ابتدا به موضوع جنگ و تأثیر آن بر اکوسیستم دانش‌بنیان‌ها بپردازیم. در جریان جنگ اخیر، بخشی از زیرساخت‌های شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز علمی و فناوری آسیب دیدند. برآورد صندوق از مجموع خسارت واردشده چقدر است و چه روندی برای شناسایی و ارزیابی خسارات این شرکت‌ها دنبال شد؟ صندوق نوآوری برای بازسازی این شرکتها چه برنامه هایی داشته یا در دست اقدام دارد؟
جنگ تحمیلی اخیر که به جنگ رمضان معروف است، آثار و پیامدهای بیشتری نسبت به جنگ 12 روزه داشت و خسارت‌های شدیدتری نیز نسبت به جنگ قبل برجای گذاشت. در جریان جنگ رمضان 128 شرکت دانش‌بنیان دچار آسیب فیزیکی شدند. دشمن این شرکت‌ها را که اکثراً در حوزه فناوری‌های برتر و پیشرفته مشغول فعالیت بودند، شناسایی کرده و مورد هدف قرار داد و در نهایت این شرکت‌های دانش‌بنیان تقریباً به طور کامل مورد آسیب قرار گرفتند. آیین‌نامه نحوه حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان آسیب‌دیده هم از سوی دولت تصویب شد که براساس آن، دو کارشناس رسمی دادگستری، خسارت‌های واردشده به این شرکت‌ها را مورد ارزیابی قرار دادند. پس از تهیه این گزارش، اطلاعات شرکت‌های دانش‌بنیان واجد شرایط آسیب‌دیدگی از سوی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری در اختیار صندوق نوآوری و شکوفایی قرار گرفت.
در صندوق نوآوری و شکوفایی، بحث تأمین مالی این شرکت‌ها را متناسب با نیاز آنها در چند مرحله تعریف کردیم. بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده در تعدادی از این شرکت‌های دانش‌بنیان طبیعتاً زمان‌بر بود، اما این شرکت‌ها امکان برون‌سپاری برخی فعالیت‌ها از جمله تولید قطعات را در قالب تولید بدون کارخانه داشتند و می‌توانستند تولید خود را با برند شرکت خود و به صورت برون‌سپاری ادامه دهند که برای این دست از شرکت‌ها، پرداخت تسهیلات سرمایه در گردش تصویب شد. اما گروه دیگری از شرکت‌های دانش‌بنیان آسیب‌دیده، امکان تولید به شکل برون‌سپاری را نداشتند و برای این دسته از شرکت‌ها، مقرر شد که تسهیلات برای بازسازی زیرساخت نیز پرداخت شود.
در حال حاضر از مجموع 128 شرکت دانش‌بنیان آسیب‌دیده، اطلاعات 19 شرکت دانش‌بنیان آسیب‌دیده بررسی شده و مورد تأیید قرار گرفته است که از این تعداد، برای 13 شرکت مرحله اول پرداخت تسهیلات انجام شده است. این شرکت‌ها باید اقداماتی را در حوزه بازسازی انجام دهند و با تکمیل این مرحله، پرداخت‌های بعدی انجام خواهد شد. 6 شرکت نیز در مراحل پایانی تکمیل مدارک و ارائه ضمانتنامه لازم هستند که بزودی وارد مرحله پرداخت می‌شوند.
با توجه به اهمیت بالای تولیدات این شرکت‌های دانش‌بنیان برای کشور، تسهیلگری خاصی برای جبران خسارت‌ها و ارائه تسهیلات به آنها در نظر گرفته شده است و حمایت از این شرکت‌ها خارج از روال عادی و متداول صندوق نوآوری و شکوفایی انجام می‌شود. درخواست‌ شرکت‌های آسیب‌دیده‌ای که توسط معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری به صندوق نوآوری و شکوفایی معرفی می‌شوند، در مدت کمتر از 2 هفته بررسی و در صورت کامل بودن مدارک، مصوبه تسهیلات برای آنها صادر شده و وارد مرحله پرداخت می‌شود تا بتوانند به فعالیت خود ادامه دهند.
ذکر این نکته هم ضروری است که نوع حمایت صندوق نوآوری و شکوفایی از جنس تسهیلات است و این احتمال نیز وجود دارد که برخی از شرکت‌های آسیب‌دیده، درحال حاضر آمادگی دریافت تسهیلات را نداشته باشند.

