مرجان قندی
گروه گزارش

کشور در مسیر سالمندی جمعیت است و حرکت به سمت جوانی جمعیت و تشویق به فرزندآوری یک ضرورت حیاتی به شمار می‌رود، اما نباید از یاد برد که این تصمیم بزرگ، الزامات خاص خود را دارد. خطای بزرگ آنجاست که بار سنگین ترمیم یک رابطه آسیب‌دیده و التیام سردی عاطفی میان زن و شوهر را، پیش از حل ریشه‌ای تعارض‌ها، بر دوش فرزندی بگذاریم که قرار است به این جهان بیاید. فرزندآوری تصمیمی است که نیازمند شایستگی‌های روانی، درک دنیای مطلوب یکدیگر و همدلی است؛ تصمیمی که اگر از مسیر خودشناسی و در صورت نیاز کمک تخصصی بگذرد، هم آینده جامعه تضمین می‌شود و هم زندگی مشترک زوج‌ها را به ساحل امن آرامش و رضایتی پایدار می‌رساند. 
فرشته امینی، روان‌شناس و زوج‌درمانگر با تأکید بر ضرورت همین شایستگی‌های عاطفی پیش از والدگری، به این نکته کلیدی اشاره می‌کند که زوج‌ها چگونه می‌توانند پیش از در آغوش کشیدن فرزند، با اتخاذ تصمیمی آگاهانه، تجربه‌ای شیرین و ماندگار از پدر و مادر شدن رقم بزنند.
این زوج‌درمانگر با اشاره به جایگاه تولد فرزند در روان‌شناسی خانواده، این اتفاق را یکی از عمیق‌ترین و معنادارترین تجربه‌های زندگی مشترک می‌داند و می‌گوید: «وقتی دو نفر رابطه‌ای عاطفی و نسبتاً سالم دارند، به یکدیگر عشق می‌ورزند، برای هم وقت می‌گذارند، به نیازهای متقابل توجه دارند و احساس حمایت و همراهی بین آنها جریان دارد، ورود فرزند فصلی تازه و پرشور را در زندگی مشترک رقم می‌زند. در این شرایط، زوجین علاوه بر پیوند دونفره‌شان، وارد یک تجربه مشترک زیسته می‌شوند؛ تجربه‌ای به نام والدگری. آنها دوشادوش هم مسئولیت می‌پذیرند، برای آینده فرزند برنامه‌ریزی می‌کنند و در مراقبت از او شریک می‌شوند. در همین مسیر، کشف ویژگی‌هایی مانند صبوری، فداکاری، حمایتگری و مسئولیت‌پذیری در نقش پدر و مادر، پیوند عاطفی و صمیمیت میان آنها را مستحکم‌تر می‌کند.»
اما این زوج‌درمانگر بر مرز باریک میان انگیزه‌ها دست می‌گذارد و تأکید می‌کند: «تفاوتی بنیادین و تعیین‌کننده وجود دارد میان اینکه زوج‌ها با چه نیتی و انگیزه‌ای تصمیم به فرزندآوری می‌گیرند و چه انتظاری از اتفاقات بعد از ورود این عضو جدید خانواده دارند.»
امینی با اشاره به خطای رایج زوج‌ها در مواجهه با چالش‌های زناشویی می‌گوید: «گاهی میان زن و شوهر اختلاف‌های کهنه یا سردی عاطفی حاکم است و آنها به این موضوع پناه می‌برند که با آمدن فرزند، شرایط خودبه‌خود دگرگون می‌شود؛ گمان می‌کنند تولد فرزند، همسرشان را مسئولیت‌پذیرتر می‌کند، آنها را دوباره به هم پیوند می‌دهد و گرمای روزهای اول را به خانه برمی‌گرداند، اما واقعیت این نیست.» این روانشناس خانواده می‌گوید: «تصمیم برای فرزندآوری باید حاصل انتخابی کاملاً آگاهانه باشد؛ برای اینکه دو نفر طعم شیرین والدگری را تجربه کنند، نه اینکه کودک به ابزاری برای فرار از طلاق، راهی برای ترمیم رابطه‌ای نیازمند درمان یا تلاشی برای اصلاح و تغییر همسر تبدیل شود.»
