بازدارندگی مؤثر؛ زمینه‌ساز دیپلماسی مستقل از فشار
علی‌اصغر زرگر
کارشناس مسائل بین‌الملل
تحرکات دیپلماتیک تهران نشان می‌دهد که ایران در صدد است معادله موجود را از وضعیت انفعالی و واکنشی خارج کرده و با ارائه ابتکارهای تازه، مسیر تحولات را به سمت مدیریت سیاسی بحران سوق دهد. اهمیت این رویکرد در آن است که دیپلماسی ایران دیگر صرفاً به اعلام آمادگی برای مذاکره یا پاسخ به پیشنهادهای طرف مقابل محدود نیست، بلکه با به‌روزرسانی طرح‌ها، تغییر زمان‌بندی اجرای پیشنهادها و تعریف مراحل مشخص برای حل اختلافات، تلاش می‌کند ابتکار عمل را در اختیار بگیرد. کوتاه شدن بازه زمانی اجرای طرح پیشنهادی ایران به دو روز، تازه‌ترین جلوه این پویایی است که نشان می‌دهد تهران در کنار حفظ آمادگی دفاعی برای خروج از بن‌بست کنونی نیز راه‌حل عملیاتی روی میز دارد.
در این میان، پیشنهاد بازگشایی تنگه هرمز ظرف دو روز، در صورت پذیرش شروط ایران از این جهت اهمیت دارد که یک موضوع پیچیده را به یک فرآیند اجرایی با زمان‌بندی مشخص تبدیل می‌کند. چنین ابتکاری می‌تواند طرف مقابل را در برابر یک انتخاب روشن قرار دهد: پذیرش چارچوبی برای کاهش تنش یا ادامه وضعیتی که هزینه‌های آن صرفاً متوجه ایران نخواهد بود.
البته تجربه مذاکرات گذشته و حمله نظامی آمریکا به ایران در شرایطی که دو طرف به‌ویژه در مراحل پایانی گفت‌وگوها به توافق نزدیک شده بودند، نشان داد که صرف وجود اراده دیپلماتیک برای دستیابی به نتیجه کافی نیست. تداوم وضعیت نه جنگ و نه صلح نیز نمی‌تواند در بلندمدت پاسخگوی نیازهای کشور باشد.
از این رو، مسأله صرفاً بازگشت به میز مذاکره نیست، بلکه باید شرایطی فراهم شود که توافق احتمالی از ضمانت اجرایی و پشتوانه سیاسی و امنیتی کافی برخوردار باشد.
در سوی مقابل، به نظر می‌رسد واشنگتن همچنان در امیدی واهی امیدوار است با تداوم محاصره دریایی، تشدید تحریم‌ها و افزایش فشارهای اقتصادی، ایران را به پذیرش مطالبات خود وادار کند. دولت دونالد ترامپ احتمالاً با توجه به تحولات سیاسی داخلی آمریکا و موقعیت متزلزل‌تر خود، به دنبال آن است که تقابل با ایران را به توافقی تبدیل کند که بتواند آن را به‌عنوان یک پیروزی بزرگ سیاسی عرضه کند. به همین دلیل، ممکن است تصور کند که گذشت زمان و استمرار فشارها، موقعیت چانه‌زنی تهران را تضعیف خواهد کرد. با این حال، این محاسبه زمانی می‌تواند نتیجه‌بخش باشد که ایران فاقد ابزارهای مؤثر برای تغییر هزینه‌های تقابل باشد؛ فرضی که با توجه به ظرفیت‌های دفاعی و ژئوپلتیکی کشور نمی‌توان آن را قابل قبول دانست.
در اینجا اهمیت بازدارندگی در راهبرد دیپلماتیک ایران آشکار می‌شود. بازدارندگی صرفاً به معنای توان پاسخ نظامی نیست، بلکه ایجاد این فهم در طرف مقابل است که هیچ اقدام تجاوزکارانه یا فشار حداکثری نمی‌تواند بدون هزینه و پیامد باقی بماند. موقعیت راهبردی تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های این معادله است. ایران با اتکا به این ظرفیت ژئوپلتیکی می‌تواند نشان دهد که محدود کردن امکان صادرات نفت و مبادلات تجاری خود، بدون تأثیر بر امنیت انرژی و اقتصاد بین‌المللی نخواهد بود. به بیان دیگر، اگر قرار باشد ایران از حقوق اقتصادی و تجاری خود در این آبراه محروم شود، دیگر بازیگران نیز نمی‌توانند نسبت به پیامدهای چنین وضعیتی بی‌اعتنا بمانند.
در کنار این ظرفیت، توسعه توان دفاعی و موشکی و افزایش هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه ایران از دیگر مؤلفه‌های بازدارندگی است. توانایی ایران برای گسترش دامنه پاسخ و قراردادن اهداف دوردست آمریکا در معرض تهدید می‌تواند محاسبات امنیتی واشنگتن را تغییر دهد. همچنین تقویت همکاری‌های راهبردی با چین و روسیه، بهره‌گیری از ظرفیت میانجیگری این دو کشور و افزایش حمایت سیاسی آنها در مجامع بین‌المللی، به‌ویژه در پرونده هسته‌ای، می‌تواند ابعاد دیگری از این راهبرد را تکمیل کند. البته میزان کارآمدی هر یک از این ابزارها به نحوه استفاده، هزینه‌ها و پیامدهای آن برای منافع ملی وابسته است.
نکته اساسی این است که بازدارندگی و دیپلماسی نباید به‌عنوان دو انتخاب متضاد تعریف شوند. اتفاقاً هرچه طرف مقابل نسبت به هزینه‌های تهدید و اقدام نظامی علیه ایران اطمینان بیشتری داشته باشد، امکان پیشبرد مذاکرات در شرایطی متوازن‌تر افزایش می‌یابد. دیپلماسی زمانی می‌تواند از ظرفیت واقعی خود بهره بگیرد که تصمیم‌گیران ایرانی ناچار نباشند برای رهایی فوری از فشارها، از مواضع و منافع اساسی کشور عقب‌نشینی کنند. برخورداری از قدرت بازدارندگی به تهران اجازه می‌دهد بدون شتاب‌زدگی، تحت فشار تهدیدهای نظامی یا اقتصادی و با حفظ حق انتخاب، درباره پیشنهادهای دیپلماتیک تصمیم بگیرد.
از این منظر، ابتکارهای به‌روز شده ایران، از پیشنهادهای هسته‌ای تا طرح دو روزه بازگشایی تنگه هرمز، زمانی بیشترین اثرگذاری را خواهند داشت که در کنار یک راهبرد بازدارندگی معتبر قرار گیرند. تهران با حفظ آمادگی دفاعی و همزمان ارائه راه‌حل‌های سیاسی، می‌تواند نشان دهد که نه به دنبال تداوم تقابل است و نه حاضر است دیپلماسی را به مسیری یک‌طرفه برای پذیرش فشارها تبدیل کند. پیام این راهبرد روشن است: ایران برای توافق آمادگی دارد، اما توافق باید بر پایه پذیرش متقابل واقعیت‌های میدانی، احترام به منافع ملی و کنار گذاشتن سیاست اجبار شکل بگیرد. چنین موازنه‌ای است که می‌تواند به دیپلماسی ایران امکان دهد نه از سر ناچاری، بلکه از موضع ابتکار و انتخاب پیش برود.
