بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

بارندگی‌های اخیر استان تهران، با ثبت ۱۴۲ میلی‌متر بارش در ۲۴ ساعت در یکی از روستاهای شمیرانات و صدور هشدار قرمز برای مناطق شمالی استان، بار دیگر میزان آمادگی مدیریت بحران پایتخت و تاب‌آوری زیرساخت‌های شهری در برابر مخاطرات جوی را به محک آزمون گذاشت. با وجود شدت قابل‌توجه بارش‌ها، این سامانه بدون وقوع سیلاب مخرب، طغیان گسترده رودخانه‌ها و حوادث خسارت‌بار پشت سر گذاشته شد. طبق گفته رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران به «ایران»، پیش‌بینی و صدور بموقع هشدارهای هواشناسی، تشکیل و فعال‌سازی ستاد پیشگیری و فرماندهی عملیات پاسخ به بحران، تقسیم وظایف میان دستگاه‌های اجرایی و خدمات‌رسان، لایروبی رودخانه‌ها و مسیل‌ها، آماده‌باش نیروهای عملیاتی و استقرار تجهیزات و ماشین‌آلات در نقاط پرخطر، از مهم‌ترین اقدامات مؤثر در کنترل شرایط بود. با این حال، عبور کم‌خسارت از این سامانه بارشی را نمی‌توان به معنای رفع آسیب‌پذیری‌های ساختاری تهران در برابر سیلاب دانست؛ چراکه گسترش فشرده بافت شهری، افزایش سطوح نفوذناپذیر، محدودیت ظرفیت شبکه جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی و تعرض احتمالی به حریم و بستر رودخانه‌ها همچنان از چالش‌های اساسی مدیریت روان‌آب‌ها در پایتخت است. از این‌رو، در کنار توسعه و بهسازی زیرساخت‌های جمع‌آوری و دفع آب‌های سطحی، صیانت از مسیرهای طبیعی جریان آب و بهره‌گیری از ظرفیت استحصال، نفوذ و ذخیره‌سازی آب باران باید در کانون سیاست‌های بلندمدت مدیریت شهری و برنامه‌ریزی منابع آب تهران قرار گیرد.
«حامد یزدی‌مهر» رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران، در گفت‌وگو با «ایران» و با تشریح وضعیت بارندگی‌های اخیر در پایتخت اظهار کرد: «با توجه به صدور هشدار هواشناسی سطح قرمز برای شهرستان‌های شمالی استان تهران، از جمله مناطق شمال‌غربی شهرستان تهران، بویژه محدوده کن و امامزاده داوود، همچنین شهرستان‌های شمیرانات، پردیس، فیروزکوه و دماوند و صدور هشدار سطح نارنجی برای سایر شهرستان‌ها، این سامانه بارشی از اواخر روز جمعه هشتم آبان ماه وارد پایتخت شد و بارش‌های قابل‌توجهی را به همراه داشت.» وی با اشاره به شدت بارندگی‌ها در برخی مناطق استان افزود: «در روستای باغ‌گل شهرستان شمیرانات، طی یک بازه زمانی ۲۴ ساعته، ۱۴۲ میلی‌متر بارندگی ثبت شد که نشان‌دهنده حجم قابل‌توجه بارش‌ها در مناطق شمالی استان است. با وجود این شدت بارندگی، به دلیل اقدامات پیشگیرانه و پیشدستانه‌ای که پیش از ورود سامانه در دستور کار قرار گرفت، خوشبختانه شاهد وقوع سیلاب مخرب، طغیان رودخانه‌های اصلی و بروز حوادث ناگوار در استان نبودیم.»

سیلاب در تهران مهار شد
رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران با بیان اینکه پس از صدور هشدارهای هواشناسی، ستاد پیشگیری و فرماندهی عملیات پاسخ به بحران استان به ریاست استاندار تهران تشکیل شد، گفت: «استاندار تهران  با حضور دستگاه‌های مسئول و خدمات‌رسان، جلسات متعددی را برگزار کرد و وظایف و تکالیف هر دستگاه برای مواجهه با این مخاطره جوی مشخص شد. در این جلسات بر بسیج منابع و امکانات، افزایش گشت‌های سیار، آماده‌باش نیروهای عملیاتی و استقرار ماشین‌آلات و تیم‌های امدادی در مناطق پرخطر تأکید شد.» حامد یزدی‌مهر، با اشاره به نقش پیش‌بینی‌های هواشناسی در کاهش خسارات احتمالی تصریح کرد: «امسال با توجه به هشدارهای سازمان هواشناسی درباره بروز پدیده‌های جوی و شرایط خاص بارندگی، برگزاری مانورهای موضوعی سیلاب و آمادگی دستگاه‌های اجرایی در دستور کار قرار گرفت. پیش‌بینی مخاطرات و آمادگی قبلی دستگاه‌ها کمک کرد تا با ورود سامانه بارشی، اقدامات لازم بدون اتلاف وقت انجام شود و مدیریت شرایط به مرحله مقابله با بحران و امدادرسانی پس از حادثه محدود نماند.»