 شرکت‌های دانش‌بنیان آسیب‌دیده عموماً در چه حوزه‌هایی مشغول فعالیت بودند؟
عمده این شرکت‌ها در حوزه الکترونیک فعالیت داشتند و بیشترین فراوانی به این حوزه اختصاص داشت.

 تعدادی از دانشگاه‌های کشور نیز در جریان جنگ تحمیلی اخیر دچار آسیب شدند. به تازگی تفاهمنامه سه‌جانبه‌ای میان وزارت امور اقتصادی و دارایی، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، صندوق نوآوری و شکوفایی با هدف تأمین اعتبار بازسازی زیرساخت‌های فناوری آسیب‌دیده از جنگ با سازوکار اعتبار مالیاتی منعقد شد. سهم صندوق نوآوری و شکوفایی در این فرآیند چه میزان است؟
در بحث دانشگاه‌های آسیب‌دیده، ماهیت موضوع،  «هزینه‌کرد» بود یعنی خسارت‌ها به صورت هزینه قطعی تلقی می‌شود و از جنس تسهیلات یا سرمایه‌گذاری که توسط صندوق نوآوری و شکوفایی ارائه می‌شود، نیست. در این تفاهمنامه از ظرفیت اعتبار مالیاتی استفاده شده است و 4 بانک کشور، بخشی از مالیات پرداختی سال‌جاری خود را به جای پرداخت به سازمان امور مالیاتی، به عنوان کمک به زیست‌بوم نوآوری پرداخت می‌کنند.
دانشگاه‌های آسیب‌دیده (صنعتی شریف، شهید بهشتی، صنعتی اصفهان و علم و صنعت ایران) متناسب با اعتباری که از سوی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان تعیین می‌شود، مناقصه برگزار کرده و هزینه‌ها را به صندوق نوآوری و شکوفایی اعلام می‌کنند و پرداخت توسط صندوق انجام می‌شود. براین اساس، صندوق نوآوری و شکوفایی مدیریت هزینه را برعهده دارد و در اینجا مشارکتی در پرداخت نداریم، زیرا ماهیت حمایت، از جنس تسهیلات یا سرمایه‌گذاری نیست، بلکه از جنس هزینه‌کرد است و نمی‌توانیم در آن مداخله داشته باشیم.

