سمیه افشین‌فر
گروه اجتماعی

سال‌های نه چندان دور «مرض قند» یا همان دیابت بیشتر در میان سالمندان دیده می‌شد، اما امروز این بیماری دیگر بیماری مختص سالمندان نیست. تغییر سبک زندگی، افزایش چاقی، کم‌تحرکی و گسترش استفاده از تلفن‌های هوشمند و کاهش فعالیت بدنی، پای این بیماری را به سنین پایین‌تر هم باز کرده است. بر اساس آمارها حدود 20 میلیون ایرانی مبتلا به دیابت و پیش‌دیابت هستند. امسال «اقدام زودهنگام برای دیابت» محور تمام برنامه‌های روز جهانی دیابت بود. 
رئیس‌جمهوری هم در پیامی به مناسبت این روز، با اشاره به آمار نگران کننده این بیماری در کشور تأکید کرد که دولت در آموزش، پیشگیری و تسهیل دسترسی به غذای سالم، کنار مردم است. اگرچه آگاهی مردم از ابتلا به این بیماری نسبت به سال‌های گذشته افزایش یافته و حدود 75 درصد مبتلایان از بیماری خود اطلاع دارند، اما کنترل دیابت همچنان یکی از چالش‌های مهم نظام سلامت است. بیماری که برخلاف تصور عمومی، صرفاً با مصرف دارو کنترل نمی‌شود و به مشارکت فعال بیمار در اصلاح سبک زندگی و خودمراقبتی نیاز دارد. دکتر علیرضا مهدوی، معاون دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت و مدیر برنامه کشوری پیشگیری و کنترل دیابت، با اشاره به آخرین آمار ابتلا به دیابت در کشور به «ایران» می‌گوید: «بر اساس آخرین پیمایش ملی «استپس» که در سال 1400 انجام شده، حدود 14 درصد جمعیت بالای 25 سال کشور به دیابت مبتلا هستند.  در حال حاضر پیمایش جدید در حال اجراست و پیش‌بینی می‌کنیم گزارش نهایی آن در بهار یا تابستان سال آینده منتشر شود. این پیمایش‌ها معمولاً هر پنج سال یک‌بار انجام می‌شوند و اطلاعات دقیق‌تری درباره وضعیت بیماری در کشور در اختیار ما قرار می‌دهند.» او با بیان اینکه میزان آگاهی بیماران از ابتلای خود به دیابت افزایش یافته است، توضیح می‌دهد: «در گذشته حدود نیمی از افراد مبتلا از بیماری خود اطلاع نداشتند، اما در حال حاضر نزدیک به 75 درصد بیماران از ابتلای خود آگاه هستند. این موضوع نشان می‌دهد برنامه‌های شناسایی و غربالگری در سال‌های اخیر توانسته‌اند وضعیت آگاهی جامعه را بهبود ببخشند.»

دیابت نوع 2 
در نوجوانان هم دیده می‌شود
افزایش چاقی و کم‌تحرکی، یکی از مهم‌ترین عوامل گسترش دیابت نوع 2 در جوامع مختلف است. تغییر سبک زندگی، شهرنشینی و جایگزین شدن فعالیت‌های بدنی با سرگرمی‌های دیجیتال، شرایطی ایجاد کرده که حتی کودکان و نوجوانان نیز در معرض عوامل خطر این بیماری قرار بگیرند. مهدوی می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین عوامل ابتلا به دیابت نوع 2، چاقی و کم‌تحرکی است. زندگی ماشینی، دریافت کالری بالا و کاهش فعالیت بدنی زمینه ابتلا به این بیماری را فراهم می‌کند. امروز نوجوانان ما به جای بازی و تحرک بدنی، ساعت‌های زیادی را با تلفن همراه و سایر صفحات نمایش سپری می‌کنند. به این زمان، اصطلاحاً اسکرین‌تایم گفته می‌شود.»
او با اشاره به افزایش موارد مشاهده دیابت نوع 2 در سنین نوجوانی می‌گوید: «این بیماری در نوجوانان هنوز به اندازه بزرگسالان شایع نیست، اما در گذشته کمتر با چنین مواردی مواجه بودیم و اکنون ابتلا در این گروه سنی نیز مشاهده می‌شود.» به گفته مهدوی، برنامه‌های پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر در کودکان و نوجوانان از طریق نظام بهداشت مدارس و مراکز خدمات جامع سلامت دنبال می‌شود. او می‌گوید: «معاونت بهداشت وزارت بهداشت برنامه جدیدی با عنوان «پورسان» را با تمرکز بر پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر در کودکان و نوجوانان آغاز کرده است. این برنامه در کنار خدمات موجود، بر شناسایی عوامل خطر و مداخله زودهنگام تأکید دارد.»

