محمد محسن فایضی
کارشناس مسائل فلسطین

خبر توقف کمک‌های نظامی آمریکا به اسرائیل، اگرچه در نگاه اول یک تصمیم ناگهانی از سوی ترامپ به نظر می‌رسد، اما واقعیت این است که ماجرا بسیار فراتر از یک اظهارنظر انتخاباتی یا حتی تصمیم مالی است و تا اجرایی شدن فاصله دارد. آنچه امروز در واشنگتن و تل‌آویو جریان دارد، نشانه‌ای از تغییر در یکی از مهم‌ترین پایه‌های رابطه راهبردی دو طرف است.
آمریکا در سال ۲۰۱۶، در قالب یک تفاهمنامه ده‌ساله، متعهد شد طی سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۸، مجموعاً ۳۸ میلیارد دلار کمک نظامی در اختیار اسرائیل قرار دهد. از این رقم، ۳۳ میلیارد دلار در قالب تأمین مالی خریدهای نظامی و پنج میلیارد دلار برای سامانه‌های دفاع موشکی در نظر گرفته شده است. به بیان ساده، اسرائیل سالانه ۳.۸ میلیارد دلار از این محل دریافت می‌کند؛ این توافق در سپتامبر ۲۰۲۸ به پایان می‌رسد.
اما این تمام ماجرا نیست. از هفتم اکتبر ۲۰۲۳ به این سو، کمک‌های اضطراری و خارج از چارچوب توافق نیز به جریان افتاد. تنها در سال ۲۰۲۴، کنگره آمریکا بسته‌ای شامل اعتبارات نظامی و دفاعی جدید برای اسرائیل تصویب کرد. برآوردها از کمک‌های نظامی آمریکا به اسرائیل پس از آغاز جنگ غزه، با احتساب محموله‌های تسلیحاتی و حمایت‌های خارج از توافق، به ده‌ها میلیارد دلار رسیده است. بنابراین سخن گفتن از توقف کمک‌ها، بدون در نظر گرفتن این مناسبات گسترده، تصویری ناقص از واقعیت ارائه می‌دهد.
ترامپ حالا از پایان دادن به کمک سالانه حدود چهار میلیارد دلاری سخن می‌گوید؛ آن هم در شرایطی که خود اذعان کرده فروش تسلیحات آمریکایی به اسرائیل ادامه خواهد داشت. این نکته کلیدی است. ترامپ پیش‌تر نیز از ضرورت تغییر مدل کمک‌ها سخن گفته بود؛ مدلی که در آن اسرائیل به‌جای دریافت کمک بلاعوض، تسلیحات مورد نیازش را از صنایع نظامی آمریکا خریداری کند. چنین تغییری به معنای پایان رابطه نظامی نیست، بلکه می‌تواند شکل اقتصادی و سیاسی آن را عوض کند. از سوی دیگر، اشاره صریح ترامپ به استفاده سیاسی از کمک‌های اسرائیل در رقابت‌های داخلی آمریکا نشان می‌دهد که مسأله فقط هزینه‌های مالی نیست؛ حمایت از اسرائیل به موضوعی پرهزینه‌تر در سیاست داخلی آمریکا تبدیل شده است؛ جایی که دیروز ترامپ گفت اسرائیل به طور عجیبی منفور شده است!
اما در خصوص تغییر روابط و ساختار کمک‌های مالی، در تل‌آویو این بحث تازه نیست. 
نتانیاهو در ماه‌های اخیر چندین بار از ضرورت کاهش وابستگی اسرائیل به کمک‌های آمریکا سخن گفته و حتی از صفر شدن کمک مالی طی یک دهه آینده دفاع کرده است. او از عبور از جایگاه «دریافت‌کننده کمک» به «شریک» سخن می‌گوید. همزمان، برنامه‌هایی برای تقویت صنایع دفاعی بومی و افزایش توان تولید تسلیحات در داخل اسرائیل مطرح شده است.
ژنرال هایمن رئیس کنونی مرکز مطالعات امنیت ملی اسرائیل در یادداشتی درباره ضرورت اتکای اسرائیل به خود و حتی توصیف آمریکا به‌عنوان قدرتی رو به افول نیز در همین چارچوب اشاره کرد. در این نگاه، وابستگی به واشنگتن فقط یک مسأله مالی نیست؛ می‌تواند در بزنگاه‌های سیاسی، آزادی عمل اسرائیل را نیز محدود کند.
با این همه، نباید تصور کرد که پایان کمک‌های مستقیم طی چند سال آینده، به معنای پایان وابستگی امنیتی-نظامی اسرائیل به آمریکا خواهد بود. مسأله اصلی این است که تل‌آویو می‌خواهد وابستگی خود را بازتعریف کند و واشنگتن نیز می‌خواهد هزینه و شکل حمایت از اسرائیل را متناسب با تحولات سیاست داخلی خود تغییر دهد. آنچه در حال پایان است، شاید نه اتحاد آمریکا و اسرائیل، بلکه شکل قدیمی این اتحاد باشد.