 در نشستی عنوان کرده بودید که برای تحقق سهم 7 درصدی اقتصاد دانش‌بنیان از GDP (تولید ناخالص داخلی)، به 1500 همت تأمین مالی نیاز داریم که شکاف زیادی با رقم موجود دارد. از چه منابع و در چه بازه زمانی انتظار دارید که این رقم حاصل شده و بتوانیم این سهم را محقق کنیم؟
اگر جنگ تحمیلی اخیر اتفاق نیفتاده بود، شاید سریع‌تر می‌توانستیم به این مرحله برسیم، اما وقوع جنگ باعث ایجاد وقفه در این مسیر شد. 
برای تحقق سهم 7 درصدی اقتصاد دانش‌بنیان از GDP دو کانال یا مسیر طراحی شده است. در مسیر اول، برنامه‌ریزی کرده‌ایم که منابع صندوق نوآوری و شکوفایی را با منابع صندوق‌های پژوهش و فناوری و منابع صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) اهرم رشد کنیم؛ یعنی بتوانیم منابع را از طریق خود زیست‌بوم، تأمین و اهرم کنیم.
براساس تصمیم شورای راهبری فناوری‌ها و تولیدات دانش‌بنیان، سرمایه صندوق‌های پژوهش و فناوری باید افزایش پیدا کنند. به تمامی صندوق‌های پژوهش و فناوری تا پایان آذر ماه سال‌جاری (1405) فرصت داده شده است تا سرمایه‌های خود را تا سقف تعیین‌شده افزایش دهند. همچنین صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) نیز موظف به افزایش سرمایه تا سقف تعیین‌شده هستند.
از سوی دیگر سیاست‌های تشویقی را اعمال کرده‌ایم تا بتوانیم منابع صندوق نوآوری و شکوفایی را با منابع صندوق‌های پژوهش و فناوری در حوزه ارائه تسهیلات و با منابع صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) در حوزه سرمایه‌گذاری اهرم کنیم.
سرمایه صندوق‌های پژوهش و فناوری و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) حدود 17 همت است و می‌خواهیم این منابع اهرم‌شده، با عاملیت خود این صندوق‌ها در خدمت زیست‌بوم فناوری و نوآوری کشور قرار گیرد. طبیعتاً در حال حاضر بخشی از این منابع در زیست‌بوم وجود دارد، اما مدیریت بخشی از این منابع برعهده خود صندوق‌هاست. در قالب جدید، مدیریت منابع اهرم‌شده همچنان در اختیار این صندوق‌ها خواهد بود، اما اولویت‌هایی از سمت صندوق نوآوری و شکوفایی تعیین خواهند شد که شامل حوزه‌های اولویت‌دار فناوری و طرح‌های راهبردی و ملی هستند و برای کشور اهمیت دارند. ارائه تسهیلات و سرمایه‌گذاری در این حوزه‌ها انجام خواهند شد. مسیر یا کانال دوم برای کمک به تحقق سهم 7 درصدی اقتصاد دانش‌بنیان از GDP هم ایجاد بانک تخصصی در حوزه شرکت‌های دانش‌بنیان است. با هماهنگی‌های صورت‌گرفته با معاون اول محترم رئیس‌جمهور و همکاری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، بخشی از کار در این زمینه انجام شده است و امیدواریم بتوانیم تا پایان آبان ماه، زمینه فعالیت این بانک تخصصی را فراهم کنیم.
در حال حاضر خدمات بانکی به صورت غیرحضوری برای اشخاص حقیقی ارائه می‌شوند، اما این دسته از خدمات را برای اشخاص حقوقی (شرکت‌ها) نداریم و این بانک تخصصی، امکان ارائه خدمات غیرحضوری به شرکت‌های دانش‌بنیان را در قالب بانکداری شرکتی فراهم می‌کند.
در حقیقت این بانک، یک نئوبانک تخصصی به صورت بانکداری شرکتی در ذیل خود خواهد داشت و یک دپارتمان نوآوری در آن ایجاد می‌شود که خدمات بانکداری شرکتی را به صورت غیرحضوری به شرکت‌های دانش‌بنیان ارائه می‌کند.
زمان تحقق سهم 7 درصدی اقتصاد دانش‌بنیان از GDP نیز پایان برنامه هفتم توسعه تعیین شده است و امیدواریم تا آن مقطع و با اجرای این دو مسیر، این سهم محقق شود. البته بخشی از این موضوع در اختیار ما قرار دارد، بخش دیگر آن وابسته به متغیرهای بیرونی است و در اختیار ما نیست و به محیط اقتصاد کشور و اقتصاد بین‌المللی وابسته است؛ با وجود این حداکثر تلاش خود را برای تحقق این سهم انجام خواهیم داد.