دیابت با دارو 
به‌تنهایی کنترل نمی‌شود
اگرچه افزایش آگاهی مردم درباره دیابت یکی از دستاوردهای برنامه‌های پیشگیری و غربالگری است، اما تشخیص بیماری لزوماً به معنای کنترل آن نیست. بسیاری از مبتلایان با وجود مصرف دارو، به دلیل رعایت نکردن توصیه‌های تغذیه‌ای و نداشتن فعالیت بدنی کافی، همچنان با قند خون کنترل‌نشده مواجه هستند.
معاون دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت با تأکید بر اهمیت مشارکت بیمار در روند درمان می‌گوید: «دیابت با بیماری‌هایی مانند فشار خون تفاوت دارد. در فشار خون، مصرف منظم دارو در بسیاری از موارد می‌تواند به کنترل بیماری کمک کند، اما در دیابت، صرفاً تجویز دارو کافی نیست. بیمار باید همکاری کاملی در روند درمان داشته باشد و توصیه‌های مربوط به تغذیه، فعالیت بدنی و اصلاح سبک زندگی را رعایت کند.» او توضیح می‌دهد: «یکی از مشکلات این است که دیابت در مراحل اولیه معمولاً علامت مشخصی ندارد.  حتی ممکن است فرد دارو مصرف کند، اما چون نشانه آشکاری از بیماری احساس نمی‌کند، توصیه‌های درمانی را جدی نگیرد. به همین دلیل پایبندی به درمان در بیماران دیابتی اهمیت زیادی دارد.» مهدوی معتقد است درمان دیابت باید به شکل تیمی دنبال شود و پزشک، پرستار، کارشناس تغذیه و روانشناس در کنار یکدیگر به بیمار کمک کنند. با این حال، محور اصلی این تیم خود فرد مبتلاست، زیرا موفقیت درمان تا حد زیادی به توانمندی بیمار برای مدیریت بیماری و انجام مراقبت‌های روزانه بستگی دارد.
بازگشت از پیش‌دیابت 
امکان‌پذیر است
یکی از نکات مهم در پیشگیری از دیابت، شناسایی افراد مبتلا به پیش‌دیابت است. افرادی که قند خون آنها از محدوده طبیعی بالاتر است، اما هنوز به آستانه تشخیص دیابت نرسیده‌اند. این مرحله فرصت مهمی برای جلوگیری از پیشرفت بیماری محسوب می‌شود. مهدوی با اشاره به امکان بهبود وضعیت افراد در مرحله پیش‌دیابت می‌گوید: «افرادی که در مرحله پیش‌دیابت قرار دارند یا به‌تازگی به دیابت مبتلا شده‌اند، با اصلاح سبک زندگی و کاهش وزن می‌توانند وضعیت قند خون خود را بهبود ببخشند. حتی در مراحل اولیه بیماری، بازگشت قند خون به محدوده طبیعی و بهبود دیابت امکان‌پذیر است.» به گفته او، کاهش حدود 3 تا 7 درصد از وزن بدن، بویژه در افراد مبتلا به پیش‌دیابت یا کسانی که به‌تازگی دیابت گرفته‌اند، می‌تواند تأثیر قابل توجهی در بهبود وضعیت قند خون داشته باشد.
او درباره نقش فعالیت بدنی توضیح می‌دهد: «فعالیت بدنی شاید به اندازه اصلاح تغذیه در کاهش وزن مؤثر نباشد، اما در بهبود عملکرد سیستم گردش خون، کنترل متابولیک و تنظیم قند خون نقش مهمی دارد. فعالیت بدنی منظم حتی می‌تواند نیاز بیمار به دارو را کاهش دهد.» مهدوی توصیه می‌کند افراد در طول هفته دست‌کم 150 دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط داشته باشند و آن را در سه تا پنج نوبت تقسیم کنند. همچنین انجام یک تا دو ساعت تمرین‌های قدرتی، استقامتی و انعطاف‌پذیری در هفته می‌تواند به بهبود وضعیت سلامت کمک کند.

