دستانی که به حمایت از شرکت‌های دانشبنیان بالا رفت
علی متقیان
مدیرعامل مؤسسه فرهنگی مطبوعاتی ایران
در بازدید جناب دکتر نورالله‌زاده، ریاست محترم صندوق نوآوری و شکوفایی از روزنامه ایران، خاطرات گذشته و روز تصویب لایحه حمایت از تجاری‌سازی نوآوری‌ها، اختراعات و شرکت‌های دانشبنیان که منجر به تأسیس صندوق شکوفایی و نوآوری گردید، برایم تداعی شد. به ذهنم رسید برای مخاطبان عزیزی که آثار و برکات و تلاش‌های ماندگار صندوق را از زبان ریاست صندوق ملاحظه می‌کنند، با نحوه تأسیس و تصویب این صندوق آشنا شوند و مراحلی را که پشت سر گذاشته تا اینچنین شکوفا شود، در چند دقیقه مرور کنند.
در ششم شهریور سال 1387 نشست دولت با نخبگان، همزمان با دومین همایش ملی نخبگان جوان، دست حدود یک‌هزار نخبه جوان به همراه اعضای هیأت دولت که به‌عنوان حمایت از نخبگان، جلسه رسمی خود را در همایش ملی نخبگان جوان و در جمع جوانان دارای استعداد برتر برگزار کرده بودند، به نشانه تأیید لایحه‌ای بالا رفت که «حمایت از تجاری‌سازی نوآوری‌ها، اختراعات وشرکت‌های دانشبنیان» نام گرفت.
در این گردهمایی نخبگان، رویدادی نادر پدید آمد که حاصل آن در سال‌های بعد به بار نشست. در آن روز، نخبگان جوان و برگزیدگان کنکور و دارندگان مدال‌های رنگارنگ المپیادهای متعدد و استعداد برتر گرد هم آمده بودند تا آمادگی خود را برای خدمت به میهن اسلامی اعلام کنند.
ساعت‌های پایانی نزدیک به نیمه شب بود که جناب دکتر واعظ‌‌زاده، معاون محترم علمی و فناوری رئیس‌جمهوری به ما اطلاع داد قرار است فردا صبح همه اعضای هیأت دولت در جمع نخبگان حاضر شوند و لایحه مربوط به حمایت از شکوفایی آینده ایران اسلامی، تحت عنوان «قانون حمایت از شرکت‌ها و مؤسسات دانشبنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌های اختراعات» را به بحث گذاشته و به تصویب برسانند. قبلاً در برنامه گردهمایی، سخنرانی رئیس‌جمهوری پیش‌بینی شده بود و
بر این اساس، با شبکه سه هماهنگ کرده بودیم که سخنرانی رئیس‌جمهوری در جمع نخبگان به صورت مستقیم و زنده از شبکه سه پخش شود.
همه نخبگان شرکت‌کننده در این گردهمایی که روز قبل با رهبر معظم انقلاب دیدار کرده و در حضور معظم‌له خواستار حمایت دولت از نخبگان در جهت سازندگی ایران شده بودند، در آن روز برای ادامه برنامه و استماع سخنان رئیس‌جمهوری وارد سالن اجلاس سران شدند. نحوه چینش وسط سالن سران تغییر کرده بود و اعضای هیأت دولت یکی‌یکی وارد سالن شدند و در محل تعیین شده استقرار یافتند. جلسه با تلاوت قرآن کریم و سرود جمهوری اسلامی ایران آغاز شد و دبیر هیأت دولت دستور جلسه را اعلام کرد.
بررسی لایحه‌ای جهت حمایت از شرکت‌های دانشبنیان که از سوی معاونت علمی و فناوری رئیس‌جمهوری تهیه شده بود، به‌عنوان دستور کار قرائت شد. هر یک از وزرا نظر خود را بیان کردند و نکته جالب این بود که اعضای هیأت دولت از پخش مستقیم جلسه از شبکه سه اطلاع نداشتند.
