طاهره جورکش
پژوهشگر اجتماعی، فعال حوزه زنان 
و عضو انجمن زنان پژوهشگر تاریخ

عکس دانشجویانش زینت‌بخش دیوار اتاق اوست؛ تصاویری که هر روز مقابل چشمانش قرار دارند و او با نگاه کردن به آنها، بار دیگر خود را در کلاس درس می‌بیند. دکتر فخری دانشپورپرور، در آستانه ۹۰ سالگی، وقتی از سال‌های طولانی تدریس و شاگردانش حرف می‌زند، می‌گوید: «هر وقت نگاه می‌کنم، انگار سر کلاس با آنها راز و نیاز می‌کنم.» برای شناخت این استاد پیشکسوت و مادر باستان‌شناسی ایران، باید به سال‌هایی بازگشت که او برای ورود به عرصه‌ای مردانه، راهی متفاوت در پیش گرفت؛ راهی که از دانشگاه تهران آغاز شد و به ترانشه‌های حفاری رسید؛ جایی که روزی به او گفته بودند دخترها باید به آشپزخانه بروند.
انجمن زنان پژوهشگر تاریخ، دوشنبه ۱۱ آبان‌ماه ۱۴۰۵، مراسم بزرگداشت دکتر فخری دانشپورپرور را در ساختمان آرشیو ملی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار کرد.

از عودلاجان تا دانشگاه تهران
فخری دانشپورپرور، در آستانه ۹۰ سالگی، وقتی پشت میکروفن قرار گرفت، برای روایت زندگی‌اش از نقطه آغاز شروع کرد: «من بچه خیابان ری تهرانم، از منطقه عودلاجان، یکی از محله‌های قدیم تهران.» پدرش محمدحسن، معمار و سازنده پل رومی در خیابان فرشته بود و مادرش گوهرشاد، فرزند سلطان رشیدخان، از افسران دوره قاجار و معلم قرآن. در خانه‌ای بزرگ شده بود که آموزش و کتاب جایگاه ویژه‌ای داشت. پدربزرگش در کودکی، مادرش را برای آموختن قرآن و حفظ اشعار حافظ، سوار بر اسب به خانه دو استاد می‌برد. مادر نیز زمستان‌ها کنار کرسی با صدای زیبایش حافظ می‌خواند و معنای شعرها را برای فرزندانش توضیح می‌داد. در این خانواده، مادر مشوق تحصیل دختران بود و در برابر خواستگارانی که برای آنها می‌آمدند، بر ادامه درس خواندنشان تأکید می‌کرد؛ گویی برای او، آینده دخترانش پیش از هر چیز در گرو آموزش و آموختن بود.
با این حال، اولین خاطره‌های او از مدرسه چندان شیرین نبود. هفت سال داشت و جثه‌اش کوچک بود. معلم کلاس اول، خانم خوش‌کیش، گاهی برای تشویق او را روی میز می‌گذاشت تا بچه‌ها برایش دست بزنند. اما روزی که با ذوق، تصاویر سیاه‌وسفید کتاب درسی‌اش را با مدادرنگی‌های خواهر و برادرش رنگ کرده بود، به جای تشویق با تنبیه روبه‌رو شد. وقتی معلم پرسید چه کسی کتاب را رنگ کرده، با اشتیاق کار خودش را پذیرفت؛ اما همین پاسخ خشم معلم را برانگیخت. او چنان تنبیه شد که دختر هفت‌ساله دچار خون‌دماغ شد.
دانشپورپرور آن دوره را تلخ‌ترین سال‌های تحصیلش می‌داند و می‌گوید: «به هیچ‌وجه در دوره ابتدایی شاگرد موفقی نبودم.» آنچه بعدها این تجربه را کمرنگ کرد، دبیرستان و حضور معلمانی چون بدیع‌الزمان فروزانفر، نصرت راشد و احمد بیرشک بود؛ معلمانی که مسیر تازه‌ای پیش روی او گشودند.

