بخش قابل‌توجهی از منابع انرژی کشور پیش از رسیدن به مصرف‌کننده نهایی و در جریان تولید، تبدیل و انتقال از بین می‌رود. برآوردهای سازمان ملی بهره‌وری از اتلاف سالانه انرژی معادل یک میلیارد بشکه نفت خام حکایت دارد که بخش عمده آن در نیروگاه‌های حرارتی، شبکه انتقال گاز و فرآیندهای تولید و پالایش اتفاق می‌افتد.
اقتصاد ایران در شرایطی قرار دارد که همزمان با مشکلات ساختاری، با پیامدهای جنگ و محدودیت‌های اقتصادی نیز روبه‌روست. اختلال در زنجیره تأمین، کاهش فعالیت برخی بنگاه‌های بزرگ، محدودیت تجارت خارجی و افزایش هزینه‌های اداره کشور، فشار بیشتری بر منابع اقتصادی وارد کرده است. از سوی دیگر، کاهش درآمدها و محدود شدن سرمایه‌گذاری‌ها، امکان توسعه ظرفیت‌های جدید را دشوارتر می‌کند. در چنین شرایطی، استفاده بهتر از منابع موجود و جلوگیری از هدررفت آنها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
 
چرا بخش بزرگی از انرژی هدر می‌رود؟
سازمان ملی بهره‌وری ایران در گزارش «سیمای بهره‌وری ایران 1404» با تکیه بر داده‌های آماری و روش‌های تحلیلی، علاوه بر ارزیابی وضعیت موجود، به شناسایی بخش‌هایی پرداخته که در آنها منابع کشور به شکل مؤثر استفاده نمی‌شوند.  گزارش سازمان ملی بهره‌وری تأکید دارد که ایران با وجود برخورداری از منابع طبیعی و نیروی انسانی توانمند، همچنان با مشکلاتی در نحوه تخصیص و استفاده از این ظرفیت‌ها مواجه است. در شرایطی که محدودیت منابع مالی، کاهش قدرت خرید خانوارها، افزایش نیاز بنگاه‌ها به نقدینگی و توقف بخشی از سرمایه‌گذاری‌های توسعه‌ای، فعالیت اقتصادی را دشوار کرده است، افزایش بهره‌وری می‌تواند به حفظ تولید، اشتغال و تداوم خدمات عمومی کمک کند.
این گزارش همچنین یادآور می‌شود که پیامدهای جنگ تنها به اختلال‌های کوتاه‌مدت محدود نیست و ممکن است در دوره پس از جنگ نیز بر فعالیت اقتصادی کشور اثر بگذارد. برای همین، در کنار مدیریت مشکلات فوری، باید برای اصلاح ساختارهای اقتصادی و شیوه استفاده از منابع نیز برنامه‌ریزی کرد. یکی از مهم‌ترین زمینه‌های این اصلاح، کاهش اتلاف انرژی است.
 
یک میلیارد بشکه نفت خام
برآورد اتلاف سالانه انرژی
بر اساس یافته‌های مدل پژوهش سازمان ملی بهره‌وری، میزان اتلاف انرژی در ایران سالانه معادل یک میلیارد بشکه نفت خام برآورد شده است. این رقم نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از انرژی کشور در مراحل مختلف تولید، فرآوری، تبدیل و انتقال هدر می‌رود و به مصرف نهایی نمی‌رسد. در واقع، مسأله فقط این نیست که کشور چه میزان نفت و گاز تولید می‌کند یا چه مقدار برق در نیروگاه‌ها به دست می‌آید، موضوع مهم‌تر این است که چه سهمی از این منابع در مسیر تبدیل و انتقال از بین می‌رود و چه میزان از انرژی اولیه در نهایت به مصرف‌کننده می‌رسد. در گزارش از این وضعیت با عنوان «ناکارآمدی سیستمی» یاد شده است. منظور از این اصطلاح آن است که اتلاف انرژی در نتیجه یک مشکل واحد اتفاق نمی‌افتد، بلکه مجموعه‌ای از ضعف‌ها در بخش‌های مختلف به یکدیگر مرتبط و در نهایت باعث هدررفت مداوم منابع می‌شوند.
ریشه این وضعیت را نباید فقط در کمبود سرمایه‌گذاری جست‌وجو کرد. این گزارش سه مشکل اصلی را در شکل‌گیری اتلاف انرژی مؤثر می‌داند: اول، نامناسب بودن سازوکار قیمت‌گذاری انرژی؛ دوم، تعارض منافع میان نهادهای مختلف و سوم، ضعف نظارت و نبود مقررات‌گذاری مؤثر در بخش انرژی.
منظور از مشکل قیمت‌گذاری این است که قیمت‌ها و تعرفه‌های موجود همیشه انگیزه کافی برای کاهش مصرف و استفاده از فناوری‌های کم‌مصرف ایجاد نمی‌کنند. از طرف دیگر، وقتی نهادهای مختلف مسئولیت‌هایی در زنجیره تولید تا مصرف دارند اما تصمیم‌های آنها با یکدیگر هماهنگ نیست، اجرای برنامه‌های اصلاحی دشوار می‌شود. نبود نظارت دقیق نیز باعث می‌شود بخشی از اتلاف‌ها شناسایی نشوند یا برای جلوگیری از تکرار آنها اقدام مؤثری صورت نگیرد. بنابراین، افزایش سرمایه‌گذاری به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل اتلاف انرژی را برطرف کند. در کنار نوسازی تجهیزات، باید شیوه مدیریت، قیمت‌گذاری و نظارت بر زنجیره انرژی نیز اصلاح شود.
 
