روایتی از مزارع طلایی و جیب‌های خالی
رؤیای زعفرانی گلستان به سود نمی‌نشیند
شیما جهان‌بخش
خبرنگار
از «وامنان» تا دیگر مزارع شرق گلستان، زعفران به‌تدریج جای خود را در زمین‌های کشاورزی باز کرده است. محصولی که نیاز آبی کم و ارزش اقتصادی بالای آن، کشاورزان را به امید کسب درآمد بیشتر به کشت ترغیب کرده است.
با این حال، افزایش سطح زیرکشت به‌تنهایی تضمین‌کننده سودآوری نیست و تجربه برخی بهره‌برداران نشان می‌دهد که خسارت سیل، کمبود نقدینگی، هزینه‌های برداشت و دشواری فروش و فرآوری می‌تواند این فرصت اقتصادی را به چالشی برای تولیدکنندگان تبدیل کند.
حدود ۲۰ سال پیش، کشت زعفران در روستای کوهستانی وامنان با تلاش یکی از بومیان منطقه آغاز شد. موفقیت‌های اولیه این تجربه، به‌تدریج کشاورزان مناطق دیگر گلستان، از جمله مینودشت، گالیکش و رامیان را نیز به کشت این محصول علاقه‌مند کرد و زعفران از یک تجربه محلی به یکی از گزینه‌های تغییر الگوی کشت در استان تبدیل شد. اما گسترش این فعالیت در سال‌های اخیر، ضرورت توجه به ظرفیت‌های اقلیمی، اقتصادی و امکانات مورد نیاز برای تولید و عرضه محصول را بیش از گذشته آشکار کرده است.
هشدار درباره توسعه هیجانی زعفران
علی‌اکبر مهقانی، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی گلستان در گفت‌وگو با «ایران» با هشدار نسبت به توسعه هیجانی کشت زعفران در استان می‌گوید: «افزایش سطح زیرکشت بدون ارزیابی شرایط اقلیمی، شناخت بازار مصرف و تأمین اعتبارات مورد نیاز، می‌تواند خسارات سنگینی به بهره‌برداران وارد کند.»
مهقانی با انتقاد از تمرکز بیش از حد برنامه‌های ابلاغی الگوی کشت بر منابع آبی توضیح می‌دهد: «حدود ۹۰ درصد برنامه‌های ابلاغی الگوی کشت بر مبنای موضوع آب تنظیم شده و میزان منابع آبی در دسترس هر منطقه، مبنای اصلی برنامه‌ریزی قرار گرفته است؛ در حالی که برای تدوین یک برنامه جامع باید تمام عوامل مؤثر در تولید، از جمله شرایط اقلیمی، اقتصادی، بازار مصرف و سایر ظرفیت‌های منطقه‌ای نیز در نظر گرفته شود.»
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی گلستان با اشاره به تفاوت شرایط تولید و بازار محصولات کشاورزی می‌گوید: «در محصولی مانند گندم، محل مصرف مشخص است و بازار آن وجود دارد، اما در حوزه گیاهان دارویی نمی‌توان تنها با اتکا به ظرفیت تولید، برای افزایش سطح زیرکشت تصمیم گرفت.»
او با اشاره به گسترش کشت زعفران در گلستان ادامه می‌دهد: «توسعه این محصول در برخی موارد به‌صورت هیجانی دنبال شده و سطح زیرکشت آن به محدوده نزدیک به ۲ هزار هکتار رسیده است؛ در حالی که پس از افزایش سطح کشت، مشکلات متعددی بروز کرده که بخشی از آنها با شرایط اقلیمی و پدیده‌های جوی ارتباط دارد.»
این مقام مسئول با اشاره به خسارت‌های واردشده به مزارع زعفران بر اثر سیل اخیر استان خاطرنشان می‌کند: «با وجود ظرفیت‌های قابل توجه گلستان برای توسعه این محصول، خسارت‌های بسیار سنگینی به مزارع وارد شده است. بنابراین، استفاده از این ظرفیت‌ها باید با شناخت مخاطرات اقلیمی و شرایط واقعی تولید همراه باشد.»
الگوی کشت بدون پشتوانه مالی
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی گلستان، محدودیت منابع مالی را یکی دیگر از مشکلات توسعه فعالیت‌های کشاورزی می‌داند و با انتقاد از ابلاغ نشدن پیوست مالی برنامه الگوی کشت می‌افزاید: «این برنامه دارای پیوست مالی بود، اما متأسفانه تنها بخشی که از آن ابلاغ نشد، همان پیوست مالی بود؛ موضوعی که اجرای برنامه‌های پیش‌بینی‌شده را با مشکل مواجه می‌کند.»