 معلمی در ۲۲ سالگی؛ راهی به سوی باستان‌شناسی
با مأموریت برادر دندانپزشکش به اندیمشک و دزفول، او و مادرش نیز راهی جنوب شدند. دانشپورپرور در اداره فرهنگ دزفول به تدریس پرداخت و در ۲۲ سالگی کفیل دبیرستان ایران‌دخت شد؛ هرچند به دلیل شرط سنی، امکان انتصاب رسمی به ریاست دبیرستان را نداشت. او 9 سال در اندیمشک و دزفول تدریس کرد و در کنار آن، مدتی سرپرستی پیشاهنگان دختر را بر عهده داشت.
سال ۱۳۴۵، پس از انتقال به تهران و دبیرستان بختیار، وارد دانشگاه تهران شد؛ جایی که همزمان درس می‌خواند و تدریس می‌کرد. از میان استادانش، دو نفر بیش از دیگران در ذهن او ماندند: دکتر عزت‌الله نگهبان، که از او به‌عنوان پدر باستان‌شناسی ایران یاد می‌شود و دکتر سیمین دانشور، نویسنده و هنرشناس. دانشپورپرور از تأثیر این دو استاد با احترام یاد می‌کند.
زمانی که قرار بود با بورسیه برای ادامه تحصیل به هند برود، دانشور به او گفته بود همان‌طور که در ایران درس خوانده، در آنجا نیز با جدیت ادامه دهد، زیرا پس از بازگشت باید جانشین او شود. دانشپورپرور این خاطره را با شوخی به پایان می‌برد: «این کار انجام شد، ولی دانشجو هرگز دانشور نشد.»
اما مهم‌ترین خاطره او از سال‌های دانشگاه، نه به کلاس درس، بلکه به محوطه حفاری بازمی‌گردد؛ جایی که حضور دختران دانشجو پذیرفته نبود.
 
دستمال قرمز؛ نشانه‌ای برای ورود به ترانشه
روزی در گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران، روی تابلوی اعلانات نام چند دانشجوی پسر را دید که قرار بود همراه دکتر عزت‌الله نگهبان(پدر باستان شناسی ایران) برای حفاری بروند. نام هیچ دختری در فهرست نبود. وقتی علت را از دکتر عیسی بهنام پرسید، پاسخ شنید که دختران اجازه حضور در حفاری را ندارند. حتی به شوخی گفته شد که بهتر است دخترها به آشپزخانه بروند.
دانشپورپرور این محدودیت را نپذیرفت. یک هفته بعد، وقتی پسرها راهی حفاری شدند، او نیز تصمیم گرفت خود را به محل برساند. به مادرش گفت که اجازه حضور دختران صادر شده، چمدانش را بست و با قطار رفت. ساعت شش‌ونیم صبح، مقابل اتاق دکتر نگهبان ایستاده بود. استاد در را باز کرد و پرسید: «تو برای چه آمده‌ای؟ مگر ندیدی آقای دکتر بهنام چه گفت؟» دانشپورپرور پاسخ داد: «آن حرف آقای دکتر بهنام بود؛ می‌خواهم ببینم شما چه می‌گویید. من دو واحد درس با شما داشتم و هر دو را ۲۰ گرفتم؛ کدام‌یک از همکلاسی‌های من از شما ۲۰ گرفته‌اند؟» نگهبان چیزی نگفت و فقط به او اشاره کرد که بنشیند.
ساعت هشت، ترانشه‌ای را برای آغاز کار به او نشان دادند. نگاه‌های متعجب و گاه تمسخرآمیز پسرها را به یاد دارد. کارگری به نام آقا صمد، که دانشپورپرور از او با عنوان «باستان‌شناس تجربی» یاد می‌کند، مأمور شد شیوه کار با کلنگ را به او بیاموزد. توصیه آقا صمد هنوز در خاطرش مانده است: «این کلنگ کوچک باید این‌جوری در دستت باشد؛ کلنگ در دستت باید برقصد.» و او هم کلنگ را به رقص درآورد.
دکتر نگهبان برای ارتباط با او دستمالی قرمز در نظر گرفته بود؛ قرار بود هرگاه کاری داشت، آن را بالا ببرد. دانشپورپرور باید از گروه پسران فاصله می‌گرفت و آنان نیز اجازه نداشتند به محل کار او نزدیک شوند. این محدودیت‌ها، به تأکید او، مربوط به سال‌های پیش از انقلاب بود. اما آنچه در ادامه اتفاق افتاد، این تجربه را به نقطه‌عطفی در زندگی حرفه‌ای او تبدیل کرد. پس از حدود یک‌ونیم متر پایین رفتن در ترانشه، با اشیایی شبیه مهره‌های ضخیم روبه‌رو شد که روی آنها خطوطی دیده می‌شد. نمی‌دانست با چه چیزی مواجه شده و تعدادی از آنها را بیرون می‌انداخت. وقتی نمونه‌ای را به آقا صمد نشان داد و پاسخی نگرفت، دستمال قرمز را بالا برد.
نگهبان خود را به ترانشه رساند. دانشپورپرور با نگرانی گفت: «استاد، این خاک‌ها را من دست نزدم، ولی اشیایی پیدا کرده‌ام شبیه مهر.» استاد یکی از آنها را خواست. نگهبان به داخل ترانشه پرید، پشت او زد و گفت: «آفرین بر تو، این کتابخانه عیلامی‌هاست.» دانشپورپرور نیز رو به استادش کرد و گفت: «حالا بازهم می‌گویید دخترها نمی‌توانند به حفاری بیایند؟»  این یافته‌ها لوح‌هایی با خط عیلامی بودند؛ برخی مشق کودکان و برخی اسنادی مرتبط با رفت‌وآمد و تجارت. دانشپورپرور می‌گوید پس از این کشف، حدود 10 روز، بعد از پایان کار روزانه و در تاریکی، نگهبان با چراغ‌قوه ترانشه را روشن می‌کرد تا او به کارش ادامه دهد. در مجموع بیش از هزار لوح به دست آمد که برای نگهداری به شوش فرستاده شدند.
دانشپورپرور در این روایت بر یک تمایز تاریخی تأکید دارد: «او پروین برزین را اولین زن باستان‌شناس دانشگاه تهران می‌داند و خودش را اولین دانشجوی دختری معرفی می‌کند که در آن دوره به عملیات حفاری راه یافت. او پس از این تجربه، در محوطه‌هایی چون هفت‌تپه، هرمز، کیش و قزوین به کاوش پرداخت و بعدها پنج سال مدیریت گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران را بر عهده گرفت.»

