سازمان حفاظت محیطزیست در ده‌ها نامه از مخالفت خود برای صدور مجوز پرورش این ماهی خبر داد
تیلاپیلا تنوع زیستی هورالعظیم را بلعید
زهرا کشوری- دبیر گروه زیست بوم- ماهیگیران جنوب به آن «داعش تالاب‌ها» می‌گویند. شینا انصاری ، رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست در فضای مجازی از مخالفت با صدور مجوز برای ماهی تیلاپیا سخن می‌گوید. حمید ظهرابی، معاون محیط طبیعی او، ده‌ها نامه مخالفت سازمان حفاظت محیطزیست کشور را در فضای مجازی منتشر می‌کند تا در پاسخ به خبرنگارانی که گفته‌اند سازمان در برابر تلاش برای صدور مجوز ماهی تیلاپیا سکوت کرده است، از مخالفت جدی پردیسان خبر دهد. سازمان حفاظت محیطزیست کشور در این نامه‌ها که به کمیسیون اصل ۹۰، کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیطزیست، وزیر امور اقتصادی و دارایی، رئیس مرکز و دبیر ستاد ویژه توسعه فناوری رئیس‌جمهور، معاون هماهنگی و پیگیری‌های ویژه و خدمات مدیریت رئیس‌جمهور، معاون حقوقی رئیس‌جمهور، رئیس مرکز ملی پایش و بهبود محیط کسب‌وکار وزارت امور اقتصادی و دارایی، معاون تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات معاونت رئیس‌جمهور و مدیر ملی برنامه ارتقای فناوری در زنجیره ارزش محصولات گلخانه‌ای و شیلاتی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور ارسال شده، به صراحت نسبت به تهدید امنیت زیستی، اقتصادی و اجتماعی کشور توسط گونه غیربومی و مهاجم تیلاپیا هشدار داده است. این مخالفت‌ها فقط به ساکنان پردیسان محدود نمی‌شود؛ فعالان محیطزیست ایران نیز به جریان مخالفت پیوسته‌اند. به‌رغم این مخالفت‌ها، سازمان شیلات تلاش کرده است از طریق مجلس بتواند مجوز پرورش این گونه را بگیرد. همین موضوع بهانه گفت‌و‌گو با معصومه صفایی، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان حفاظت محیطزیست شد. او خبرهای تلخی از حضور ماهی تیلاپیا به‌عنوان یک گونه مهاجم در آب‌های ایران دارد. به گفته صفایی، مطالعه دانشگاه شهید بهشتی، سراسر ایران را منطقه پرریسک این گونه ارزیابی کرده است. سفره صیادان خوزستانی نیز نشان می‌دهد در هورالعظیم و شادگان، ۹۰ درصد صید صیادان به این ماهی مهاجم اختصاص یافته است. پیش‌تر ۱۵۰ استاد دانشگاه نیز در نامه‌ای به سید ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهوری سابق، تیلاپیا را آفت منابع آبی کشور دانستند و خواستار جلوگیری از صدور مجوز برای این گونه شدند. آنها همین نامه را به‌تازگی برای مسعود پزشکیان رئیس‌جمهوری فرستاده‌اند تا از گسترش بیشتر این آفت در منابع آبی کشور جلوگیری کنند.
پژوهشکده شیلات به‌شدت پیگیر این ماجراست. برخی افراد در استان‌های مختلف مثل خراسان جنوبی، سمنان، قم، استان مرکزی و چند استان دیگر متقاضی احداث واحدهای تکثیر و پرورش ماهی تیلاپیا هستند. البته نمی‌توان گفت الزاماً «موج جدید»، چرا که اینها سال‌هاست متقاضی‌اند. مسأله بنیادین این است که این گونه از ماهی‌ها در فهرست سیاه
(Blacklist) اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) به‌عنوان گونه‌ای «به‌شدت مهاجم» ثبت شده است و اساساً هیچ توجیه و جای بحثی برای توسعه آن در طبیعت وجود ندارد.
