چرا پایتخت هنوز برای مواجهه با باران آمادگی کافی ندارد
تهران و کابوس تکراری آبگرفتگی
باران پاییزی تهران در یکی دو روز گذشته خیابان‌ها و بزرگراه‌های پایتخت را قفل کرد. یکی نوشت «تهران ونیز شد» و یکی پیشنهاد داد «به جای تاکسی که در روز بارانی در خیابان پیدا نمی‌شود، قایق در زمره وسایل حملونقل عمومی تهران قرار بگیرد.» با این اوصاف بار دیگر صحنه‌های تکراری آبگرفتگی، اختلال در تردد و سردرگمی شهروندان در فضای مجازی وایرال شد و بارشی که می‌توانست فرصتی برای نفس کشیدن شهری تشنه باشد، در برخی نقاط پایتخت به معضلی برای تردد روزانه مردم تبدیل شد. تصاویری که از آبگرفتگی برخی معابر و بزرگراه‌های تهران منتشر شد، نشان می‌داد که در بخش‌هایی از پایتخت، شبکه هدایت آب نتوانسته است متناسب با حجم بارندگی عمل کند. این در حالی است که بارندگی و احتمال بروز آبگرفتگی، پدیده‌ای غیرمنتظره برای تهران نیست. پایتخت سال‌هاست با مسأله سیلاب‌های شهری و آبگرفتگی معابر مواجه است و تقریباً در هر فصل بارندگی، برخی نقاط شهر به کانون‌های تکراری تجمع آب تبدیل می‌شوند. روزهای بارانی تهران بار دیگر این پرسش را پیش روی مدیریت شهری قرار داد که چرا تهران، با وجود سال‌ها تجربه سیلاب و آبگرفتگی، هنوز برای مواجهه با باران آمادگی کافی ندارد؟ آماده‌باش به جای پیشگیری یکی از نکات قابل تأمل در واکنش مدیریت شهری به بارندگی‌های اخیر، تأکید بر آماده‌باش نیروهای خدمات شهری و لایروبی کانال‌ها و انهار پیش از آغاز بارندگی بود. مدیرکل خدمات شهری شهرداری تهران چند روز قبل اعلام کرده بود که پیش از بارندگی‌ها، لایروبی انهار روباز و روبسته، قنوات و کانال‌های هدایت آب‌های سطحی انجام شده و نیروهای خدمات شهری و ۱۳۷ و ایستگاه‌های آتش‌نشانی در آماده‌باش قرار داشته‌اند. با این حال، او به تکمیل نشدن طرح بهسازی انهار در برخی مناطق نیز اشاره کرده بود، موضوعی که می‌تواند در هدایت آب‌های سطحی مشکل ایجاد کند. اما اگر اقدامات پیشگیرانه انجام شده بود، چرا همچنان شاهد تجمع آب در برخی معابر بودیم؟ کارشناسان شهری معتقدند مدیریت بارندگی صرفاً به معنای اعزام نیروهای خدمات شهری پس از وقوع آبگرفتگی نیست. بخش مهمی از مسئولیت مدیریت شهری باید پیش از بارش آغاز شود، زمانی که هنوز آسمان آفتابی است و فرصت برای شناسایی نقاط آسیب‌پذیر، اصلاح مسیرهای هدایت آب و تکمیل پروژه‌های عمرانی وجود دارد.
سمیه افشین‌فر
گروه اجتماعی
حناچی: نقاط حادثه‌خیز تهران
باید از قبل شناسایی شوند
در واکنش به انتقادها، معاون خدمات شهری شهرداری تهران اعلام کرده است که در برخی نقاط، شدت بارش از ظرفیت انتقال آب انهار فراتر رفته و همین مسأله موجب جاری شدن آب در سطح معابر شده است. به گفته او، در بارندگی اخیر حتی موردی از آبگرفتگی ناشی از انسداد شبکه به دلیل زباله یا لایروبی‌نشدن انهار گزارش نشده است. هرچند شدت بارندگی را نمی‌توان نادیده گرفت، اما آیا زیرساخت‌های شهری باید صرفاً برای بارش‌های معمولی طراحی شوند یا مدیریت شهری باید خود را برای بارش‌های شدیدتر و تغییرات اقلیمی نیز آماده کند؟
پیروز حناچی شهردار سابق با اشاره به ضرورت آمادگی مدیریت شهری برای مواجهه با بارندگی‌های شدید به «ایران» می‌گوید: «لایروبی کانال‌ها و مسیرهای اصلی انتقال آب‌های سطحی، پیش از آغاز فصل بارندگی، از اقدامات ضروری برای جلوگیری از آبگرفتگی معابر است.»