 از بورسیه مسئولان وقت 
تا دکتری در ۷۸ سالگی
دانشپورپرور به دلیل کسب رتبه اول در دانشکده ادبیات، موفق به دریافت بورسیه تحصیلی چین شد و تحصیلات خود را در آن کشور ادامه داد. او در دوران اقامتش در چین، مدتی نیز مسئولیت سرپرستی دانشجویان خارجی را بر عهده داشت. وی همچنین مدت ۱۱ سال مدیریت گروه زبان چینی دانشگاه بهشتی را عهده‌دار بود. از جمله افتخارات او می‌توان به دریافت یک مدال از مسئولان وقت، دو مدال از کشور چین و حکمی از وزیر آموزش و پرورش وقت اشاره کرد.
دانشپورپرور سال ۱۳۷۶ بازنشسته شد، اما بازنشستگی به معنای پایان حضورش در دانشگاه نبود. تا سال ۱۳۸۹ به‌صورت حق‌التدریس به آموزش ادامه داد. او که دل کندن از کلاس و دانشجویان برایش آسان نبود، سال‌ها پس از بازنشستگی نیز تدریس را ادامه داد.
او پس از سال‌ها فعالیت دانشگاهی، برای ادامه تحصیل به هند رفت و در ۷۸ سالگی دکترای تاریخ هنر و فرهنگ و باستان‌شناسی گرفت. این تصمیم را نیز به دانشجویانش پیوند می‌دهد. به گفته او، حتی دانشجویان جوان‌تر نیز گاهی از بالا رفتن سن و دشواری ادامه تحصیل گلایه می‌کردند. پاسخ او روشن بود: «می‌گفتم اشتباه می‌کنید؛ برای درس خواندن پیری وجود ندارد.»
دانشپورپرور از ۵۶ سال فعالیت آموزشی خود با افتخار یاد می‌کند و می‌گوید در تمام این سال‌ها تنها 10 روز غیبت داشته است. او همچنین از انجام ۸۰ مأموریت بررسی آثار باستانی خبر می‌دهد؛ مسئولیتی که پس از انجام این مأموریت‌ها ادامه نداد.
او روزی با کلنگی در دست وارد ترانشه‌ای شد که حضور زنان در آن پذیرفته نبود؛ سال‌ها بعد، در ۷۸ سالگی، با ادامه تحصیل نشان داد که برای آموختن و آموختن به دیگران، هیچ مرز از پیش تعیین‌شده‌ای وجود ندارد.