وی لایروبی رودخانه‌ها و مسیل‌ها را از دیگر اقدامات مؤثر در مدیریت بارندگی‌های اخیر دانست و گفت: «شرکت آب منطقه‌ای استان اقدامات لازم برای لایروبی و پاکسازی مسیر رودخانه‌ها را انجام داده بود. همچنین به‌روزرسانی ماشین‌آلات، تعمیر و آماده‌سازی تجهیزات راهداری و راهسازی، آماده‌باش دستگاه‌های خدمات‌رسان، برگزاری مانورها و آموزش نیروهای عملیاتی از جمله اقداماتی بود که پیش از وقوع بارندگی‌ها انجام شد. مجموعه این اقدامات و حضور شبانه‌روزی نیروهای مسئول موجب شد حجم بالای بارش‌ها بدون بروز خسارات گسترده مدیریت شود.» رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران با اشاره به وضعیت شهر تهران در جریان بارندگی‌ها اظهار کرد: «در پایتخت نیز با توجه به شرایط خاص کالبدی و سطح بالای نفوذناپذیری زمین در مناطق شهری، احتمال بروز آب‌گرفتگی در معابر وجود داشت، اما نیروهای خدمات شهری با استفاده از تجهیزات و موتورپمپ‌ها برای تخلیه آب در نقاط دچار آب‌گرفتگی به‌سرعت وارد عمل شدند و تلاش کردند جریان تردد در معابر و محورهای شهری مختل نشود.» یزدی‌مهر درباره گلوگاه‌های اصلی وقوع سیلاب در استان تهران نیز گفت: «رودخانه‌ها و مسیل‌های واقع در مناطق شمالی تهران، از جمله مسیر رودخانه دربند و سایر آبراهه‌های مهم و فصلی، از جمله مسیرهایی هستند که در زمان بارندگی‌های شدید باید به‌صورت مستمر مورد پایش قرار گیرند. پاکسازی و باز نگه‌داشتن این مسیرها اهمیت زیادی در عبور ایمن روان‌آب‌ها دارد و اقدامات انجام‌شده در این زمینه کمک کرد تا در بارندگی‌های اخیر حادثه‌ای در این محدوده‌ها رخ ندهد.»

حریم رودخانه‌ها
خط قرمز ساخت‌وساز
رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران با تشریح سازوکار فرماندهی یکپارچه در زمان بروز مخاطرات جوی گفت: «بر اساس قانون مدیریت بحران کشور، استانداران ریاست ستاد پیشگیری، کاهش و فرماندهی عملیات پاسخ به بحران استان‌ها را بر عهده دارند. یکی از ابزارهای اصلی این ساختار، برگزاری جلسات ستاد با حضور تمامی دستگاه‌های مسئول و خدمات‌رسان است که در شرایط عادی باید هر سه ماه یک‌بار تشکیل شود و در وضعیت اضطراری نیز متناسب با نوع و سطح مخاطره، جلسات فوق‌العاده برگزار می‌شود.» وی ادامه داد: «در این جلسات، وظایف قانونی دستگاه‌ها متناسب با مخاطره پیش‌رو مشخص و بر اجرای تکالیف تأکید می‌شود. همچنین عملکرد دستگاه‌ها مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرد و در صورت نیاز، هماهنگی‌های لازم برای تأمین امکانات، تجهیزات و نیروی انسانی انجام می‌شود. در جریان بارندگی‌های اخیر نیز این سازوکار با محوریت استاندار تهران و مشارکت دستگاه‌های اجرایی و خدمات‌رسان فعال بود و امکان هماهنگی و تصمیم‌گیری سریع را فراهم کرد.» یزدی‌مهر در پاسخ به پرسشی درباره تأثیر ساخت‌وسازها و تصرفات در حریم و بستر رودخانه‌ها بر افزایش خطر سیلاب، با اشاره به الزامات قانونی این حوزه تصریح کرد: «رودخانه‌ها دارای بستر و حریم مشخص هستند و بر اساس قانون توزیع عادلانه آب، مسئولیت‌های مرتبط با تعیین و نظارت بر حریم و بستر رودخانه‌ها در حوزه وزارت نیرو و شرکت آب منطقه‌ای قرار دارد. برخورد با تصرفات و ساخت‌وسازهای غیرمجاز نیز باید با همکاری دستگاه‌های مسئول و شهرداری‌ها دنبال شود.» وی افزود: «استاندار تهران نیز بر ضرورت رعایت ضوابط قانونی و جلوگیری از هرگونه ساخت‌وساز در حریم و بستر رودخانه‌ها تأکید کرده است. در سطح استان، این موضوع با حساسیت و دقت مورد توجه قرار دارد، اما در محدوده شهر تهران، بخشی از مسئولیت‌های نظارتی و اجرایی بر عهده مدیریت شهری است و برای بررسی وضعیت ساخت‌وسازها و تصرفات احتمالی در این محدوده باید از دستگاه‌های متولی شهری نیز پاسخ‌خواهی شود.»

