پساب تصفیه‌شده دوباره به چرخه تولید و تقویت آبخوان‌ها بازمی‌گردد
افزایش بهره‌وری آب در اقلیم خشک یزد
شیما جهان‌بخش
گروه ایران زمین
در یزد، قرار نیست آب یک‌بار مصرف باشد. آبی که دیروز در خانه‌ای جریان داشته یا در فرآیند تولید صنعتی به کار رفته، امروز می‌تواند پس از تصفیه دوباره به چرخه بازگردد؛ این‌بار نه برای تکرار همان مسیر، بلکه برای کاستن از فشار بر سفره‌هایی که سال‌هاست زیر بار برداشت‌های سنگین قرار دارند. در استانی که کم‌آبی دیگر یک هشدار دوردست نیست، بازچرخانی پساب به یکی از راهکارهای تأمین آب صنایع و حفاظت از منابع زیرزمینی تبدیل شده است.
البته بازگرداندن آب به چرخه مصرف، تنها به ساخت تصفیه‌خانه و اجرای خطوط انتقال محدود نمی‌شود. این رویکرد زمانی می‌تواند به راهکاری پایدار برای مواجهه با کم‌آبی تبدیل شود که شیوه تولید، الگوی مصرف و مسیر توسعه نیز با محدودیت منابع آبی سازگار باشد. از همین منظر، مدیریت آب در برنامه
«یزد پایدار» جایگاهی محوری دارد. برنامه‌ای که به گفته «محمدرضا بابایی» استاندار یزد، بر افزایش بهره‌وری، توسعه فعالیت‌های کم‌آب‌خواه و استفاده از روش‌های نوین در بخش‌های مختلف اقتصادی تأکید دارد.
توسعه در اقلیم خشک؛ ضرورت تغییر الگوی مصرف آب
استاندار یزد در گفت‌وگو با «ایران» با تأکید بر ضرورت هماهنگی فعالیت‌های اقتصادی با شرایط اقلیمی استان، ادامه مسیر توسعه در منطقه‌ای با منابع آبی محدود را نیازمند تغییر در شیوه تولید و مصرف منابع دانست.
به گفته بابایی، در چارچوب برنامه «یزد پایدار»، افزایش بهره‌وری، توسعه فعالیت‌های کم‌آب‌خواه و استفاده از دانش فنی و روش‌های نوین در بخش‌های مختلف اقتصادی دنبال می‌شود؛ رویکردی که هدف آن حفظ ظرفیت‌های تولیدی، بدون افزایش فشار بر منابع محدود آب استان است.
استاندار یزد، اصلاح الگوی کشت، توسعه روش‌های نوین کشاورزی و بازچرخانی پساب را از ضرورت‌های مدیریت آب در این بخش دانست و گفت: «تغییر شیوه آبیاری از روش غرقابی به قطرهای و حرکت به سمت کشت گلخانه‌ای، امکان استفاده بهینه‌تر از منابع را فراهم می‌کند.»
نماینده دولت در یزد با اشاره به ضرورت افزایش بهره‌وری در بخش‌های کشاورزی، صنعت و معدن اعلام کرد: «در دو سال گذشته، ایجاد صنایع آب‌خواه و آلاینده در چارچوب برنامه «یزد پایدار» ممنوع شده است. این رویکرد با هدف مدیریت منابع آب و هدایت فعالیت‌های اقتصادی به سمت سازگاری بیشتر با شرایط اقلیمی استان دنبال می‌شود.»
وی همچنین با هشدار درباره احتمال بروز چالش در تأمین آب شرب استان طی یک دهه آینده، اصلاح الگوی مصرف و توجه به حقوق نسل‌های آینده را ضروری دانست و گفت: «بخشی از مشکلات کنونی تأمین آب به روند اشتغال‌زایی و توسعه در دهه‌های گذشته بازمی‌گردد. از همین رو، برنامه‌ریزی برای توسعه باید با در نظر گرفتن ظرفیت منابع و پیامدهای آن برای نسل‌های آینده انجام شود.»
استاندار یزد مدیریت مصرف آب و حفاظت از منابع را از اولویت‌های مدیریتی استان دانست و بر ضرورت پیگیری این موضوع از سوی فرمانداران و دیگر مسئولان تأکید کرد.
ضرورت یافتن منابع جایگزین
ضرورت تغییر در شیوه مصرف و تأمین آب، زمانی روشن‌تر می‌شود که وضعیت منابع استان و چشم‌انداز تأمین آب شرب آن بررسی شود. «جواد محجوبی» مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای یزد، با اشاره به پیش‌بینی‌های مورد تأیید شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور اعلام کرد: «میزان آب شرب قابل‌دسترس استان در افق سال ۱۴۳۰ به حدود ۷۱ میلیون مترمکعب می‌رسد؛ چشم‌اندازی که ضرورت حفاظت از منابع موجود و یافتن راهکارهای پایدار برای تأمین آب را برجسته می‌کند.»