یکی از مشکلات شرکت‌های دانش‌بنیان حتی زمانی که به مرحله تولید محصول می‌رسند، نبود بازار یا مشتری برای محصولات‌شان است. پیش از این عنوان کرده بودید که باید شرکت‌ها و سازمان‌های دولتی به مشتری محصولات دانش‌بنیان تبدیل شوند. صندوق نوآوری و شکوفایی چه برنامه‌ای در این زمینه و برای اتصال شرکت‌های دانش‌بنیان دارای محصولات فناورانه به بازار دارد؟
محصولات متعددی توسط شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه‌های مختلف تولید می‌شوند. به‌عنوان مثال یک شرکت دانش‌بنیان محصولاتی در حوزه نفت، گاز یا پتروشیمی تولید می‌کند، اما دستگاه‌های مرتبط و فعال در این حوزه، نگران استفاده از این محصولات هستند. سؤال اینجاست که ریسک استفاده از این محصولات که شاید برای بار اول مورد استفاده قرار گرفته یا مشابه داخلی یا حتی خارجی نداشته باشند را چه کسی برعهده می‌گیرد و اگر احتمالاً خسارتی ایجاد شد، جبران خسارت برعهده کیست؟
وظیفه قانونی صندوق نوآوری و شکوفایی، صدور ضمانتنامه برای پوشش ریسک شرکت‌های دانش‌بنیان است. درحال حاضر انواع ضمانتنامه‌ها از جمله ضمانتنامه‌های پیمان، حسن انجام کار، حسن انجام تعهدات و... برای شرکت‌های دانش‌بنیان صادر می‌شوند.
همچنین قصد داریم خدمت جدیدی را در صندوق نوآوری و شکوفایی طراحی و اجرا کنیم که براساس آن، برای خریداران محصولات دانش‌بنیان، ضمانتنامه صادر می‌شود. براین اساس، اگر سازمان‌ یا دستگاهی محصولات دانش‌بنیان‌تست‌شده را خریداری کرد و آن محصول دچار مشکل شد، ضمانت آن برعهده صندوق نوآوری و شکوفایی است. 

یعنی این محصولات دانش‌بنیان توسط صندوق نوآوری و شکوفایی، انتخاب و آزمایش می‌شوند؟
فعلاً درحال تدوین ضابطه‌ها برای این موضوع هستیم و اینکه مشخص کنیم صندوق نوآوری و شکوفایی چگونه ریسک را برعهده بگیرد و چگونه پرداخت خسارت داشته باشیم.
با تدوین ضابطه‌های این خدمت و صدور ضمانتنامه برای خرید محصولات دانش‌بنیان، به دستگاه‌های خریدار این محصولات اطمینان می‌دهیم که صندوق نوآوری و شکوفایی پوشش ریسک را برعهده می‌گیرد. البته برای اطمینان بیشتر می‌توانیم این محصولات را قبل از اینکه مورد استفاده قرار گرفته یا اصطلاحاً زیر بار بروند، در محیط‌های آزمایشگاهی و در سندباکس‌ها مورد آزمایش دقیق قرار دهیم.

 این ضمانتنامه‌ها چه زمانی صادر می‌شوند؟
همان‌طور که اشاره شد، فعلاً درحال تدوین ضوابط و انجام کارهای فنی در این خصوص هستیم تا هرچه زودتر صدور این ضمانتنامه‌ها به مرحله اجرایی برسد.

در صورتی که دولت مشتری اول این محصولات باشد، شرایط چطور خواهد بود؟
این دغدغه دقیقاً برای دولت نیز وجود دارد و ما با صدور این ضمانتنامه، به دنبال رفع نگرانی دستگاه‌ها و سازمان‌های خریدار این محصولات دانش‌بنیان هستیم.

اگر فقط دولت مشتری این محصولات دانش‌بنیان باشد، فکر نمی‌کنید که شرکت‌های دانش‌بنیان، دیگر به بازارهایی مانند بخش خصوصی فکر نکنند و در عمل بازار رقابتی از بین برود؟
نه، اینطور نیست. به‌جز بخش دولتی، این ضمانتنامه‌ها را برای خریداران بخش خصوصی هم صادر می‌کنیم. در بخش خصوصی هم اگر این محصولات دانش‌بنیان، تست شده و دچار مشکل باشند، ریسک برعهده صندوق نوآوری و شکوفایی خواهد بود؛ یعنی خریداران بخش دولتی و خصوصی می‌دانند که یک نهاد رسمی، ریسک محصولات دانش‌بنیان را برعهده گرفته است.

