سیاست مهار رقیب نتانیاهو؛ از بن‌بست سیاسی تا جنگ‌افروزی به مثابه ابزار بقا
حسین آجورلو
تحلیلگر امنیت بین‌الملل و عضو هیأت علمی دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری
انتخابات در اسرائیل، ابتدای روندی
پرفراز و نشیب است که از نظر معادلات داخلی و پیامدهای خارجی اهمیت دارد. نتانیاهو پس از انتخابات کنست و درک بن‌بست سیاسی ناشی از نرسیدن هیچ بلوکی به ۶۱ کرسی، سیاست مهار رقیب را به مرحله پس از انتخابات منتقل کرد تا آیزنکوت را که با ۶۷ توصیه در مقابل ۴۶ توصیه نتانیاهو مأمور تشکیل کابینه شده، ناکام بگذارد و شانس خود را برای دولت وحدت ملی به ریاست خود یا انتخابات بعدی امتحان کند. در کنار سیاست‌های داخلی، امنیت‌سازی پرونده ایران و احتمال اقدام نظامی نیز از ابزارهای نتانیاهو برای تشدید ابهام سیاسی و تغییر وضعیت به نفع خود است. اما آیزنکوت نیز با درک این سیاست‌ها و تجربه گذشته، سیاست‌هایی را در پیش گرفته که کار را برای تحقق اهداف نتانیاهو سخت کرده و وضعیت او را بغرنج‌تر ساخته است. نتانیاهو برای مهار رقیب، مجموعه‌ای از سیاست‌ها را در پیش گرفته است که برتری عددی آیزنکوت را به بن‌بست سیاسی تبدیل کند. حتی در این راستا بر اساس برخی گزارش‌های غیررسمی اقدام به تشکیل تیم ویژه‌ای برای مدیریت عملیات سیاسی کرده است که وظیفه اصلی آن جلوگیری از موفقیت آیزنکوت در تشکیل کابینه و حفظ موقعیت سیاسی نتانیاهو است.
ایجاد تردید در هزینه حمایت از آیزنکوت
اصلی‌ترین سیاست، پیشنهاد دولت وحدت ملی با چرخش نخست‌وزیری است که دو سال نخست نتانیاهو و سپس آیزنکوت خواهد بود. سابقه تاریخی این الگو به توافق دولت وحدت ملی سال ۲۰۲۰ میان بنیامین نتانیاهو و بنی گانتس بازمی‌گردد که نمونه‌ای آشکار از همان الگویی است که امروز نتانیاهو در قبال آیزنکوت به کار می‌بندد. این پیشنهاد به جای عقب‌نشینی سیاسی، ابزاری برای شکستن انسجام اردوگاه تغییر و ایجاد تردید در هزینه حمایت از آیزنکوت است. عملیاتی‌سازی آن بر این محاسبه استوار است که آیزنکوت گزینه بهتری ندارد و دستاوردی سیاسی به وی داده می‌شود. ترامپ نیز در این معادله نقش محوری دارد، حمایت علنی او از نتانیاهو پیش از انتخابات و موضع حمایتی از دولت وحدت، به نتانیاهو امکان داده تا پیام بدهد که دولت وحدت تحت رهبری او از حمایت واشنگتن برخوردار است و رد آن هزینه بین‌المللی دارد. با این حال، آیزنکوت علناً تعهد کرده که تحت نتانیاهو خدمت نکند و اپوزیسیون پیوستن به دولت او را خودکشی سیاسی می‌داند، بنابراین، این پیشنهاد بیش از یک راه‌حل، ابزاری برای مدیریت افکار عمومی و شکاف در اردوگاه رقیب است.