او با بیان اینکه بارندگی‌های سنگین در برخی سال‌ها از شرایط معمول خارج می‌شوند، می‌گوید: «تهران و سایر شهرهای کشور هر چند وقت یک‌بار با بارندگی‌های شدید مواجه می‌شوند و این موضوع باید در برنامه‌ریزی‌های مدیریت شهری مورد توجه قرار گیرد. به همین دلیل، شهرداری باید پیش از آغاز فصل بارندگی، مسیر کانال‌ها و مجاری انتقال آب را بررسی و لایروبی کند.»
شهردار سابق تهران با اشاره به وجود کانال‌های بزرگ زیرزمینی در پایتخت می‌گوید: «بخش قابل‌توجهی از کانال‌های انتقال آب در زیر شهر قرار دارند و از دید شهروندان پنهان هستند، اما این مسیرها به طور مستمر به پاکسازی و لایروبی نیاز دارند. گاهی حجم زیادی از زباله و حتی وسایل حجیمی مانند مبلمان در این کانال‌ها جمع می‌شود و مسیر عبور آب را مسدود می‌کند. چنین موانعی می‌توانند باعث پس‌زدگی آب و تشدید آبگرفتگی شوند.»
او با تأکید بر اینکه حتی یک مانع در گلوگاه‌های عبور آب می‌تواند مشکلات جدی ایجاد کند، توضیح می‌دهد: «هر مانع حجیمی که در مسیر جریان آب قرار گیرد، می‌تواند ظرفیت عبور آب را کاهش دهد. بنابراین در درجه اول باید همه مسیرها به طور منظم لایروبی و موانع موجود در آنها جمع‌آوری شوند.» او در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود اعلام آماده‌باش نیروهای شهرداری و دریافت هشدارهای هواشناسی، همچنان شاهد آبگرفتگی در برخی نقاط تهران بودیم، می‌گوید: «صرف اعلام آماده‌باش کافی نیست. شهر باید برای فصل بارندگی آمادگی واقعی داشته باشد و نقاط آسیب‌پذیر نیز از قبل شناسایی شده باشند.»
حناچی با تأکید بر ضرورت تدوین برنامه عملیاتی برای نقاط حادثه‌خیز تهران توضیح می‌دهد: «برای هر یک از این نقاط باید متناسب با شرایط آن برنامه مشخصی وجود داشته باشد. بخشی از اقدامات ممکن است زیربنایی و بلندمدت باشند و بخشی دیگر را بتوان در کوتاه‌مدت یا میان‌مدت اجرا کرد.» او می‌گوید: «بسیاری از این مشکلات با مدیریت، برنامه‌ریزی اصولی و به‌کارگیری نیروهای باتجربه در حوزه خدمات شهری قابل کنترل و پیشگیری است. مهم این است که نقاط حادثه‌خیز به‌درستی شناسایی شوند و برای رفع مشکلات آنها طرح اجرایی مشخصی وجود داشته باشد.»
رئیس کمیسیون عمران و حملونقل شورای شهر تهران در گفت و گو با « ایران» مطرح کرد
آبگرفتگی معابر تهران از ضعف زیرساخت‌ها
تا ضرورت توسعه حملونقل عمومی
رئیس کمیسیون عمران و حملونقل شورای شهر تهران با اشاره به وجود اشکالات قابل پیش‌بینی در برخی نقاط شهر، تأکید می‌کند: «مدیریت شهری باید به جای اتکای صرف به آماده‌باش نیروها، اصلاح زیرساخت‌های آسیب‌پذیر را در دستورکار قرار دهد.» جعفر تشکری هاشمی با ارزیابی عملکرد شهرداری در جریان بارندگی‌های اخیر به «ایران» می‌گوید: «در بخشی از اقدامات شهرداری، عملکرد قابل قبولی مشاهده شد. پیش‌بینی و لایروبی کانال‌ها و مسیرهای هدایت آب باعث شد در این بخش با مشکلات جدی مواجه نباشیم و این مسیرها با ظرفیت خود به فعالیت ادامه دهند.»