بیشترین اتلاف 
در نیروگاه‌ها و شبکه انتقال گاز
برای مشخص کردن محل اصلی هدررفت انرژی، گزارش از مدل موازنه انرژی استفاده کرده است. این روش با ترکیب اطلاعات تولید و مصرف انرژی و بررسی ترازنامه‌های هیدروکربوری و انرژی، مسیر حرکت منابع را از مرحله تولید اولیه تا مصرف نهایی دنبال می‌کند. در این بررسی، اختلاف میان میزان انرژی تولیدشده و مقدار انرژی مصرف‌شده در مراحل مختلف بررسی شده تا بخش‌هایی که بیشترین اتلاف را دارند مشخص شوند. نتایج نشان می‌دهد، هدررفت انرژی در همه بخش‌ها یکسان نیست و بخش میانی زنجیره، به‌ویژه در فرآیند تبدیل و انتقال، سهم بیشتری دارد.
بررسی‌های سازمان ملی بهره‌وری نشان می‌دهد، اتلاف انرژی در سمت عرضه، بیشتر در پنج بخش متمرکز است: نیروگاه‌های حرارتی با سهم ۵۹ درصدی، بیشترین میزان اتلاف را دارند. پس از آنها، فرآوری و انتقال گاز و گازهای گمشده با ۲۱ درصد قرار می‌گیرد. فلرینگ و سوزاندن گازهای همراه ۱۰ درصد از اتلاف را به خود اختصاص داده و سهم ضایعات پالایشگاه‌های نفت و فرآورده‌های نفتی و همچنین انتقال و توزیع برق، هر کدام ۵ درصد است. این ارقام نشان می‌دهد، نزدیک به ۸۰ درصد اتلاف شناسایی‌شده در سمت عرضه، به دو بخش نیروگاهی و فرآوری و انتقال گاز مربوط می‌شود. به همین دلیل، اصلاح وضعیت این بخش‌ها می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش هدررفت انرژی داشته باشد. در کنار آن، جمع‌آوری گازهای همراه، بهبود عملکرد پالایشگاه‌ها و کاهش تلفات شبکه برق نیز از دیگر زمینه‌هایی است که گزارش بر اهمیت آنها تأکید دارد.
 
۵۹ درصد اتلاف انرژی در نیروگاه‌های حرارتی 
بیشترین میزان اتلاف انرژی کشور به نیروگاه‌های حرارتی مربوط است. طبق گزارش، ۵۹ درصد از کل اتلاف شناسایی‌شده در سمت عرضه انرژی در این بخش اتفاق می‌افتد. دلیل اصلی این وضعیت، استفاده از تجهیزات و فناوری‌های قدیمی و پایین بودن راندمان برخی نیروگاه‌هاست.
نیروگاه‌های حرارتی با مصرف سوخت‌هایی مانند گاز طبیعی برق تولید می‌کنند. در این فرآیند، تمام انرژی موجود در سوخت به برق تبدیل نمی‌شود و بخشی از آن به شکل حرارت از دست می‌رود. هرچه راندمان نیروگاه پایین‌تر باشد، برای تولید مقدار مشخصی برق، سوخت بیشتری مصرف می‌شود. در نیروگاه‌هایی که از فناوری‌های قدیمی استفاده می‌کنند، بخشی از انرژی گاز مصرف‌شده بدون آنکه به برق تبدیل شود، هدر می‌رود. به همین دلیل، میزان سوخت مورد نیاز برای تولید برق افزایش پیدا می‌کند و فشار بیشتری بر منابع گاز کشور وارد می‌شود. این مسأله در زمان اوج مصرف، به‌ویژه در زمستان و تابستان، اهمیت بیشتری دارد. در زمستان، نیروگاه‌ها برای تولید برق به گاز نیاز دارند؛ در حالی که مصرف خانگی نیز افزایش پیدا می‌کند. در نتیجه، پایین بودن راندمان نیروگاه‌ها می‌تواند به افزایش فشار بر شبکه گاز و تشدید محدودیت تأمین سوخت منجر شود. در تابستان نیز با افزایش مصرف برق، نیاز به تولید بیشتر می‌شود و ناکارآمدی نیروگاه‌ها هزینه تأمین برق را بالا می‌برد.
به بیان ساده، بخشی از گازی که در نیروگاه‌های کم‌بازده مصرف می‌شود، می‌توانست برای گرمایش خانوارها یا فعالیت صنایع مورد استفاده قرار گیرد. به همین دلیل، نوسازی نیروگاه‌های حرارتی یکی از مهم‌ترین راهکارهای کاهش اتلاف انرژی است. در کنار نوسازی تجهیزات، اصلاح قراردادهای خرید برق نیز مورد تأکید قرار گرفته است. بر این اساس، میزان راندمان و بهره‌وری نیروگاه‌ها باید در نحوه خرید برق از آنها مورد توجه قرار گیرد تا نیروگاه‌ها برای کاهش مصرف سوخت و بهبود عملکرد خود انگیزه بیشتری داشته باشند.
 