مهقانی با تأکید بر ضرورت هماهنگی میان برنامه‌های تولیدی و منابع مالی خاطرنشان می‌کند: «توسعه کشت محصولات جدید و گیاهان دارویی باید بر اساس ظرفیت‌های واقعی هر منطقه، شرایط اقلیمی، میزان منابع آبی، نیاز بازار و توجیه اقتصادی انجام و در کنار تدوین برنامه‌ها نیز اعتبار لازم برای اجرای آنها پیش‌بینی شود.»
برداشت فشرده
هزینه‌های سنگین و دغدغه فروش
برای زعفران‌کاران، دشواری تولید به آماده‌سازی زمین و کاشت پیاز زعفران ختم نمی‌شود. بخش مهمی از کار در فاصله کوتاه برداشت آغاز می‌شود؛ زمانی که گل‌های زعفران باید در فرصت مناسب جمع‌آوری و کلاله‌ها از گل جدا و خشک شوند. این عملیات که از اواخر مهر تا اوایل آذر ادامه دارد، به نیروی کار و نقدینگی نیاز دارد و کشاورز باید پیش از برداشت، هزینه‌های مربوط به کارگر و آماده‌سازی محصول را تأمین کرده باشد. کمبود این امکانات می‌تواند روند کار را دشوار کند و حتی بهره‌بردار را به فروش سریع محصول یا ارسال گل‌ها به استان‌های دیگر برای فرآوری وادار سازد.
«ذبیح‌الله عادلی»، مدیرعامل یکی از تعاونی‌های زعفران‌کاران وامنان، با اشاره به همین مشکلات می‌گوید: «تأمین سرمایه در گردش، صدور مجوز صادرات محصولات گیاهان دارویی و ایجاد بانک زعفران از مهم‌ترین مطالبات تولیدکنندگان است.» به گفته او، زعفران‌کاران در فصل برداشت برای تأمین هزینه‌های جاری و انجام مراحل آماده‌سازی محصول به نقدینگی نیاز دارند و اگر امکان نگهداری محصول فراهم نباشد، ناچارند آن را در همان زمان برداشت و با قیمت پایین‌تر به فروش برسانند.
عادلی ایجاد بانک زعفران را راهکاری برای کاهش این فشار می‌داند و معتقد است: «با فراهم شدن امکان سپرده‌گذاری و نگهداری محصول، کشاورز مجبور نیست بلافاصله پس از برداشت زعفران را روانه بازار کند، بلکه می‌تواند در زمان مناسب‌تری برای فروش آن تصمیم بگیرد.» به اعتقاد او، تولیدکننده پس از تحمل هزینه‌های کاشت، داشت و برداشت باید در مرحله فروش نیز قدرت انتخاب داشته باشد و ناچار به عرضه محصول در شرایط نامناسب بازار نشود.
ارزش افزوده‌ای که از گلستان خارج می‌شود
بخش دیگری از دغدغه زعفران‌کاران به سرنوشت محصول پس از برداشت مربوط است. به گفته عادلی، بخشی از گل زعفران تولیدشده در گلستان برای فرآوری به استان‌های دیگر فرستاده می‌شود؛ در حالی که ایجاد امکانات فرآوری در داخل استان می‌تواند فرصت اشتغال و درآمد بیشتری برای روستاییان فراهم کند. از سوی دیگر، زعفران خشک گلستان نیز عمدتاً به‌صورت فله‌ای و بویژه به مشهد و دیگر استان‌ها منتقل می‌شود؛ موضوعی که مانع ماندگاری تمام ارزش اقتصادی محصول در منطقه تولید است.
این فعال حوزه زعفران تأکید می‌کند: «تولیدکنندگان خواهان ساماندهی بازار و فراهم شدن امکان فرآوری و بسته‌بندی محصول در استان هستند تا زعفران تولیدشده در گلستان تنها به مرحله برداشت و تولید ماده خام محدود نماند و بخش بیشتری از درآمد حاصل از مراحل بعدی نیز نصیب کشاورزان و روستاییان شود.»
عادلی در کنار مشکلات مالی و بازاریابی، خردشدن اراضی زعفران را نیز از چالش‌های پیش روی تولیدکنندگان می‌داند و بر ضرورت برنامه‌ریزی، آموزش و حمایت فنی مستمر برای حفظ مزارع و افزایش بهره‌وری در قطعات کوچک تأکید دارد. از نگاه او، توسعه این کشت زمانی می‌تواند به سرمایه‌گذاری پایداری برای کشاورزان تبدیل شود که حمایت‌ها تنها به تشویق برای کاشت محدود نماند و نیازهای تولیدکننده در مراحل مختلف کار، از مدیریت مزرعه تا برداشت و فروش، دیده شود.