پیامدهای ورود این گونه به حوزه‌های آبی ما در عمل چگونه بروز کرده است؟ آیا سازمان یا دانشگاه‌ها ارزیابی مشخصی از میزان تهدید نسبت به گونه‌های بومی در پهنه‌های آبی داشته‌اند؟
بله؛ دانشگاه شهید بهشتی یک مطالعه جامع ارزیابی ریسک انجام داد و صراحتاً اعلام کرد که پرورش این ماهی در سراسر ایران «های‌ریسک» (پرخطر) است و تحت هیچ عنوانی نباید مجوز تکثیر و پرورش آن صادر شود. در مناطقی هم که متأسفانه پیش‌تر وارد شده، عواقب فاجعه‌بارش دیده می‌شود؛ در حال حاضر مشخص‌ترین کانون‌های درگیر، استان خوزستان و تالاب‌های شادگان و هورالعظیم هستند. یکی از پژوهشگران دانشگاه شهید بهشتی در مطالعات اخیر خود نشان داد که تقریباً ۹۰ درصد حجم ماهی‌هایی که صیادان محلی به تور می‌کشند و صید می‌کنند، ماهی تیلاپیاست! یعنی این گونه مهاجم، کمیت ماهی‌های بومی تالاب ارزشمند هورالعظیم را رسماً تا مرز نابودی کشانده است. صیادان محلی و بومی نیز شدیداً متضرر شده‌اند؛ چون تیلاپیا اگرچه در شرایط اسارت و تغذیه متمرکز پرورشی وزن می‌گیرد، اما در بستر طبیعی درشت و گوشتی نمی‌شود. صیاد می‌گوید این ماهی را در بازار محلی کیلویی ۵۰ هزار تومان هم از ما نمی‌خرند! چون هم تیغ بالایی دارد و هم بازارپسند نیست. بنابراین صیاد خسته، ماهی صید شده را دوباره به آب پرتاب می‌کند و همین رفتار، حضور و تراکم آن را در تالاب تشدید می‌کند.
ویژگی‌های زیستی این ماهی چیست که آن را تا این حد مهارناپذیر کرده است؟
رفتــــــار تولیــــــــــد مثلـــــی فوق‌العــــاده محافظت‌کننده‌ای دارد؛ تیلاپیا تخم و لاروهایش را تا مدت‌ها داخل دهان خود محافظت می‌کند. در چرخه طبیعی، عامل اصلی تعادل جمعیت ماهی‌ها حذف تخم‌ها و لاروها توسط شکارچیان طبیعی است؛ اما این ماهی نوزادانش را تا زمانی که از پس خود بربیایند در دهانش نگه می‌دارد. در دانشگاه گرگان هم تحقیقی انجام شد که نشان می‌داد ورود این ماهی کل زنجیره غذایی اکوسیستم و چرخه اکولوژیک را متحول و تخریب می‌کند. بی‌دلیل نیست که در جنوب کشور صیادان به تیلاپیا می‌گویند «داعش تالاب‌ها» یا داعش آبزیان؛ چراکه به هر زیستگاهی وارد شود، ساختار زیستی آن را نیست و نابود می‌کند.
بر اساس اسناد و نامه‌های موجود، استان‌هایی که با کمبود شدید منابع آبی مواجهند مثل یزد، قم یا سمنان دنبال این طرح‌ها هستند. این مجوزها اساساً چطور صادر شد و آب‌های خوزستان و کارون چگونه آلوده شدند؟
در سال ۱۳۹۷ در دوره ریاست آقای عیسی کلانتری در سازمان حفاظت محیطزیست، با دیدگاهی کاملاً متفاوت از نگاه اکولوژیست‌ها، به چهار استان یزد، قم، سمنان و خراسان جنوبی مجوز داده شد. توجیه ایشان این بود که این واحدها در «سیستم‌های بسته» فعالیت خواهند کرد و به حوزه‌های آبریز سرایت نمی‌کنند. حدود ۱۲ شرط سفت و سخت حفاظتی تدوین شد، اما در عمل هیچ‌کدام اجرا نشد! امروز نتیجه آن تصمیم اشتباه پیش چشم ماست: در مخازن سدهای کارون ۱ و کارون ۲، تیلاپیا گزارش شده است. حتی اگر فرار مستقیم از تأسیسات نبوده باشد، قطعی است که مراکز متخلف و قاچاق، این بچه‌ماهی‌ها را از استان‌ها خارج کرده و به استخرهای غیرمجاز و زیرزمینی استان‌های فارس، سیستان و خوزستان منتقل کرده‌اند.