موضوع ایران، بقای سیاسی
نتانیاهو از موضوع ایران به عنوان سیاست دیگر برای بقای سیاسی خود بهره می‌برد و آن را به گره‌گاهی برای پیوند بقای خود با معماری تقابل با ایران تبدیل کرده است. او با امنیت‌سازی پرونده ایران، رقابت را به موضوع اعتماد امنیتی تبدیل می‌کند، خود را تنها تکمیل‌کننده مأموریت ایران معرفی می‌کند و رقبا را به ضعف متهم می‌سازد؛ روایتی که حمایت ترامپ نیز آن را تقویت کرد. اما این بار امنیت‌سازی ایران با چالش روبه‌روست. به همین دلیل احتمال تشدید فشار نتانیاهو بر ترامپ برای آغاز جنگ از سوی آمریکا و سپس اقدام اسرائیل افزایش یافته است، زیرا او می‌داند بدون چتر آمریکا هزینه اقدام نظامی بسیار بالا خواهد بود. این سیاست مکمل سیاست‌های داخلی اوست و دو هدف را دنبال می‌کند؛ در سطح گفتمانی جلب احزاب با گرایش راست و در سطح عملیاتی ایجاد ابهام و تهدید برای تغییر محاسبات تشکیل کابینه به نفع خود است. پیوند این سیاست با خرید زمان نیز مهم است، زیرا هرگونه تنش می‌تواند روند تشکیل کابینه آیزنکوت را مختل کند. با این حال، اجماع نهادهای امنیتی و خطر بن‌بست سیاسی، فضای مانور نتانیاهو را محدود کرده و او را به سمت فشار بر ترامپ سوق داده است.
مشروعیت‌زدایی از دولت اقلیت
سیاست دیگر، شکل‌دهی به فضای گفتمانی و مشروعیت‌زدایی از دولت اقلیت است. نتانیاهو بر عدم اجازه به احزاب عربی برای تأثیرگذاری بر تشکیل دولت تأکید می‌کند و آن را تضعیف‌کننده هویت صهیونیستی اسرائیل می‌داند، دولت اقلیت متکی به حمایت این احزاب را تهدید فروپاشی داخلی معرفی کرده و ادعای دخالت خارجی در انتخابات را مطرح کرده است تا هزینه سیاسی پذیرش چنین دولتی را برای بلوک رقیب افزایش دهد. سیاست دیگر، ایجاد و تعمیق شکاف درون بلوک رقیب است. لیبرمن با دولت اقلیت متکی به حمایت عربی مخالفت کرده و مسیر جایگزین را ائتلاف ۴۸ کرسی اردوگاه تغییر با ۱۳ کرسی احزاب حریدی شامل شاس و یهودیت توراتی می‌داند که مجموعاً ۶۱ کرسی می‌شود. او برای تحقق این امر حتی از خط قرمز خود در مسأله سربازی حریدی‌ها کوتاه آمده و از مصالحه در قانون خدمت سربازی سخن گفته است، هرچند این ائتلاف بسیار شکننده است. همین عقب‌نشینی، راه را برای نتانیاهو باز می‌کند تا در اردوگاه رقیب شکاف بیندازد.
بهره‌گیری از شکاف‌های درونی احزاب حریدی
سیاست دیگر، مدیریت مستقیم احزاب حریدی از طریق فشار، هشدار و بهره‌گیری از شکاف‌های درونی آنهاست. نتانیاهو با اعضای کنست درباره توافق بر سر قانون خدمت سربازی گفت‌وگو کرده تا اتحاد خود با حریدی‌ها را حفظ کند و از پیوستن آنان به مخالفان جلوگیری نماید. برخی رهبران اتحاد تورات یهودی اعلام کرده‌اند که حاضرند حتی بدون تصویب این قانون از خارج از دولت از آیزنکوت حمایت کنند، اما در عوض خواستار تضمین بودجه مؤسسات مذهبی و منافع هواداران خود هستند. تیم نتانیاهو با افراد متنفذ درون حزب نیز تماس برقرار می‌کند تا مانع پیوستنشان به اردوگاه آیزنکوت شود. فشار بر شاس نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرد، زیرا ارزیابی‌ها نشان می‌دهد اگر اتحاد تورات یهودی ابتدا موافقت خود را با پیوستن به دولت آیزنکوت اعلام کند، آریه درعی رهبر شاس نیز ممکن است از آن پیروی کند و در این صورت ۴۸ کرسی اردوگاه تغییر به اضافه ۷ کرسی اتحاد تورات یهودی و ۶ کرسی شاس مجموعاً ۶۱ کرسی را تشکیل می‌دهند. همین احتمال نتانیاهو را به سمت فشار بر حریدی‌ها به صورت تفکیکی و با تمرکز بر شکاف میان دو حزب و درون خود احزاب پیش برده است.