درمان‌های گیاهی 
جایگزین  دارو نیستند
با افزایش آگاهی درباره دیابت، همچنان برخی بیماران به محض مشاهده قند خون بالا، به درمان‌های خودسرانه و توصیه‌های غیرعلمی روی می‌آورند. استفاده از ترکیبات گیاهی مانند برگ گردو، گزنه و برخی گیاهان دارویی بدون مشورت با پزشک، از جمله اقداماتی است که می‌تواند روند درمان را با مشکل مواجه کند.
معاون دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت تأکید می‌کند: «هیچ‌کسی دوست ندارد بگوید به دیابت مبتلا شده است. برخی افراد پس از مشاهده قند خون بالا به سراغ درمان‌های سنتی می‌روند.  البته در حوزه طب ایرانی توصیه‌هایی درباره تغذیه و اصلاح سبک زندگی وجود دارد که می‌توانند در کنار درمان پزشکی مورد استفاده قرار بگیرند، اما این توصیه‌ها به معنای جایگزین شدن درمان اصلی نیستند.» او با اشاره به تدوین راهنماهای مرتبط با ادغام برخی توصیه‌های طب ایرانی در خدمات سلامت می‌گوید: «باید میان توصیه‌های علمی درباره تغذیه و سبک زندگی با ادعاهای اثبات‌نشده درباره درمان دیابت تفاوت قائل شد. هیچ‌کدام از این روش‌ها نباید باعث شوند بیمار مصرف دارو یا پیگیری درمان خود را کنار بگذارد.»

مازندران در صدر شیوع دیابت
توزیع دیابت در استان‌های کشور یکسان نیست و برخی مناطق با شیوع بالاتری از این بیماری مواجه هستند. مهدوی می‌گوید: «در گذشته استان یزد در صدر استان‌های کشور از نظر شیوع دیابت قرار داشت، اما در آخرین پیمایش، مازندران با میزان بالای چاقی و دیابت مواجه بود. استان‌های حاشیه دریای کاسپین نیز شیوع بالایی از این بیماری دارند. همچنین در برخی کلانشهرها از جمله مشهد، تبریز و اصفهان نیز وضعیت شیوع دیابت قابل توجه است.»

دیابت می‌تواند تمام اعضای بدن را درگیر کند
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها درباره دیابت، عوارض ناشی از کنترل نشدن قند خون است. این بیماری می‌تواند به مرور زمان به عروق کوچک و بزرگ بدن آسیب بزند و عملکرد اندام‌های مختلف را تحت تأثیر قرار دهد. مهدوی در تشریح عوارض این بیماری می‌گوید: «دیابت تقریباً هیچ بخشی از بدن را از عوارض خود مصون نمی‌گذارد. عوارض بیماری به دو گروه عوارض عروق کوچک و عروق بزرگ تقسیم می‌شوند.»

بــــرش

داروهای دیابت تحت پوشش بیمه هستند

هزینه‌های درمان و دسترسی به دارو از دیگر دغدغه‌های بیماران دیابتی است. به گفته مهدوی، داروهای مورد استفاده در درمان دیابت در گروه‌های مختلف دارویی تحت پوشش بیمه قرار دارند، اما تفاوت قیمت داروهای ایرانی و خارجی و محدودیت توان مالی بیمه‌ها، همچنان از مسائل مهم این حوزه است. او با بیان اینکه از هر گروه دارویی دیابت دست‌کم یک دارو تحت پوشش بیمه قرار دارد، می‌گوید: «مسأله اصلی، توانمندی بیمه‌ها در تأمین هزینه‌هاست. برخی داروها قیمت بالاتری دارند و بیمه‌ها معمولاً ارزان‌ترین داروها را پوشش می‌دهند. به همین دلیل فاصله میان قیمت آزاد دارو و میزان پرداختی بیمه در مورد برخی داروهای ایرانی و خارجی یا برندهای مختلف قابل توجه است.»
او درباره پوشش بیمه‌ای نوارهای تست قند خون نیز توضیح می‌دهد: «از سال 1400 نوارهای تست قند خون برای بیماران دیابت نوع یک و همچنین زنان مبتلا به دیابت بارداری یا زنان باردار دیابتی تحت پوشش بیمه قرار گرفته است.»