او با اشاره به حضور نیروهای خدمات شهری در سطح شهر می‌گوید: «حضور فیزیکی نیروهای خدمات شهری در معابر مناسب بود، اما نمی‌توان گفت که هیچ مشکلی وجود نداشت و همه‌چیز به‌خوبی پیش رفت. در نقاط متعددی از شهر شاهد آب‌گرفتگی‌های محدود و منطقه‌ای بودیم که شهروندان نیز تصاویر و مشاهدات خود را در فضای مجازی منتشر کردند. شهروندانی که در این مناطق با مشکل مواجه شدند، به‌درستی نسبت به وضعیت معابر انتقاد داشتند.»
550 کیلومتر کانال احداث شده
اما 200 کیلومتر دیگر باقی مانده است
رئیس کمیسیون عمران و حملونقل شورای شهر تهران با اشاره به عقب‌ماندگی تهران در توسعه شبکه هدایت آب‌های سطحی توضیح می‌دهد: «طی سال‌های گذشته بیش از 550 کیلومتر کانال هدایت آب‌های سطحی در تهران احداث شده، اما هنوز حدود 200 کیلومتر دیگر باید اجرا شود تا این شبکه به شکل پیوسته بتواند پوشش مورد نیاز شهر را تأمین کند.» با این حال، تشکری هاشمی معتقد است آب گرفتگی‌های دو روز گذشته عمدتاً ناشی از کمبود کانال‌های اصلی نبوده، بلکه عواملی مانند شیب نامناسب معابر، گرفتگی برخی انهار و نبود یا کمبود میله‌ها و چاه‌های جذبی در نقاط مختلف شهر در بروز این مشکلات نقش داشته‌اند.
او در تشریح نمونه‌هایی از این مشکلات به بزرگراه طبقاتی صدر اشاره می‌کند و می‌گوید: «در برخی نقاط، به دلیل پاکسازی نشدن کامل مسیرهای هدایت آب، آب در سطح معبر جمع شده بود و در قسمت‌هایی نیز به شکل سرریز از روی پل و کناره‌های آن به سمت پایین جاری می‌شد. این موارد با پیش‌بینی و اقدامات لازم می‌توانست برطرف شود.»
به گفته تشکری هاشمی، اصلاح شیب‌بندی معابر، احداث چاه‌های جذبی در نقاط مستعد آبگرفتگی و اجرای زهکشی و کانال‌های هدایت آب از جمله اقداماتی است که می‌تواند از تکرار چنین مشکلاتی جلوگیری کند.
لزوم اصلاح زیرساخت‌ها در شهر تهران
بارندگی‌های اخیر بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا مدیریت بحران شهری صرفاً با آماده‌باش نیروهای خدماتی محقق می‌شود یا باید اصلاح زیرساخت‌ها نیز در اولویت قرار گیرد؟ تشکری هاشمی معتقد است که بخشی از مشکلات مشاهده‌شده در جریان بارندگی اخیر، از جمله موارد قابل پیش‌بینی بوده و با اصلاح به‌موقع شیب معابر، پاکسازی مسیرهای هدایت آب و توسعه شبکه زهکشی امکان پیشگیری از آنها وجود داشته است. از این منظر، مدیریت شهری علاوه بر آماده‌باش نیروها، باید شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و رفع نواقص زیرساختی را نیز دنبال کند.