 
ارکان اصلی پا گذاشتن 
به دنیای والدگری
این روانشناس و زوج‌درمانگر درباره اینکه یک زوج چطور بفهمند ریشه‌های رابطه آنها به قدر کافی جان گرفته و زمان مناسبی برای والد شدن فرا رسیده است، ابتدا بر یک پیش‌فرض واقع‌بینانه تأکید می‌کند و می‌گوید: «درست است که ریشه رابطه باید محکم باشد، اما قرار نیست زن و شوهر به مرحله‌ای برسند که هیچ اختلاف و مشکلی میان‌شان وجود نداشته باشد؛ چرا که چنین رابطه‌ای اصلاً واقع‌بینانه نیست. وجود اختلاف و چالش در روابط زوجین طبیعی است، آنچه اهمیت دارد این است که آن دو نفر بلد باشند به شکلی سالم با تفاوت‌ها و تعارض‌های‌شان روبه‌رو شوند و آنها را مدیریت کنند.»
امینی با اشاره به نشانه‌های یک رابطه پخته و انعطاف‌پذیر می‌گوید: «زوج آماده فرزند‌آوری کسانی هستند که وقتی دچار اختلاف‌نظر یا تنش می‌شوند، بدون توهین، تحقیر، تهدید یا پناه‌بردن به قهر و سکوت‌های فرساینده، درباره موضوع گفت‌وگو می‌کنند. آنها هنر شنیدن فعال را می‌آموزند؛ یعنی به حرف هم گوش می‌دهند، برای شنیدن و درک متقابل نه صرفاً برای دفاع از خود یا آماده کردن پاسخ بعدی. اگر یکی از زوجین خسته یا تحت فشار باشد، دیگری شرایط او را درک می‌کند و سهم خود را در مسئولیت‌ها می‌پذیرد.» او شناخت کامل از یکدیگر را قدم بعدی این آمادگی می‌داند و می‌گوید: «زوج‌ها باید به شناخت نسبتاً خوبی از ارزش‌ها، اولویت‌های زندگی، سبک‌های تربیتی آینده، مسائل مالی و انتظارات متقابل از یکدیگر رسیده باشند. در رویکرد تئوری انتخاب که رویکرد تخصصی من است، روی اصل مسئولیت فردی بسیار تأکید می‌شود؛ یعنی هر فرد مسئول رفتارهای خودش است و نمی‌تواند با کنترل‌گری خواسته‌هایش را به همسرش تحمیل کند. اگر یکی از زوجین برای فرزندآوری آماده‌تر از دیگری است، به جای انتظار برای تغییر دادن همسر، باید سهم خود را در کیفیت‌بخشی به رابطه بپذیرد و قدمی مثبت بردارد.»
 
توصیه‌های خیرخواهانه اما آسیب زا
این روانشناس درباره اینکه توصیه‌ و فشارهای خیرخواهانه اطرافیان مبنی بر اینکه «بچه‌دار شوید تا زندگی‌تان گرم شود و...» چقدر می‌تواند آسیب زا باشد، می‌گوید: «توصیه‌هایی که خانواده‌ها یا اطرافیان به زوج‌ها می‌کنند، هرچند با نیت خیر گفته می‌شود، اما لزوماً به نتیجه‌ای خوب ختم نمی‌شود. اطرافیان گمان می‌کنند اگر زوجی بچه‌دار شوند، مسئولیت مشترک ناشی از آن می‌تواند اختلافات را کم کند و آنها را به هم نزدیک‌تر کند؛ اما ما روان‌شناسان پیش از هر چیز به وضعیت آمادگی زوجین برای ورود به این مرحله از زندگی نگاه می‌کنیم.»
