محبوبه ستارزاده
گروه علم و فناوری

 
چین با تدوین برنامه‌ای پنج‌ساله برای تحول باستان‌شناسی، به دنبال استفاده گسترده از هوش مصنوعی، روبات‌های زیر‌آب، فناوری تحلیل DNA باستانی و همچنین کلان‌داده(Big Data) برای کشف بخش‌های ناشناخته تاریخ است؛ طرحی که علاوه بر توسعه کاوش‌های زیرآب و بازسازی مجازی آثار تاریخی، بررسی ریشه‌های انسان در شرق آسیا و گسترش مطالعات بین‌المللی درباره تمدن‌های باستانی را دنبال می‌کند.
علم باستان‌شناسی که تا امروز بیش از هر چیز با کاوش‌های میدانی، ابزارهای دستی و بررسی مستقیم آثار تاریخی انجام می‌شد، در حال ورود به مرحله‌ای تازه از تحول فناورانه است. اکنون فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، روباتیک و تحلیل داده‌های گسترده می‌توانند به پژوهشگران کمک کنند تا آثاری را شناسایی کنند که کشف و مطالعه آنها با روش‌های سنتی، دشوار یا زمان‌بر است.
چین نیز در همین مسیر، در چارچوب پانزدهمین برنامه پنج‌ساله باستان‌شناسی خود، مجموعه‌ای از فناوری‌های پیشرفته را برای توسعه این حوزه در نظر گرفته است. این برنامه که از سوی اداره ملی میراث فرهنگی چین منتشر شده، مسیر فعالیت‌های باستان‌شناختی این کشور را تا سال ۲۰۳۰ مشخص می‌کند و در آن، استفاده از هوش مصنوعی و تجهیزات هوشمند جایگاه ویژه‌ای دارد.

هوش مصنوعی
به اعماق تاریخ می‌رود
یکی از محورهای اصلی این برنامه، توسعه مدل‌های تخصصی هوش مصنوعی برای شناسایی و بازسازی آثار باستانی است. پژوهشگران چینی قصد دارند با استفاده از فناوری کلان‌داده، قطعات شکسته اشیای تاریخی را شناسایی و قطعات متعلق به یک اثر را با یکدیگر تطبیق دهند. همچنین مدل‌های هوشمند برای بازسازی مجازی آثار کشف‌شده توسعه خواهند یافت.
این فناوری بویژه درباره آثاری که به‌دلیل گذشت زمان، شرایط محیطی یا آسیب‌های ناشی از کاوش دچار شکستگی شده‌اند، اهمیت دارد. هوش مصنوعی می‌تواند با تحلیل شکل، جنس، ابعاد و الگوهای ظاهری قطعات، احتمال تعلق آنها به یک مجموعه واحد را بررسی کند و تصویری از شکل اولیه اثر ارائه دهد.
در واقع ترکیب هوش مصنوعی با تصویربرداری دیجیتال و مدل‌سازی سه‌بعدی، می‌تواند بخشی از محدودیت‌های مرمت سنتی را کاهش دهد. در چنین رویکردی، پژوهشگران پیش از هرگونه اقدام فیزیکی، امکان بررسی و بازسازی دیجیتال آثار را خواهند داشت؛ موضوعی که برای حفاظت از اشیای شکننده و کمیاب اهمیت زیادی دارد.