سیاست دیگر، خرید زمان برای تعمیق اختلافات است. بنت و لیبرمن ممکن است تمایلی نداشته باشند که آیزنکوت در هفته اول حکم خود کابینه تشکیل دهد و ترجیح می‌دهند با گذشت زمان امتیازات بیشتری بگیرند. این تأخیر به نتانیاهو اجازه می‌دهد موقعیت خود را تحکیم کند و تجربه قبلی سیاست اسرائیل نشان می‌دهد هرچند این فرآیندها زمانبر باشد، اختلافات را تشدید می‌کند.
تلاش آیزنکوت برای جلوگیری از بن‌بست سیاسی
همان‌طور که گفته شد، آیزنکوت و بلوک تغییر نیز با درک سیاست‌های نتانیاهو و با بهره‌گیری از تجربیات تاریخی، مجموعه‌ای از سیاست‌ها را برای خنثی‌سازی این راهبرد و جلوگیری از تبدیل برتری عددی به بن‌بست سیاسی در پیش گرفته‌اند. به نظر می‌رسد سیاست اصلی، پیش‌دستی پارلمانی بدون انتظار برای تشکیل کابینه است. آیزنکوت و متحدانش منتظر تشکیل کابینه نمانده‌اند و از همان روزهای اول کنست، برنامه قانونی و سیاسی خود را برای برچیدن سیاست‌های کلیدی دولت نتانیاهو آغاز کرده‌اند. این بلوک چهار اولویت فوری را تعریف کرده است، جایگزینی رئیس کنست وابسته به لیکود، لغو اصلاحات قضایی جنجالی نتانیاهو، تشکیل کمیسیون تحقیق رسمی درباره حملات هفت اکتبر و پیشبرد قانونی که می‌تواند مانع بازگشت نتانیاهو به قدرت شود. این اقدام پیش‌دستانه، تلاش نتانیاهو برای خرید زمان و فرسایش اردوگاه رقیب را خنثی می‌کند و نشان می‌دهد اکثریت پارلمانی جدید قصد دارد از ظرفیت قانونی خود پیش از تثبیت کابینه استفاده کند.
افزایش هزینه امنیتی سازی
آیزنکوت در قبال سیاست بهره‌مندی از امنیت و جنگ افروزی برای بقای سیاسی از طرف نتانیاهو، سیاستی چندسطحی در پیش گرفته است. او با محکومیت علنی استفاده نتانیاهو از امنیت برای اهداف سیاسی، هزینه سیاسی امنیت‌سازی را افزایش داده و افکار عمومی را نسبت به انگیزه‌های نتانیاهو پرهزینه کرده است. آیزنکوت با متحدان خود در اردوگاه تغییر بیانیه‌ای صادر کرده که جنگ را یک امر ملی دانسته و تأکید کرده هرگونه اقدام نظامی باید با اجماع همه نهادهای نظامی و امنیتی و بدون اغراض سیاسی شکل بگیرد، تا خط قرمزی نهادی در برابر اقدام یکجانبه ایجاد شود. او با بهره‌گیری از اختلاف نظر نهادهای نظامی و امنیتی بویژه وجود اخبار غیررسمی در مورد مخالفت فرمانده ارتش با نتانیاهو، نشان داده است که اقدام نظامی یکجانبه علیه ایران به غیر از اجماع سیاسی، از نظر نهادی نیز باید اجماع نهادی داشته باشد. آیزنکوت همچنین از فرصت دعوت شدن توسط نتانیاهو برای تفهیم در مورد وضعیت امنیتی استفاده کرده تا بر ضرورت اجماع نهادی و پرهیز از استفاده ابزاری از جنگ تأکید کند و با بیانیه‌های بعدی خود نشان داده است که اپوزیسیون اجازه نخواهد داد این موضوع به ابزار سیاسی تبدیل شود.
مدیریت تنش بر سر دولت اقلیت
سیاست دیگر، مذاکره مستقیم با حریدی‌ها برای شکستن انحصار نتانیاهو است. آیزنکوت و لیبرمن توافق کرده‌اند که مذاکرات با احزاب حریدی شامل شاس و یهودیت توراتی را آغاز کنند، حتی اگر این مذاکرات مستلزم عقب‌نشینی از مواضع قبلی درباره سربازی اجباری باشد. بر اساس برخی گزارش‌ها، این مذاکرات در مراحل اولیه است و احزاب حریدی احتمالاً به دنبال یک ترتیب انتقالی یک‌ساله یا ۱۸ ماهه خواهند بود که در آن هیچ سربازی اجباری، تحریم یا بازداشت برای فرارکنندگان از خدمت وجود نداشته باشد.