این زوج‌درمانگر با ذکر مثالی ملموس توضیح می‌دهد: «فرض کنید زن و شوهر پیش از اینکه والد شوند در زمینه مسائل مالی، ارتباط با خانواده‌ها یا شیوه گفت‌وگو با یکدیگر اختلاف داشته‌اند، با وجود این مسائل حالا فرزندشان هم به دنیا آمده و کوهی از مسئولیت‌های جدید را به زندگی‌شان اضافه کرده است. اگر یکی از زوجین احساس کند سنگین‌ترین بار مراقبت از کودک روی دوش اوست و طرف مقابل زحماتش را نمی‌بیند، طبیعی است که خستگی و کم‌خوابی، آستانه تحمل او را بشدت پایین بیاورد. در چنین شرایطی، مسائل قبلی حل نشده‌ باقی می‌مانند و فشارها با ‌آمدن فرزند، پیچیده‌تر و تخریب‌کننده‌تر هم می‌شوند.» او می‌گوید: «به‌جای اینکه به زوج‌ها توصیه کنیم برای استحکام رابطه‌شان بچه‌دار شوند، باید به آنها کمک کنیم ریشه‌های سردی رابطه را پیدا کنند و بفهمند برای تغییر آن چه مسئولیتی بر عهده دارند؛ چرا که اگر نتوانند این مسائل زیربنایی را حل کنند، ورود فرزند اوضاع را بهتر که نمی‌کند هیچ، ممکن است چالش را عمیق‌تر هم بکند.»
امینی با این توضیح که زندگی در خانه‌ای که پدر و مادر هنوز به زبان مشترک نرسیده‌اند، به امنیت روانی و شخصیت کودک آسیب می‌زند، می‌گوید: «اولین نکته‌ای که باید به آن اشاره کنیم این است که وجود اختلاف میان زن و شوهر به خودی خود به معنای آسیب‌دیدن حتمی کودک نیست؛ چون در بسیاری از خانواده‌ها والدین اختلاف‌نظر دارند، اما کودک همچنان احساس امنیت می‌کند. بنابراین وجود اختلاف در روابط عاطفی طبیعی است و آنچه امنیت کودک را تأمین می‌کند، این نیست که والدین هرگز با هم بحث نکنند، مهم این است که آنها بلد باشند چگونه به شیوه‌ای سالم با مشکلات روبه‌رو شوند و آنها را مدیریت کنند.» این زوج‌درمانگر با تأکید بر اینکه فضای عاطفی خانه تعیین‌کننده اصلی است، می‌گوید: «آنچه احساس امنیت کودک را بشدت خدشه‌دار می‌کند، این است که مدام شاهد دعواهای شدید، توهین، تحقیر، قهرها و سکوت‌های فرساینده میان پدر و مادر باشد و بی‌ثباتی را در این رابطه حس کند. در چنین فضایی، کودک گاهی خودش را مقصر اختلاف والدین می‌داند، گاهی تلاش می‌کند نقش واسطه را میان آنها بازی کند و از همه دردناک‌تر اینکه برای جلوگیری از تشدید تنش‌ها، نیازها و احساسات خودش را سرکوب و پنهان می‌کند.»

بلوغ رابطه و آمادگی برای ورود فرزند
امینی با اشاره به مؤلفه‌ها و نشانه‌های بلوغ رابطه برای ورود فرزند می‌گوید: «اولین و مهم‌ترین مؤلفه، توانایی گفت‌و‌گو و حل مسأله است؛ زن و شوهر باید یاد گرفته باشند که درباره موضوعات زندگی، حتی زمانی که با هم موافق نیستند، به شکلی سازنده با یکدیگر صحبت کنند. دومین مؤلفه، مسئولیت‌پذیری است؛ یعنی هر دو نفر خود را در مدیریت و مراقبت از زندگی شریک بدانند تا بار سنگین وظایف فقط روی دوش یک نفر نیفتد.»
این زوج‌درمانگر انعطاف‌پذیری را سومین و یکی از حیاتی‌ترین ویژگی‌ها می‌داند و توضیح می‌دهد: «وقتی فرزندی متولد می‌شود، تمام روتین‌های زندگی ازجمله خواب، برنامه‌های شخصی، روابط اجتماعی، شرایط اقتصادی و زمان استراحت زوجین متفاوت می‌شود. زن و شوهر باید آمادگی و توانمندی سازگاری با این شرایط جدید را داشته باشند.»