پس از قرائت متن لایحه توسط دبیر، معاون علمی و فناوری توضیح کاملی پیرامون لایحه و امتیازات آن ارائه داد و
با اظهار نظر اعضای دولت، رئیس‌جمهوری برای تصویب آن اعلام رأی کرد. رأیی متفاوت؛ به جای اینکه اعضای هیأت دولت به لایحه رأی دهند، رئیس‌جمهوری از حدود هزار نفر نخبه حاضر در جلسه خواست به لایحه «حمایت از تجاری‌سازی نوآوری‌ها، اختراعات و شرکت‌های دانشبنیان» رأی دهند.
در این زمان بود که دست همه اعضای حاضر در سالن به نشانه تأیید و اعلام رأی بالا رفت و بیش از هزار نخبه حاضر در جلسه به همراه هیأت دولت، رأی مثبت به لایحه‌ای دادند که فردای علمی کشور و رشد دانش را تضمین و جوانان را به عرصه تولید دانشبنیان دعوت و تشویق می‌کرد.
درماده 4 این لایحه که در این جلسه رسماً به تصویب هیأت دولت رسید، مقرر شد از تاریخ تصویب این قانون، صندوق‌های حمایت از تحقیقات و توسعه صنایع الکترونیک و حمایت از پژوهشگران و سایر صندوق‌های دولتی مرتبط با حمایت از پژوهش و فناوری در یکدیگر ادغام شوند و صندوقی تحت عنوان «صندوق ملی حمایت از پژوهش و فناوری کشور» با سرمایه 3 میلیارد یورو برای حمایت از شرکت‌های دانشبنیان ایجاد شود.
در این مصوبه شرایط شرکت‌های دانشبنیان، نحوه ارزیابی آنان، وظایف دیگر دستگاه‌ها از جمله بانک‌ها، بیمه‌ها، شهرداری‌ها، گمرک، معافیت از مالیات و حقوق گمرکی و جوایز صادراتی پیش‌بینی شده بود که در نوع خود اعتبار قابل‌توجهی به شرکت‌های دانشبنیان مشمول این قانون می‌داد.
با تصویب این لایحه در دولت، آن‌هم با رأی حدود هزار نخبه علمی، بارقه امیدی در شرکت‌های دانشبنیان پدید آورد و انتظار می‌رفت با اجرایی شدن آن، اقتصاد دانشبنیان جای خود را در اقتصاد ناسالم جامعه باز کرده و حرفی برای گفتن داشته باشد.
وقتی این لایحه به این سرعت از سوی معاونت علمی و فناوری رئیس‌جمهوری تهیه شد و در جمع نخبگان به تصویب رسید و با پخش زنده جلسه هیأت دولت از شبکه سه سیمای جمهوری اسلامی همه مردم در تصویب آن شریک و شاهد شدند، تصور نمی‌شد مراحل تصویب آن در مجلس شورای اسلامی و پس از آن در دولت، تا این حد به طول انجامد؛ چرا که شاهدان تصویب و بخشی از حاضران در جلسه، خود حافظان این منافع و مخاطبان اصلی بهره‌مندی از این قانون بودند تا اینکه پس از دو سال و اندی بعد، در تاریخ 5/8/1389 قانونی تحت عنوان «قانون حمایت از شرکت‌ها و مؤسسات دانشبنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و اختراعات» از تصویب مجلس شورای اسلامی گذشت و برای تأیید به شورای نگهبان ارسال شد. شورای مذکور، این قانون را مغایر با قانون اساسی و شرع مقدس ندانست و در نهایت در تاریخ 30/8/1389 یعنی 25 روز بعد، از سوی رئیس محترم مجلس شورای اسلامی به رئیس محترم جمهوری اسلامی برای اجرا ابلاغ شد.
هیأت وزیران در جلسه مورخ 20/6/1390 یعنی 10 ماه پس از تصویب قانون، موفق به تصویب اساسنامه «صندوق نوآوری و شکوفایی» گردید و قدمی مثبت در جهت تشکیل صندوق برداشته شد.
تأسیس صندوق همچنان در انتظار تصویب آییننامه اجرایی قانون بود که باید از تصویب هیأت دولت می‌گذشت.