چرا با هر بارندگی، ترافیک تهران
سنگین‌تر می‌شود؟
اما ماجرای بارندگی در تهران تنها به آبگرفتگی معابر محدود نمی‌شود. در روزهای بارانی تهران، شهروندان ساعات زیادی را در ترافیک ماندند، به نظر تشکری هاشمی، کاهش سرعت خودروها در زمان بارش و افزایش احتیاط رانندگان، به‌طور طبیعی ظرفیت عبور خودروها از معابر را کاهش می‌دهد و موجب شکل‌گیری صف‌های طولانی‌تر و تراکم ترافیک می‌شود. او توضیح می‌دهد: «هنگام بارندگی، سرعت متوسط خودروها کاهش پیدا می‌کند، زیرا رانندگان با احتیاط بیشتری حرکت می‌کنند و محدودیت‌های سرعت را بیشتر رعایت می‌کنند. در نتیجه، شاهد افزایش تراکم ترافیک و طول صف خودروها هستیم.» با این حال، رئیس کمیسیون عمران و حملونقل شورای شهر تهران معتقد است، مسأله اصلی ترافیک تهران را نباید صرفاً در شرایط جوی جست‌وجو کرد، بلکه باید به ریشه‌های این معضل، از جمله وابستگی بالای شهروندان به خودروهای شخصی و کمبود دسترسی مناسب به حملونقل عمومی توجه کنیم.
تشکری هاشمی تأکید می‌کند: «وقتی شهروندان حملونقل عمومی مناسبی در اختیار نداشته باشند و به این سامانه اطمینان نکنند، ناگزیر به استفاده از خودروهای شخصی روی می‌آورند. این مسأله در روزهای بارانی، آلودگی هوا و حتی روزهای برفی و یخبندان بیشتر خود را نشان می‌دهد.»
او راهکار ریشه‌ای کاهش این مشکلات را تقویت حملونقل عمومی می‌داند و می‌گوید: «منابع شهرداری و بودجه‌های در اختیار مدیریت شهری باید به سمت توسعه حملونقل عمومی هدایت شود.»
به اعتقاد تشکری هاشمی، تا زمانی که حجم بالای خودروهای شخصی و وابستگی شهروندان به این وسایل نقلیه ادامه داشته باشد، تهران در شرایط مختلف جوی با معضل ترافیک مواجه خواهد بود و توسعه حملونقل عمومی می‌تواند یکی از مسیرهای اصلی کاهش این وابستگی باشد.
رئیس کمیته حقوق شهروندی
و کمیته نظارت بر حقوق شهروندی شورای شهر:
شهرداری تهران باید درباره آبگرفتگی معابر پاسخگوی شهروندان باشد
مهدی اقراریان، عضو شورای شهر تهران و رئیس کمیته حقوق شهروندی و کمیته نظارت بر حقوق شهروندی شورا با انتقاد از عملکرد مدیریت شهری در بارندگی‌های اخیر پایتخت، خواستار پاسخگویی شهردار تهران درباره آبگرفتگی معابر و خسارت‌های احتمالی به شهروندان شد.
اقراریان با اشاره به آبگرفتگی گسترده برخی معابر تهران در جریان بارندگی‌های اخیر به «ایران» می‌گوید: «اگرچه حجم بارش‌های اخیر در تهران کم‌سابقه بود، اما تصاویر و فیلم‌هایی که شهروندان از مناطق مختلف پایتخت در فضای مجازی منتشر کردند، نشان می‌دهد آبگرفتگی در نقاط مختلف شهر اتفاق افتاده و نمی‌توان این گزارش‌ها را نادیده گرفت.»
او با اشاره به واکنش‌های مختلف به انتشار تصاویر آبگرفتگی در فضای مجازی می‌گوید: «برخی این تصاویر را ساختگی و غیرواقعی دانستند و گروهی دیگر نیز با اشاره به رها شدن زباله‌ها در معابر، مسئولیت این اتفاق را متوجه شهروندان دانستند. این در حالی است که شهروندان با انتشار تصاویر ثبت‌شده از محل زندگی و تردد خود، وقوع آبگرفتگی را به‌روشنی نشان داده‌اند.»