لزوم بهره‌برداری از آب باران در پایتخت
«حامد یزدی مهر» رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران درباره برنامه‌های مدیریتی پس از بارندگی‌های اخیر و ضرورت استفاده از تجربیات سامانه بارشی اخیر برای کاهش آسیب‌پذیری در آینده گفت: «در جریان این بارندگی‌ها، اقدامات پیشگیرانه پیش‌بینی‌شده به اجرا درآمد و خوشبختانه با وجود حجم قابل‌توجه بارش‌ها، شرایط به‌گونه‌ای نبود که با حادثه یا خسارت گسترده مواجه شویم. با این حال، یکی از موضوعات مهمی که باید در مدیریت منابع آب مورد توجه قرار گیرد، ضرورت استحصال، ذخیره‌سازی و بهره‌برداری از روان‌آب‌های ناشی از بارندگی است.» یزدی‌مهر با تأکید بر اینکه نباید حجم قابل‌توجه آب حاصل از بارندگی بدون استفاده از دسترس خارج شود، اظهار کرد: «کشور و بویژه استان تهران با محدودیت منابع آبی مواجه است و باید برای نگهداشت آب باران و بازگرداندن آن به چرخه مصرف برنامه‌ریزی شود. این منابع می‌توانند پس از جمع‌آوری و ذخیره‌سازی مناسب، در بخش کشاورزی و سایر مصارف مورد استفاده قرار گیرند. بنابراین مدیریت بارندگی صرفاً به عبور ایمن روان‌آب‌ها و جلوگیری از آب‌گرفتگی محدود نمی‌شود، بلکه بهره‌برداری از این ظرفیت برای تقویت منابع آبی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.»
وی در ادامه با اشاره به ضرورت رعایت توصیه‌های ایمنی از سوی شهروندان در روزهای بارانی گفت: «مخاطرات جوی تنها با اقدامات دستگاه‌های اجرایی مدیریت نمی‌شود و همراهی مردم نیز نقش مهمی در کاهش حوادث دارد. شهروندان باید در زمان بارندگی از نزدیک شدن به رودخانه‌ها، مسیل‌ها و تفرجگاه‌های واقع در مجاورت آبراهه‌ها خودداری کنند؛ زیرا حتی در مناطقی که در شرایط عادی کم‌خطر به نظر می‌رسند، احتمال افزایش ناگهانی جریان آب و وقوع سیلاب وجود دارد.» رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران افزود: «در صورت مشاهده جریان آب در معابر یا مسیرهای عبوری، شهروندان باید از توقف خودرو در مسیر جریان آب و عبور از نقاط آب‌گرفته خودداری کنند و موارد آب‌گرفتگی یا بروز جریان‌های غیرعادی آب را به مسئولان شهری اطلاع دهند. همچنین توصیه می‌شود در زمان بارندگی‌های شدید، از ترددهای غیرضروری در سطح شهر پرهیز شود و شهروندان تا حد امکان از وسایل حمل‌ونقل عمومی استفاده کنند تا از افزایش ترافیک و ایجاد اختلال در فعالیت نیروهای امدادی و خدمات‌رسان جلوگیری شود.»