گلایه از تأخیر در اجرای این قانون و تصویب آییننامه اجرایی آن و تأسیس صندوق، توسط اعضای شرکت‌های دانشبنیان که در تاریخ 8/5/1391 به توفیق دیدار رهبر معظم انقلاب اسلامی نائل آمده بودند، کشیده شد. رهبر فرزانه انقلاب اسلامی در سخنرانی خود فرمودند:«البته دوستانى که در قالب پیشنهاد صحبت کردند، برخى گلایه‌‌‌ها را هم مطرح کردند که به نظر من حق به جانب آنهاست. گلایه‌‌‌ها، گلایه‌‌‌هاى درستى است؛ برطرف شدن آنها هم با توجه به همین پیشنهادها خواهد بود.....»
«از جمله مطالبى که گفته شد و درست هم هست، همین مسأله اجراى قانون حمایت از شرکت‌هاى دانشبنیان است که دو سه سالى است تصویب شده است. دولت لایحه‌‌‌اى داد، مجلس هم تصویب کرد. البته آییننامه اجرایى آن هنوز تصویب نشده، ابلاغ نشده؛ این کار باید سریع انجام بگیرد. ان‌‌‌شاءالله مسئولین دولتى که اینجا تشریف دارند، این را دنبال کنند. براى این کار مبلغى هم در نظر گرفتند، ایجاد صندوقى هم تصویب و آماده شد. اگر ان‌‌‌شاءالله آن قانون به کار بیفتد، قطعاً به پیشرفت و توسعه شرکت‌هاى دانشبنیان کمک خواهد کرد.......»
کمتر از یک ماه پس از این دیدار، مقدمات و راه‌های تأسیس صندوق هموار شد و رئیس‌جمهوری وقت در 28/5/1391 اعضای هیأت عامل و رئیس هیأت عامل و
رئیس صندوق را منصوب کرد و کار صندوق رسماً آغاز شد.
در ادامه، هیأت دولت در تاریخ 21/8/1391 آییننامه اجرایی قانون حمایت از شرکت‌ها و مؤسسات دانشبنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و اختراعات را تصویب و برای اجرا به مراجع ذیربط ابلاغ کرد.
با ابلاغ این آییننامه، در عمل صندوق نوآوری و شکوفایی، قانون، اساسنامه و آییننامه اجرایی خود را شناخت و از آنجا که صندوق پس از راه‌اندازی از اعتبار مالی قابل‌توجهی برخوردار نشد! اولین هیأت عامل و رئیس هیأت عامل در عمل نتوانست گام مثبتی در اجرای این قانون بردارد و حتی هنگام واگذاری مسئولیت اظهار کرد که حقوق کارکنان صندوق را مدتی از جیب خود پرداخت کرده است.
با روی کار آمدن دولت یازدهم، اولین جلسه هیأت امنای صندوق در تاریخ 13/9/1392 به ریاست رئیس‌جمهوری تشکیل شد و با تأکید بر اهتمام جدی دولت بر حمایت از شرکت‌های دانشبنیان، اعضای هیأت عامل و رئیس هیأت عامل و رئیس صندوق انتخاب شدند و در تاریخ 24/9/1392 با حکم ریاست محترم جمهوری اسلامی، صندوق رئیس هیأت عامل و رئیس خود را شناخت و با حمایت دولت و اختصاص 10000 میلیارد ریال کار خود را آغاز کرد.
یادآوری آن روزهای خوب در طلیعه دیدار رئیس صندوق از مؤسسه ایران، بدین خاطر است که اهمیت توجه به تأسیس شرکت‌های دانشبنیان از ابتدا مورد توجه رهبر شهید انقلاب و معاونت علمی ریاست‌جمهوری و همچنین مورد توجه نخبگان و جوانان اهل دانش قرار داشت.
پس از گذشت مراحل اجرایی و تقنینی که ذکر آن رفت، در عمل حاصل اجرایی و عملیاتی این رفت و برگشت‌ها، مصوبه هیأت دولت مبنی بر تأسیس صندوق نوآوری و شکوفایی شد که امروز پس از گذشت نزدیک به دو دهه از مصوبه هزار نفری نخبگان، دانه‌ای که در آن جمع کاشته شد، به گلستان علمی و تولیدی و رفع نیاز جامعه تبدیل شده و حالا آثار آن در همه جای ایران قابل مشاهده است و لازم است این حرکت تداوم یافته و افتخارات شرکت‌های دانشبنیان که با حمایت صندوق نوآوری و شکوفایی به بار نشسته‌اند در تاریخ خبر ماندگار شود.