اقراریان با بیان اینکه شهرداری اعلام کرده از قبل در آماده‌باش بوده و برای نقاط مستعد آبگرفتگی تدابیری اندیشیده است، تأکید می‌کند: «امروز درباره دوره‌ای از مدیریت شهری صحبت می‌کنیم که در سال ششم فعالیت خود قرار دارد و شهردار تهران دیگر نمی‌تواند با استناد به تازه‌کار بودن یا کمبود تجربه از پاسخگویی فاصله بگیرد. در سال‌های گذشته معاونان خدمات شهری و مدیران بخش‌های مختلف شهرداری بارها تغییر کرده‌اند و شهر تهران در عمل شاهد آزمون و خطاهای متعددی در حوزه مدیریت شهری بوده است. با این حال، به نظر می‌رسد این تغییرات و تجربه‌ها هنوز به نتیجه مطلوب در مدیریت مسائل شهری نرسیده است.»
عضو شورای شهر تهران با طرح این پرسش که چرا با گذشت بیش از پنج سال از فعالیت مدیریت فعلی، همچنان در حوزه نظافت شهر و جمع‌آوری پسماند با مشکلاتی مواجه هستیم، می‌گوید: «روز یکشنبه معاون خدمات شهری شهرداری تهران در صحن شورا حاضر شد و درباره اتفاقات اخیر توضیحاتی ارائه کرد، اما به نظر می‌رسید این توضیحات قانع‌کننده نبود. البته معاون جدید خدمات شهری مدت زیادی نیست که مسئولیت این حوزه را برعهده گرفته و نمی‌توان تمام مسائل و مشکلات را متوجه شخص او دانست.»
ضرورت رسیدگی به خسارت شهروندان
رئیس کمیته حقوق شهروندی شورای شهر تهران در پاسخ به پرسشی درباره نحوه پیگیری خسارت‌های احتمالی شهروندان در جریان آب‌گرفتگی‌ها می‌گوید: «اگر در این اتفاقات خسارتی به شهروندان وارد شده باشد، آنها می‌توانند موضوع را از مجاری قانونی دنبال کنند.»
اقراریان با اشاره به تجربه پرونده‌های مشابه در حوزه خسارت به خودروها ناشی از مشکلات معابر شهری توضیح می‌دهد: «در مواردی که به دلیل وجود چاله یا مشکلات معابر، به خودروی شهروندان خسارت وارد می‌شود، معمولاً شکایت حقوقی مطرح و میزان مسئولیت شهرداری در فرآیند رسیدگی مشخص می‌شود. در برخی موارد نیز شهرداری به پرداخت خسارت محکوم شده است.» او تأکید می‌کند: «این موضوع فرآیند قانونی مشخصی دارد و شهروندان باید از مسیرهای قانونی برای مطالبه خسارت خود اقدام کنند. با این حال، شهرداری نیز باید درباره نحوه رسیدگی به مطالبات و خسارت‌های احتمالی شهروندان اطلاع‌رسانی کند و پاسخگو باشد.»
هزینه‌ای که شهروندان می‌پردازند
در این میان، شهروندان اولین گروهی هستند که هزینه ضعف احتمالی زیرساخت‌ها را می‌پردازند. رانندگانی که ساعت‌ها در ترافیک گرفتار می‌شوند، عابران پیاده‌ای که برای عبور از خیابان با مشکل مواجه هستند و مغازه‌دارانی که ممکن است با ورود آب به واحدهای خود خسارت ببینند، همگی بخشی از پیامدهای مدیریت نامناسب را تجربه می‌کنند. مسأله فقط چند ساعت ترافیک یا تجمع آب در یک خیابان نیست، موضوع، کیفیت زندگی در شهری است که هر سال بخش قابل‌توجهی از منابع مالی خود را صرف پروژه‌های عمرانی و خدمات شهری می‌کند، اما همچنان در برابر یکی از طبیعی‌ترین پدیده‌های جوی با مشکلات تکراری مواجه است.
سخنگوی شهرداری:
برخی فیلم ها از آب گرفتگی تهران ساخت هوش مصنوعی بود
با وجود ترافیک سنگین و آبگرفتگی معابر تهران در دو روز اول هفته، سخنگوی شهرداری تهران عملکرد مدیریت شهری در مواجهه با بارندگی‌ها را مثبت ارزیابی می‌کند. اظهارنظری که در کنار تصاویر و گزارش‌های شهروندان از وضعیت معابر، ترافیک، آبگرفتگی خیابان‌ها و بعضی از خانه‌ها، پرسش‌هایی را درباره میزان آمادگی و عملکرد شهرداری در مدیریت بحران بارندگی‌ها مطرح می‌کند. به نظر می‌رسد میان روایت رسمی شهرداری و تجربه شهروندان از وضعیت شهر، فاصله قابل تأملی وجود دارد.