او توضیح می‌دهد: «آمادگی برای بچه‌دار شدن فقط به میزان علاقه زن و شوهر به یکدیگر خلاصه نمی‌شود؛ توانمندی آنها در مدیریت شرایط دشوار، همکاری متقابل، مسئولیت‌پذیری و میزان تاب‌آوری و خودکارآمدی است که تعیین می‌کند آیا آنها آماده والدگری هستند یا نه.»

 تفاوت در ساعت شنی آرزوها
این زوج درمانگر با اشاره به این موضوع که اگر زن و شوهر در زمان‌بندی فرزندآوری هم‌نظر نباشند چطور می‌توانند به یک تصمیم همدلانه برسند، بر ضرورت درک متقابل تأکید می‌کند و می‌گوید: «در قدم اول، به‌جای تلاش برای قانع کردن اجباری همسر، باید تلاش کنند تا دلیل و معنای خواسته او را بفهمند و به نیازهای پنهان پشت این درخواست گوش دهند. گاهی یکی از زوجین بسیار مشتاق فرزندآوری است چون حس می‌کند زمان مناسب فرارسیده، در حالی که همسرش نگران شرایط اقتصادی، زیر بار مسئولیت‌های سنگین رفتن یا از دست دادن آزادی و سبک زندگی فعلی‌اش است. این اختلاف‌نظرها نشان‌دهنده تفاوت در نگرانی‌ها و اولویت‌هاست. در چنین شرایطی پیشنهاد می‌کنیم زوج‌ها بدون قضاوت، سرزنش یا متهم کردن یکدیگر، درباره ترس‌ها و احساسات‌شان حرف بزنند. برای مثال، به‌جای اینکه یکی بگوید تو اصلاً مسئولیت‌پذیر نیستی، بگوید:« من نگرانم که با شرایط فعلی نتوانیم از عهده هزینه‌ها و مسئولیت‌های مراقبت از کودک بربیاییم.»
او با اشاره به اصول تئوری انتخاب توضیح می‌دهد: «در این رویکرد تأکید می‌کنیم که هر فرد دنیای مطلوب و خواسته‌های مختص به خود را دارد؛ ممکن است داشتن فرزند در دنیای مطلوب یکی جایگاه بالایی داشته باشد، اما در دنیای مطلوب دیگری، ثبات رابطه و امنیت مالی در اولویت باشد. هیچ‌کدام از اینها به معنای خطا بودن نیست و هیچ‌کس نباید به خاطر این تفاوت‌ها تحقیر یا متهم شود.»
این متخصص زوج‌درمانی با تأکید دوباره بر استقلال تصمیم‌گیری زن و شوهر می‌گوید: «تصمیم برای والد شدن باید برآمده از رضایت قلبی هر دو نفر باشد؛ نه واکنشی انفعالی به فشارهای سنت، اصرار خانواده‌ها، ترس از قضاوت‌های اجتماعی یا تلاش فرساینده یکی از زوجین برای قانع کردن دیگری. در این میان، رسالت اتاق درمان هرگز صدور حکم قطعی، تشویق شتاب‌زده یا منع تحمیلی از فرزندآوری نیست؛ وظیفه ما هدایت زوج‌ها به سمت خودشناسی، واقع‌بینی و انتخابی آگاهانه و سنجیده است.»  
امینی بر یک تفکیک مفهومی بسیار حیاتی دست می‌گذارد و می‌گوید: «ما باید مرز روشنی میان آمادگی برای همسری و زیست عاطفی مشترک با آمادگی برای والدگری ترسیم کنیم؛ این دو، مهارت‌هایی کاملاً مجزا هستند. کم نیستند زوج‌هایی که رابطه دونفره بسیار شیرین و موفقی دارند و از زندگی مشترک شان رضایت دارند، اما برای دگرگونی بنیادین سبک زندگی، بی‌خوابی‌ها و بار سنگین مسئولیت‌های والدگری هنوز مهیا نیستند. کودک هرگز دارویی برای پیوند دادن دو قلب دورافتاده نیست؛ زن و شوهر ابتدا باید توانسته باشند رشته‌های صمیمیت و همدلی را در رابطه‌شان محکم و گرم کنند و بعد با آمادگی روانی و روحی، دست در دست هم پا به دنیای پرمسئولیت اما دلنشین پدر و مادر شدن بگذارند.»