به گفته محجوبی، در سال ۱۴۰۴ در مجموع ۱۴۲ میلیون مترمکعب آب برای جمعیتی حدود یک میلیون و ۳۵۰ هزار نفر در استان تأمین شده است. از این میزان، ۷۷ میلیون مترمکعب از منابع زیرزمینی و ۶۵ میلیون مترمکعب از خط اول انتقال آب از کوهرنگ تأمین شده است. این ارقام نشان می‌دهد منابع زیرزمینی همچنان سهم قابل‌توجهی در تأمین آب شرب استان دارند؛ منابعی که با محدودیت‌های کمی و مشکلات کیفی روبه‌رو هستند.
به گفته وی، ۸۴ درصد دشت‌های استان در محدوده ممنوعه و ممنوعه بحرانی قرار دارند و سطح آب زیرزمینی در ۹۵ درصد محدوده‌های مطالعاتی استان با افت مواجه است.
محجوبی، متوسط افت سالانه سطح آب زیرزمینی استان را حدود نیم متر اعلام کرد و گفت: «این میزان در برخی دشت‌ها به ۸ تا ۹ متر در سال می‌رسد. همچنین بر اساس تحلیل ۱۰ساله سازمان هواشناسی، بیش از ۹۵ درصد مساحت استان در محدوده خشکسالی شدید قرار دارد؛ آماری که از تداوم فشار بر منابع آب و پیوند آن با شرایط اقلیمی و محدودیت‌های ساختاری استان حکایت دارد.
از کنتورهای هوشمند
تا کنترل مصرف
در کنار یافتن منابع جایگزین، کنترل برداشت از منابع موجود نیز یکی از محورهای مدیریت آب استان است. محجوبی با اشاره به برنامه‌های شرکت آب منطقه‌ای در این زمینه افزود: «بیش از ۹۸ درصد چاه‌های کشاورزی استان به کنتورهای هوشمند مجهز شده‌اند. همچنین کارگروه ویژه‌ای برای شناسایی چاه‌های غیرمجاز و انشعابات غیرقانونی در گلخانه‌ها و واحدهای صنعتی تشکیل شده‌اند.»
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای یزد، میزان پیشرفت برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در سند سازگاری با کم‌آبی استان را حدود ۷۵ درصد اعلام کرد و افزود: «این برنامه‌ها مجموعه‌ای از اقدامات را برای کنترل مصرف، حفاظت از منابع آب زیرزمینی و افزایش بهره‌وری در بخش‌های مختلف از مدیریت برداشت در بخش کشاورزی و حفاظت از منابع آب در فضای سبز گرفته تا توسعه استفاده از منابع نامتعارف و گسترش سامانه‌های بازچرخانی در صنایع را دربرمی‌گیرند.»
از چرخه تولید
تا استفاده از پساب شهری
محجوبی با تأکید بر اینکه استفاده مجدد از آب در بخش صنعت به دو شیوه انجام می‌شود، گفت: «در شیوه اول، آب مصرف‌شده در داخل واحدهای تولیدی پس از طی مراحل تصفیه، دوباره به چرخه تولید بازمی‌گردد. در شیوه دوم، پساب تصفیه‌شده شهری به صنایع منتقل می‌شود تا جایگزین بخشی از آب خام مورد نیاز آنها شود. هر دو روش با هدف کاهش وابستگی صنایع به منابع آب متعارف دنبال می‌شوند، اما از نظر فرآیند اجرا و زیرساخت‌های مورد نیاز تفاوت دارند.»
به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای یزد، صنایع کاشی و فولاد استان در زمینه استفاده از منابع آب نامتعارف و استقرار سامانه‌های بازچرخانی پیشتاز هستند و شهرک‌ها و نواحی صنعتی نیز اقداماتی را در این زمینه انجام داده‌اند. استان یزد حدود سه هزار واحد تولیدی فعال دارد که بخش عمده‌ای از آنها در حوزه کاشی و فولاد فعالیت می‌کنند. در این واحدها، آب پس از طی مراحل لازم دوباره به چرخه تولید بازمی‌گردد و در بخش‌های مختلف فرآیند صنعتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
محجوبی همچنین از پیگیری و همکاری برای استقرار سامانه‌های بازچرخانی در بیش از ۷۰ درصد صنایع و معادن استان خبر داد و گفت: «واحدهایی در حوزه‌های کاشی، آهن و فولاد، کاغذ و مقوا، نساجی و معدن به این سامانه‌ها مجهز شده‌اند.»
پساب
زیرساختی برای تأمین آب صنایع
در کنار بازچرخانی درون واحدهای صنعتی، انتقال پساب تصفیه‌شده شهری به صنایع نیز به توسعه زیرساخت‌های تصفیه و خطوط انتقال وابسته است. این مقام مسئول با اشاره به اقدامات انجام‌شده در این زمینه گفت: «در یک دهه اخیر، بستر و امکانات لازم برای تصفیه و انتقال پساب در استان فراهم شده و چند طرح کلیدی در این حوزه به اجرا درآمده یا در حال پیگیری است. یکی از این طرح‌ها، خط انتقال پساب از مخزن ذخیره پساب کوثر به محدوده نیروگاه سیکل ترکیبی یزد است که با عنوان «خط سبز آبرسان» شناخته می‌شود. این خط به طول ۲۲ کیلومتر و با ظرفیت طراحی انتقال ۱۵۰ لیتر بر ثانیه اجرا شده و برای آن از لوله‌های GRP با قطر ۵۰۰ میلی‌متر استفاده شده است. همچنین یک مخزن ذخیره با ظرفیت دو هزار مترمکعب در مسیر پیش‌بینی شده است.»
