینی آشکار می‌شوند، بیماری مسیر قابل‌توجهی را طی کرده است و درمان آن دشوارتر می‌شود. حالا پژوهشگران در یافته‌ای تازه، دو ناحیه از مغز را شناسایی کرده‌اند که بسیار زودتر از هیپوکامپ، بخش شناخته‌شده مرتبط با حافظه، نشانه‌های تحلیل بافت را بروز می‌دهند. این یافته می‌تواند مسیر تازه‌ای برای شناسایی افراد در معرض خطر آلزایمر و آغاز درمان در مراحل اولیه بیماری فراهم کند.
 
دو ناحیه مغز
زودتر از هیپوکامپ تغییر می‌کنند
هیپوکامپ نقشی اساسی در حافظه دارد و به همین دلیل معمولاً یکی از نخستین نواحی مغز است که پزشکان هنگام بررسی آسیب‌های مرتبط با آلزایمر مورد توجه قرار می‌دهند. با این حال، یافته‌های جدید نشان می‌دهد تمرکز صرف بر این بخش ممکن است برخی از نشانه‌های اولیه بیماری را نادیده بگیرد.
تازه‌ترین مطالعه دانشمندان نشان می‌دهد قشر انتورینال و آمیگدال، دو ناحیه مرتبط با حافظه و احساسات، ممکن است تا یک دهه پیش از بروز علائم بالینی آلزایمر شروع به کوچک شدن کنند. این تغییرات با تجمع غیرطبیعی پروتئین تاو (tau)، یکی از عوامل شناخته‌شده مرتبط با آلزایمر، ارتباط دارند و می‌توانند به‌عنوان نشانگرهای زیستی بالقوه برای شناسایی زودهنگام این بیماری مورد استفاده قرار گیرند.
پژوهشگران برای رسیدن به این یافته، صدها اسکن مغزی افراد در مراحل مختلف بیماری را تحلیل کردند؛ از افراد بدون علائم و مبتلایان به اختلال شناختی گرفته تا بیمارانی که در نهایت بر اثر آلزایمر فوت کردند.
قشر انتورینال در بازیابی خاطرات ذخیره‌شده نقش دارد، در حالی که آمیگدال به پردازش و یادآوری تجربیات عاطفی کمک می‌کند. کوچک شدن زودتر بافت این دو ناحیه نشان می‌دهد بررسی همزمان آنها می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره مراحل ابتدایی آلزایمر در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
 
یک دهه فاصله تا بروز آلزایمر
مایکل میلر، مهندس زیست‌پزشکی و نویسنده ارشد پژوهش می‌گوید: «تغییرات اولیه مغز که نشان‌دهنده تحلیل بافت هستند، حتی تا یک دهه پیش از ظهور علایم بالینی آشکار می‌شوند.»
به گفته او، مغز ممکن است در یک بازه زمانی پنج تا ۱۰ ساله دستخوش تغییراتی شود که هنوز به شکل مشکلات حافظه یا افت شناختی قابل مشاهده نیستند. آغاز درمان در سال‌های ابتدایی این دوره، به جای انتظار تا زمان بروز مشکلات حافظه، می‌تواند فرصت مهمی برای مقابله با تغییرات تخریب‌کننده عصبی ایجاد کند. این موضوع اهمیت شناسایی زودهنگام بیماری را افزایش می‌دهد. آلزایمر شایع‌ترین علت زوال عقل در جهان است، اما آغاز آن لزوماً با نخستین تجربه فراموشی یا سردرگمی همراه نیست و تغییرات مرتبط با بیماری می‌توانند مدت‌ها پیش از بروز نشانه‌های آشکار در مغز انباشته شوند.
از این رو، پژوهشگران امیدوارند با شناسایی این دوره خاموش پیش از گسترش آسیب مغزی، به حفظ حافظه و دیگر توانایی‌های شناختی کمک کنند. هدف این پژوهش آن است که افراد پیش از ظهور علائم بیماری درمان شوند تا بتوان پیشرفت بیماری را به تأخیر انداخت یا حتی آن را متوقف کرد.
 
رد پای پروتئین «تاو»
یکی دیگر از یافته‌های مهم پژوهش، ارتباط میان کاهش بافت مغزی و تجمع پروتئین تاو (tau) است؛ پروتئینی که ارتباط نزدیکی با بیماری آلزایمر دارد.
تاو در شرایط طبیعی به حفظ ساختار داخلی سلول‌های عصبی کمک می‌کند، اما در بیماری آلزایمر ممکن است به شکل غیرطبیعی تجمع یابد و ساختارهایی ایجاد کند که عملکرد سالم مغز را مختل می‌کنند. پژوهشگران دریافته‌اند مناطقی که کاهش ماده خاکستری در آنها مشاهده می‌شود، با بخش‌هایی که تغییرات مرتبط با پروتئین تاو دارند، همپوشانی دارند. ماده خاکستری شامل تعداد زیادی از اجسام سلولی نورون‌هاست و نقش مهمی در پردازش اطلاعات مغز ایفا می‌کند. این ارتباط، احتمال استفاده از تغییرات قشر انتورینال و آمیگدال به‌عنوان شاخص‌های بیماری آلزایمر در مراحل اولیه را تقویت می‌کند. محققان معتقدند اندازه‌گیری میزان تحلیل بافت در این دو ناحیه می‌تواند در آینده، پیش‌بینی احتمال افت شناختی را بهبود دهد.
 
تشخیص زودهنگام
درمان پیش از افت حافظه
با افزایش دسترسی به تصویربرداری مغزی و کاهش هزینه‌های آن، پژوهشگران امیدوارند بررسی این نواحی در افراد دارای سابقه خانوادگی آلزایمر یا دیگر عوامل خطر، امکان‌پذیرتر شود. آنها حتی احتمال بررسی این ساختارهای مغزی در دهه سوم یا چهارم زندگی را مطرح می‌کنند و معتقدند این روش می‌تواند به طبقه‌بندی دقیق‌تر خطر و آغاز زودتر درمان کمک کند.
با این حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند یافته‌های فعلی هنوز به معنای دستیابی به یک آزمایش تشخیصی قطعی برای پیش‌بینی آلزایمر از سال‌ها قبل نیست وبرای استفاده از این تغییرات مغزی به‌عنوان ابزار قابل اعتماد تشخیص، مطالعات بیشتری مورد نیاز است.
گام بعدی پژوهش، بررسی تغییرات مولکولی در اطراف تجمع غیرطبیعی پروتئین «تاو» و چگونگی ارتباط آنها با تحلیل تدریجی بافت مغز خواهد بود. محققان امیدوارند شناخت دقیق‌تر این فرایندها، اهداف تازه‌ای برای طراحی درمان‌هایی فراهم کند که بتوانند پیش از ایجاد آسیب گسترده، روند بیماری آلزایمر را متوقف کنند.