در همین مسیر، تعاونی‌های زعفران‌کاران می‌توانند بخشی از مشکلات تولیدکنندگان را کاهش دهند. در حال حاضر تعاونی آزادشهر حدود یکهزار عضو دارد و تعاونی مینودشت نیز به‌تازگی با مشارکت ۲۵۰ نفر شکل گرفته است. تجمیع محصول، ساماندهی عرضه و پشتیبانی از کشاورزان در تأمین نهاده‌ها و فروش، از ظرفیت‌هایی است که این تشکل‌ها می‌توانند برای تقویت موقعیت تولیدکنندگان در بازار به کار بگیرند.
برداشت پرزحمت
و دغدغه درآمد کشاورزان
برای زعفران‌کاران، فصل برداشت یکی از دشوارترین مقاطع کار است؛ چند هفته‌ای که گل‌ها باید هر روز چیده شوند و پس از آن، کلاله‌ها با دقت از گل جدا و خشک شوند. فشردگی این عملیات، نیاز به نیروی کاردارد که هزینه‌های آن را افزایش می‌دهد و کشاورزان باید در مدت کوتاهی هزینه‌های این مراحل را تأمین کنند.
میرصفی، یکی از زعفران‌کاران وامنان، با اشاره به دشواری‌های فصل برداشت می‌گوید: «در این چند هفته باید هر روز گل‌ها را جمع‌آوری کنیم؛ چون نمی‌توان برداشت را به تعویق انداخت. بعد از چیدن گل هم کار تمام نمی‌شود و باید کلاله‌ها جدا و خشک شوند. این مراحل وقت و نیروی کار می‌خواهد و کشاورز باید هزینه کارگر و آماده‌سازی محصول را از قبل تأمین کرده باشد. اگر پول کافی در اختیار نداشته باشیم، انجام به‌موقع کار دشوار می‌شود و ممکن است کیفیت محصول هم تحت تأثیر قرار بگیرد.»
او با اشاره به هزینه‌هایی که از زمان کاشت تا برداشت به کشاورز تحمیل می‌شود، ادامه می‌دهد:« کشاورز برای کاشت و نگهداری مزرعه هزینه کرده و در زمان برداشت هم باید پول کارگر و هزینه‌های فرآوری را بپردازد. به همین دلیل، تأمین هزینه‌های این دوره برای بسیاری از زعفران‌کاران دشوار است.»
«علی ایزدیار»، یکی دیگر از زعفران‌کاران وامنان، نیز با اشاره به مشکلات فروش محصول می‌گوید: «بخشی از گل زعفران برای فرآوری به استان‌های دیگر فرستاده می‌شود و زعفران خشک هم بیشتر به‌صورت فله‌ای به دیگر استان‌ها، انتقال پیدا می‌کند. به این ترتیب، با وجود زحمتی که کشاورز برای تولید محصول می‌کشد، بخش مهمی از فعالیت‌های بعد از برداشت و درآمد حاصل از آن در خارج از استان انجام می‌شود.»
ایزدیار با اشاره به تناسب نداشتن هزینه‌های تولید و درآمد حاصل از فروش محصول می‌گوید که کشاورز پس از یک سال رسیدگی به مزرعه و پرداخت هزینه‌های مختلف، هنگام فروش با قیمت‌هایی روبه‌رو می‌شود که لزوماً زحمات و هزینه‌هایش را جبران نمی‌کند. افزایش دستمزد کارگران و هزینه‌های نگهداری مزرعه در کنار نوسان قیمت محصول، باعث می‌شود درآمد نهایی زعفران‌کاران با انتظاری که از کشت این محصول دارند فاصله داشته باشد.
این کشاورز درباره انگیزه گسترش زعفران‌کاری در منطقه می‌گوید: «وقتی دیدیم بعضی از کشاورزان با کشت زعفران درآمد بهتری به دست می‌آورند و این محصول هم نسبت به خیلی از کشت‌های دیگر آب کمتری می‌خواهد، ما هم به فکر افتادیم آن را در زمین‌های مان بکاریم. آن زمان بیشتر به درآمدی که از این محصول به دست می‌آید فکر می‌کردیم، اما بعد از ورود به کار متوجه شدیم فقط کاشت زعفران مهم نیست؛ باید هزینه‌های نگهداری و برداشت را هم حساب کرد و اینکه باید محاسبه کرد زمین و شرایط منطقه چقدر برای این کشت مناسب است.