سیاست دیگر، مدیریت تنش درونی بر سر دولت اقلیت است. آیزنکوت با چالش درونی مهمی روبه‌روست، زیرا لیبرمن به صراحت با هرگونه دولت متکی به حمایت احزاب عربی مخالفت کرده است. اما آیزنکوت مسیر جایگزین را نیز باز نگه داشته است. بر اساس گزارش‌ها، او در حال بررسی امکان تشکیل یک دولت اقلیت است که در آن احزاب عربی و یهودیت توراتی رأی ممتنع بدهند و در ازای آن حمایت بیرونی خود را ارائه کنند. در این سناریو، بدون نیاز به اکثریت مطلق ۶۱ کرسی، آیزنکوت می‌تواند با ۴۹ رأی موافق در برابر ۴۶ رأی مخالف، دولت را تشکیل دهد. این طراحی، تلاش می‌کند مانع لیبرمن را دور بزند و همزمان از ظرفیت احزاب عربی بدون وارد کردن آنها به ائتلاف استفاده کند. سیاست دیگر، تثبیت رهبری اردوگاه تغییر از طریق توافق بر مناصب کلیدی است. آیزنکوت تلاش دارد برای جلوگیری از فروپاشی اردوگاه تغییر بر اثر اختلافات درونی، با متحدان اصلی خود بر سر تقسیم مناصب کلیدی کنست به توافق برسد. بر اساس گزارش‌ها، حزب یاشار برای ریاست کنست، لیبرمن برای ریاست کمیسیون امور خارجه و دفاع و نمایندگانی از احزاب بنت و لاپید برای کمیسیون‌های دیگر معرفی شده‌اند. این تقسیم مناصب، همکاری نهادی اردوگاه تغییر را تثبیت می‌کند و از تبدیل شدن اختلافات به شکاف کامل جلوگیری می‌نماید.
بستن مسیر چرخش قدرت
سیاست بعدی، رد قاطع پیشنهاد وحدت ملی و بستن مسیر چرخش قدرت است. آیزنکوت تعهد کرده که در دولتی به رهبری نتانیاهو خدمت نخواهد کرد. او پیشنهاد نتانیاهو برای دولت وحدت ملی با چرخش نخست‌وزیری را رد کرده و بر لزوم کنار رفتن نتانیاهو تأکید دارد. در عین حال، آیزنکوت اعلام کرده که اگر اعضای لیکود و حزب صهیونیسم مذهبی واقعاً به دنبال وحدت هستند، می‌توانند به دولتی تحت رهبری او و بر اساس اصولی که ارائه کرده بپیوندند. این موضع، پیشنهاد نتانیاهو را که با هدف ایجاد تردید در اردوگاه تغییر طراحی شده بود، بی‌اثر می‌کند و توپ را به زمین نتانیاهو و لیکود بازمی‌گرداند.
در جمع‌بندی می‌توان گفت اسرائیل در عرصه سیاسی با وضعیتی مبهم روبه‌رو است که هریک از طرف‌ها با سیاست‌هایی در تلاشند وضعیت را به نفع خود تغییر دهند و این امر حتی ممکن است منجر به جنگ افروزی نتانیاهو برای بقا شود. ایران نیز با درک این وضعیت، آمادگی خود را افزایش داده و با اعلام پهنه عملیاتی و عمق عملیات‌ها، در کنار ابزارهای دیپلماتیک تلاش می‌کند پنجره اقدام نتانیاهو را با افزایش هزینه نظامی و تضعیف مشروعیت اقدام یکجانبه، تنگ کند. این معادله‌ای پیچیده است که در آن بقای سیاسی نتانیاهو، امنیت اسرائیل و تقابل با ایران به هم گره خورده‌اند و نتیجه آن، سرنوشت کابینه بعدی و مسیر تقابل با ایران در ماه‌های آتی را تعیین خواهد کرد.