بخشی از گاز تولیدی 
در مسیر مصرف مشخص نیست
دومین بخش بزرگ اتلاف انرژی به فرآوری و انتقال گاز مربوط می‌شود که ۲۱ درصد از کل اتلاف شناسایی‌شده را شامل می‌شود. در این بخش، هم مشکلات فنی تجهیزات وجود دارد و هم بخشی از گاز در مسیر انتقال و توزیع به دلایل مختلف از بین می‌رود یا میزان آن به‌درستی ثبت نمی‌شود. برای انتقال گاز در مسیرهای طولانی، ایستگاه‌های تقویت فشار و تجهیزاتی مانند توربوکمپرسورها مورد استفاده قرار می‌گیرند. این تجهیزات فشار گاز را در خطوط انتقال حفظ می‌کنند تا امکان رساندن آن به مناطق مختلف فراهم شود. با این حال، فرسودگی توربوکمپرسورها و ایستگاه‌های تقویت فشار باعث افزایش مصرف سوخت در این بخش می‌شود.
در کنار مصرف بالای سوخت، مسأله دیگری نیز وجود دارد که در گزارش از آن با عنوان «گازهای گمشده» یاد شده است. 
این اصطلاح به اختلاف میان میزان گاز واردشده به شبکه و مجموع گاز مصرف‌شده و ثبت‌شده اشاره دارد. بخشی از این اختلاف ممکن است ناشی از نشت گاز از خطوط و تجهیزات باشد. خطا در اندازه‌گیری، سرقت گاز و انشعابات غیرمجاز در شبکه توزیع نیز از دیگر عواملی هستند که در این زمینه نقش دارند.
برای مثال، اگر میزان گاز تحویلی به یک شبکه با مجموع مصرف ثبت‌شده در همان شبکه همخوانی نداشته باشد، باید مشخص شود چه مقدار از این اختلاف به نشت، خطای اندازه‌گیری یا برداشت غیرمجاز مربوط است. نبود اطلاعات دقیق و یکپارچه، شناسایی محل اتلاف را دشوار می‌کند. گزارش سازمان ملی بهره‌وری این وضعیت را نشانه ضعف در ثبت و مدیریت اطلاعات صنعت گاز می‌داند. از نگاه این گزارش، برای کاهش این اتلاف باید تجهیزات اندازه‌گیری نوسازی شوند، دقت کنتورها افزایش یابد و نظارت بر خطوط انتقال و شبکه‌های توزیع تقویت شود. همچنین مقابله با سرقت گاز و انشعابات غیرمجاز باید در دستورکار قرار گیرد.

فلرینگ؛ سوزاندن گازهایی که می‌توانند خوراک پتروشیمی باشند
سومین بخش اتلاف انرژی به سوزاندن گازهای همراه نفت در مشعل‌ها مربوط می‌شود. سهم این بخش از کل اتلاف شناسایی‌شده ۱۰ درصد است. گاز همراه در زمان استخراج نفت از مخازن تولید می‌شود. این گاز در برخی میدان‌های نفتی به دلیل نبود امکانات کافی برای جمع‌آوری، انتقال و فرآورش، به جای ورود به چرخه مصرف در مشعل‌ها سوزانده می‌شود.
این در حالی است که گازهای همراه می‌توانند پس از جمع‌آوری و فرآورش، به ‌عنوان سوخت یا خوراک مورد نیاز صنایع پتروشیمی استفاده شوند. در نتیجه، سوزاندن آنها به معنای از دست رفتن منبعی است که امکان تبدیل شدن به محصول و ایجاد درآمد اقتصادی را دارد.
اگرچه سهم فلرینگ از اتلاف انرژی کمتر از نیروگاه‌های حرارتی است، اما پیامدهای اقتصادی و زیست‌محیطی آن قابل‌توجه است. با سوزاندن این گازها، هم بخشی از منابع هیدروکربوری کشور از بین می‌رود و هم آلاینده‌های ناشی از احتراق وارد محیط‌زیست می‌شوند. گزارش، ادامه این وضعیت را به ضعف در سرمایه‌گذاری‌های بخش بالادستی نفت و اولویت‌بندی نامناسب منابع مرتبط می‌داند. به این معنا که پروژه‌های جمع‌آوری گازهای همراه به اندازه کافی توسعه پیدا نکرده‌اند تا امکان استفاده اقتصادی از این منابع فراهم شود.