10 هزار نیروی خدمات شهری
در سه شیفت آماده‌باش بودند
عبدالمطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران روز دوشنبه 18 آبان در نشست خبری با اشاره به اقدامات انجام شده برای مدیریت بارندگی‌های اخیر گفت: «از مهرماه و بر اساس پیش‌بینی‌های هواشناسی درباره احتمال بارش‌های شدید در نیمه دوم آبان و ابتدای آذر، شهرداری تهران اقدامات پیشگیرانه خود را آغاز کرد و 10 هزار نیروی خدمات شهری در سه شیفت به حالت آماده‌باش درآمدند.» مطهر محمدخانی با اشاره به آماده‌باش مجموعه‌های مختلف شهرداری تهران گفت: «بیش از یک ماه‌ونیم پیش از بارندگی‌ها، اقدامات متعددی در حوزه خدمات شهری انجام شد. در روزهای بارندگی نیز 10 هزار نفر از نیروهای خدمات شهری، شامل کارگران پسماند، فضای سبز و سایر بخش‌ها، در سه شیفت در مناطق مختلف شهر فعالیت داشتند.» به گفته محمدخانی 138 ایستگاه آتش‌نشانی نیز به‌صورت شبانه‌روزی در آماده‌باش کامل قرار داشتند تا در صورت بروز بحران‌های احتمالی، عملیات امدادرسانی انجام شود. سخنگوی شهرداری تهران در واکنش به انتشار برخی تصاویر و فیلم‌ها از آبگرفتگی مترو در فضای مجازی گفت: «در تمام ۱۶۲ ایستگاه متروی تهران، با اقداماتی که طی یک ماه گذشته انجام شده بود، هیچ مشکلی در زمینه آبگرفتگی نداشتیم.» او با اشاره به انتشار برخی تصاویر غیرواقعی در فضای مجازی آن را به گردن هوش مصنوعی انداخت و گفت: «متأسفانه ساخت فیلم‌های هوش مصنوعی ظرفیت‌های عجیبی ایجاد کرده است. البته آب‌گرفتگی‌هایی در سطح شهر وجود داشت، اما نیازی به ساخت تصاویر غیرواقعی از ایستگاه‌های مترو و نمایش شنا کردن مردم در آب نبود.»
سخنگوی شهرداری تهران با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای مدیریت روان‌آب‌ها گفت: «در روزهای بارندگی اخیر، 940 حوضچه زباله‌گیر در شهر پاکسازی شد و بیش از یک میلیون متر طول شبکه نهرهای روبسته تهران نیز در این حوزه وجود دارد.»
مطهر محمدخانی با اشاره به موضوع سرکوب آب در تهران و ضرورت مدیریت روان‌آب‌ها توضیح داد: «یکی از راهکارهای کلیدی در این زمینه، بازچرخانی آب است که می‌تواند به استفاده بهینه از منابع آبی، حفظ پوشش سبز شهر و پیشگیری از حوادث ناشی از بارندگی کمک کند. در این زمینه اقداماتی در حوزه جمع‌آوری آب‌های زیرسطحی، بازچرخانی آب، نقشه‌برداری دقیق از کانال‌های زیرسطحی و لایروبی موردی و منظم انجام می‌شود.»
سخنگوی شهرداری تهران گفت: «در دو روز، به اندازه شش ماه از یک سال آبی در تهران بارندگی داشتیم. همین میزان بارندگی در برخی استان‌های دیگر کشور موجب جاری شدن سیل و وقوع حوادثی شد، اما در تهران با تدابیر انجام‌شده شاهد حوادث تلخ مشابه نبودیم. البته در برخی مسیرها و معابر آبگرفتگی موقت و ترافیک ایجاد شد که بابت آن از صبر و شکیبایی مردم تشکر می‌کنیم.»