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای یزد خاطرنشان کرد: «عملیات اجرای خط و مخزن به پیشرفت ۱۰۰ درصدی رسیده و هزینه اجرای طرح حدود یک‌هزار و ۱۰۰ میلیارد ریال بوده است. این پروژه با مشارکت شرکت آب منطقه‌ای یزد و شرکت تولید نیروی برق منطقه شرق اجرا شده است.»
طرح دیگر، خط انتقال پساب به مجتمع سرب و روی مهدی‌آباد است؛ خطی به طول حدود ۹۹ کیلومتر که به گفته محجوبی، بزرگ‌ترین خط انتقال پساب کشور به شمار می‌رود. عملیات اجرایی این پروژه از سال ۱۳۹۸ آغاز شده و خط لوله آن با استفاده از لوله‌های GRP در قطرهای ۳۵۰ و ۴۰۰ میلی‌متر و با دبی طراحی ۹۲ لیتر بر ثانیه تکمیل شده است. این مسیر همچنین دارای 3 ایستگاه پمپاژ است و اکنون در حال بهره‌برداری است.
پساب تصفیه‌شده شهری علاوه بر این طرح‌ها، برای تأمین آب تعدادی از واحدهای صنعتی و تولیدی نیز جایگزین آب خام شده است. از جمله این واحدها می‌توان به مجتمع سرب و روی مهدی‌آباد، مدرن کاغذ صنعت سبز، کاشی ضیاءالاسلامی و مجموعه تفریحی کاریزلند اشاره کرد. همچنین آبیاری فضای سبز و کمربند سبز شهری از دیگر مصارف پساب تصفیه‌شده در استان است.
این مقام مسئول حمایت از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در شبکه‌های جمع‌آوری و تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهرهای اردکان، بافق، مهریز، میبد و بخشی از شهر یزد را نیز از اقدامات انجام‌شده در مسیر توسعه زیرساخت‌های پساب عنوان کرد.
پساب در خدمت آبخوان‌ها مسیری فراتر از تأمین صنعت
کاربرد پساب تصفیه‌شده در برنامه‌های استان به تأمین آب صنایع و فضای سبز محدود نمی‌شود. استفاده از این منبع برای تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها نیز یکی از طرح‌هایی است که با هدف کمک به مدیریت منابع زیرزمینی دنبال می‌شود.
بر اساس توضیحات مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای یزد، برای این منظور خط انتقالی به طول 4 هزار و ۵۰۰ متر و با دبی طراحی ۲۵۰ لیتر بر ثانیه پیش‌بینی شده است. در این طرح، 6 حلقه چاه در نظر گرفته شده و برآورد کارشناسی، اثربخشی سالانه حدود دو میلیون مترمکعب را در محدوده زون چرخاب نشان می‌دهد.
بــــرش
بازگشت آب
فرصتی برای تداوم زندگی و تولید
بازچرخانی زمانی مؤثر خواهد بود که در کنار صرفه‌جویی، کنترل برداشت از چاه‌ها و انتخاب شیوه‌های سازگار با اقلیم خشک دنبال شود؛ چراکه استفاده دوباره از پساب نباید بهانه‌ای برای تداوم مصرف بی‌رویه آب یا گسترش فعالیت‌هایی باشد که با ظرفیت آبی منطقه سازگار نیستند. آنچه اهمیت دارد، فقط فراهم کردن امکان استفاده دوباره از آب نیست، بلکه اطمینان از این است که این اقدام واقعاً بخشی از فشار بر منابع محدود استان یزد را کاهش دهد.
در سرزمینی که سفره‌های زیرزمینی آن سال‌ها زیر فشار برداشت‌های بی‌وقفه قرار داشته‌اند، هر قطره آبی که پس از مصرف دوباره به چرخه بازمی‌گردد، می‌تواند فرصتی برای حفظ منابع باقی‌مانده باشد. بنابراین، برای سنجش موفقیت طرح‌های بازچرخانی، نباید فقط به تعداد پروژه‌ها یا طول خطوط انتقال توجه کرد. مهم این است که چه مقدار از پساب واقعاً دوباره مصرف می‌شود و این کار تا چه اندازه برداشت از چاه‌ها را کاهش می‌دهد. آینده آبی یزد تنها به یافتن منابع تازه وابسته نیست؛ بخشی از راه‌حل، در درست مصرف کردن آب و استفاده دوباره از آن نهفته است؛ آبی که می‌تواند پس از یک‌بار مصرف، بار دیگر در خدمت زندگی و تولید قرار گیرد.