آیا ارزیابی دقیقی صورت گرفته که این کارگاه‌ها در استان‌های دارای مجوز چه کارنامه‌ای داشته‌اند؟
بله؛ تیمی که برای بررسی فرستاده شد، نشان داد حتی ۱۵ درصد کارگاه‌های احداث شده در استانی مثل یزد فعال و مولد نیستند! بیشتر اینها به سمت تخلف فروش بچه‌ماهی رفته‌اند. یعنی ماهی را پرورش نمی‌دهند تا به‌عنوان گوشت خوراکی وارد بازار کنند؛ بلکه بچه‌ماهی تولید می‌کنند و آن را غیرقانونی به مراکز غیرمجاز سراسر کشور می‌فروشند.
با توجه به اینکه ماهی تیلاپیا در جنوب، بازار ندارد و صیادان محلی آسیب دیده‌اند، اصرار فعلی برای توسعه آن از کجا می‌آید؟
باور کنید این سؤال ما هم هست! هدف بخش اعظم این جریان، صادرات ماهی به بازار عراق است. متأسفانه ما به‌شدت تحت فشاریم. در جلسه اصل ۹۰، خانم دکتر انصاری رئیس سازمان حفاظت محیطزیست به صراحت اعلام کرد:«اختیار قانونی با من است و مجوزی برای استان‌های جدید صادر نخواهم کرد. مجوزهای چهار استان قبلی هم اشتباه و اضافی بوده و باید جمع‌آوری شود.»
پاسخ طرفداران توسعه و پرورش این گونه در برابر هشدارهای کارشناسان چیست؟
تنها دستاویز و ابزارشان شعار «تأمین امنیت غذایی» است. اما کدام امنیت غذایی؟! مگر امنیت غذایی عموم مردم با ماهی پرورشی کیلویی ۱ تا ۱.۵ میلیون تومانی در پایتخت تأمین می‌شود؟! در حالی که ۱۵۰ استاد برجسته از ۴۰ دانشگاه معتبر کشور (از صنعتی‌شریف تا سایر دانشگاه‌ها) در نامه‌ای رسمی هشدار داده‌اند که تیلاپیا آفت تنوع زیستی و منابع آبی کشور است و نباید مجوز داده شود. این نامه حتی در زمان دولت سیزدهم به آقای رئیسی و مجدداً به دفتر آقای دکتر پزشکیان ارجاع شد و شخص آقای پزشکیان هم پیگیر شدند که چرا بدون ملاحظات دقیق محیط‌‌زیستی مجوز داده شده است.
چرا هشدارهای مربوط به انقراض گونه‌های بومی نادیده گرفته می‌شود؟
شیلات و مرکز پژوهش‌های شیلات نگاه حفاظتی و اکولوژیک ندارند. حتی در جلسه اخیر، نماینده وزارت امور اقتصادی و دارایی نیز بدون هیچ شناختی از ملاحظات بوم‌شناختی، تمام‌قد پشت سر شیلات ایستاد؛ چون فقط به مقوله تولید و عدد و رقم کوتاه‌مدت فکر می‌کنند. جالب است که رئیس کمیسیون اصل ۹۰ در دفاع از طرح‌ها می‌گفت برای مناطقی مثل سبزوار چاه عمیق می‌زنیم و آب خروجی مزارع را هم پای درختان می‌دهیم! این عذر بدتر از گناه است؛ در دشت‌هایی که فرونشست بحرانی دارند که آب زیرزمینی را بالا بکشند و با رهاسازی پساب پای درختان. کافی است جوی آبی شکل بگیرد تا لارو و تخم تیلاپیا وارد کل شبکه‌های آبی شود. دقیقاً همان بلایی که با کهور آمریکایی، سنبل آبی، شانه‌دار دریای خزر و گیاه آزولا بر سر منابع طبیعی و تالاب‌های انزلی و خزر آمد، حالا با تیلاپیا تکرار می‌شود.
از نظر ارزش تغذیه‌ای و سلامت، وضعیت مصرف تیلاپیا چطور ارزیابی می‌شود؟
اهالی جنوب مطلقاً لب به این ماهی نمی‌زنند. فیله‌هایی هم که در تهران با قیمت‌های گزاف به فروش می‌رسد، پرورشی و تحت شرایط پرورشی هورمونی و دارویی است. ماهی تیلاپیا حیوانی است که حتی در لجن و بدترین آب‌های آلوده زنده می‌ماند و این نشان از نامرغوب بودن بیولوژیکی آن است. اسیدهای چرب مفید مثل امگا۳ در آن فوق‌العاده پایین و در عوض پتانسیل تجمع آلودگی در آن بالاست؛ هرچند تعیین میزان دقیق فلزات سنگین مثل جیوه در این ماهی نیاز به آزمون‌های مستمر آزمایشگاهی دارد.