مأموریت روبات‌ها
برای کشف تمدن‌های گمشده
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های برنامه جدید چین، توسعه باستان‌شناسی زیرآب است. این کشور قصد دارد با استفاده از روبات‌های کاوشگر زیرآبی، تجهیزات غواصی در اعماق و ابزارهای دقیق بررسی بستر دریا، کشتی‌های غرق‌شده و مسیرهای تجاری تاریخی را مطالعه کند. یکی از این روبات‌های زیرآبی، Wenhai-1 است.روبات زیرآبی Wenhai-1 که از راه دور کنترل می‌شود و قابلیت فعالیت در عمق ۶۰۰۰ متری را دارد، از تجهیزات پیشرفته چین در حوزه اکتشافات دریایی محسوب می‌شود. این روبات علاوه بر کاربردهای احتمالی در باستان‌شناسی زیرآبی، برای تحقیقات علمی در اعماق دریا، بررسی تنوع زیستی، مطالعات ژئوفیزیکی بستر دریا، شناسایی محیط‌های پرخطر و اکتشاف منابع معدنی نیز کاربرد دارد.
کشتی‌های غرق‌شده، منابع ارزشمند اطلاعات تاریخی محسوب می‌شوند چراکه محموله‌ها، ابزارها و اشیای باقی‌مانده در آنها می‌توانند تصویری نسبتاً دقیق از تجارت، اقتصاد و زندگی اجتماعی یک دوره تاریخی ارائه دهند. برخلاف بسیاری از محوطه‌های خشکی که در طول زمان دستخوش تغییرات متعدد شده‌اند، بقایای برخی کشتی‌های غرق‌شده به دلیل شرایط خاص محیطی، بخشی از محموله و اشیای متعلق به یک دوره تاریخی را حفظ می‌کنند.
نمونه شاخص، کشتی «Nanhai No 1» متعلق به سلسله سونگ(Song) چین است که یکی از مهم‌ترین منابع مطالعاتی برای شناخت تجارت دریایی آن دوره به شمار می‌رود. بررسی این کشتی اطلاعاتی درباره مبادلات تجاری و حمل کالا در آن دوران ارائه کرده است.
روبات‌های زیرآبی علاوه برکشف کشتی‌های غرق‌شده، می‌توانند در محیط‌هایی فعالیت کنند که دسترسی غواصان انسانی به آنها دشوار یا پرخطر است و امکان تصویربرداری، مستندسازی و بررسی دقیق‌تر آثار تاریخی در بستر دریا را فراهم کنند.
چین همچنین توسعه زیرساخت‌های تخصصی این حوزه را دنبال می‌کند. ایجاد یک آزمایشگاه ملی باستان‌شناسی، ساخت موزه ملی باستان‌شناسی دریایی در شهر چینگ‌دائو و فعالیت پایگاه ملی باستان‌شناسی زیرآبی در دریای جنوبی چین، از جمله اقداماتی است که در کنار توسعه تجهیزات کاوش پیش‌بینی شده‌اند.
از ریشه‌های انسان
تا تمدن‌های باستانی
برنامه جدید چین تنها به توسعه فناوری‌های کاوش محدود نمی‌شود و بررسی مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ و تمدن را نیز دربر‌می‌گیرد. پژوهشگران قرار است تحول جوامع انسانی از دوران پارینه‌سنگی به نوسنگی، ‌گذار به کشاورزی، شکل‌گیری اولین ساختارهای حکومتی و توسعه پایتخت‌های امپراطوری را بررسی کنند.
بررسی مسیرهای تاریخی بزرگ مانند دیوار بزرگ چین نیز در دستور کار قرار دارد. یکی دیگر از بخش‌های این برنامه، مطالعه خاستگاه و تکامل انسان در شرق آسیاست. بررسی محوطه‌هایی با قدمت حدود یک میلیون سال در شمال چین، مطالعه سازگاری انسان با شرایط دشوار محیطی در فلات تبت و بررسی مهاجرت‌های جمعیتی در اوراسیا ازدیگر موضوعات این تحقیقات است.

گسترش همکاری‌های باستان‌شناسی در جهان
چین در برنامه جدید خود، توسعه همکاری‌های بین‌المللی را نیز دنبال می‌کند. پژوهشگران این کشور قصد دارند فعالیت‌های میدانی و مطالعات مشترکی را در مناطق هیمالیایی، مسیرهای جاده ابریشم و جاده ابریشم دریایی گسترش دهند.
همچنین همکاری با مؤسسات علمی در مصر، یونان، عربستان سعودی و تونس برای توسعه تجهیزات بررسی زیرآب، اکتشاف در اعماق دریا و حفاظت از میراث تاریخی پیش‌بینی شده است.
این همکاری‌ها از یک منظر دیگر نیز اهمیت دارند چراکه بررسی تطبیقی تمدن‌ها می‌تواند به شناخت ارتباطات فرهنگی، تجاری و جمعیتی میان جوامع باستانی کمک کند. بسیاری از تحولات تاریخی در محدوده مرزهای امروزی کشورها اتفاق نیفتاده‌اند و شناخت دقیق آنها نیازمند مطالعات مشترک و فرامرزی است.
برنامه جدید چین نشان می‌دهد که هوش مصنوعی و علم روباتیک به‌تدریج درحال تغییر ابزارها و روش‌های مطالعه تاریخ هستند. فناوری‌هایی که قبلاً بیشتر در صنایع پیشرفته و پروژه‌های مهندسی مورد استفاده قرار می‌گرفتند، اکنون به کمک باستان‌شناسان آمده‌اند تا امکان کشف آثار ناشناخته، بازسازی میراث آسیب‌دیده و شناخت دقیق‌تر تمدن‌های گذشته را فراهم کنند. به نظر می‌رسد در باستان‌شناسی آینده، بخشی از مهم‌ترین کشفیات با الگوریتم‌ها و روبات‌های هوشمند رقم بخورد.