سال‌هاست که سیاست‌گذاری در حوزه دانش‌بنیان صورت می‌گیرد، اما سرمایه بخش خصوصی تمایل چندانی برای ورود به حوزه دانش‌بنیان ندارد و سرمایه‌گذاری در حوزه فناوری بسیار محتاطانه انجام می‌شود. علت این موضوع چیست؟ این حوزه جذابیت اقتصادی لازم را ندارد یا موضوع چیز دیگری است؟
سرمایه اساساً هوشمند است و به سمت و سویی می‌رود که زودبازده باشد و سریع به نتیجه برسد. حوزه‌های دانش‌بنیان اغلب دیربازده هستند، زیرا به تحقیق و توسعه (R&D) نیاز دارند و بعد باید وارد مراحل تست شده و به سرعت جواب نمی‌دهند و زمان‌بر هستند. اما اینطور نیست که بخش خصوصی اساساً از این حوزه استقبال نمی‌کند.
درعین حال، بخش خصوصی بزرگی نداریم که کار تحقیق و توسعه انجام دهند. در دنیا، شرکت‌های بزرگی به نام یونیکورن ایجاد شده و مورد حمایت دولت‌ها قرار گرفته‌اند. به عنوان مثال، استراتژی کره جنوبی، حمایت از 4 شرکت بزرگ در دو حوزه خودروسازی و الکترونیک است. این استراتژی از 60 سال قبل شکل گرفته است تا این کشور به یک مزیت رقابتی در صنعت خودرو و الکترونیک دست پیدا کند و این 4 شرکت درحال حاضر به غول‌های تکنولوژی در حوزه خودرو و الکترونیک تبدیل شده‌اند. آنها به خوبی می‌دانند که اگر کار تحقیق و توسعه در حوزه نوآوری وجود نداشته باشد، سهم بازارشان کاهش پیدا می‌کند و به همین علت، سرمایه‌گذاری برای آنها در این حوزه توجیه‌پذیر است. اگر ما هم اجازه می‌دادیم که در کشورمان، شرکت‌های بزرگ و یونیکورن شکل بگیرند، می‌توانستند همین نقش را در منطقه ایفا کنند.

می‌گویید اگر می‌گذاشتند. چرا این شرکت‌های بزرگ و یونیکورن در کشور شکل نگرفتند؟
موانع سیاست‌گذاری در کشور ما به گونه‌ای است که اجازه شکل‌گیری این یونیکورن‌ها را نمی‌دهد و به همین دلیل، تحقیق و توسعه (R&D) توجیه‌پذیر نیست. بخش خصوصی وارد این حوزه نمی‌شود و برایش جذابیت ندارد، زیرا قرار نیست سهمی از منطقه یا بازار بین‌المللی را در اختیار بگیرد که مبتنی بر فناوری باشد. بنابراین به سمت بازارهای دیگر مثل بازار خودروی داخلی می‌رود که متقاضی زیادی دارد و به فناوری خاصی نیز نیاز ندارد. 

درخصوص هدفگذاری صندوق نوآوری و شکوفایی در زمینه سرمایه‌گذاری در حوزه‌های استراتژیک و هوش مصنوعی و تعیین یک افق 7 تا 10 ساله صحبت کرده بودید. دیدگاه شما، تاب‌آور کردن این حوزه‌ها در برابر ریسک‌های مختلف است. هدفگذاری شما در این زمینه به طور ویژه برای دانش‌بنیان‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی چیست؟
در حوزه هوش مصنوعی 4 حوزه داریم که به سرمایه‌گذاری‌های سنگین نیاز دارند و بازدهی آنها طولانی مدت است. این حوزه نیازمند سرمایه‌گذاری‌های استراتژیک با نگاه دیربازده‌بودن (نه زود بازده‌بودن) است و این کار، وظیفه امور حاکمیتی است تا در کنار بخش خصوصی، ‌سرمایه‌گذاری کرده و به شکل‌گیری این حوزه‌ها کمک کند. 
صندوق نوآوری و شکوفایی به عنوان یک نهاد استراتژیک با بخش غیردولتی و خصوصی، در سرمایه‌گذاری مشارکت می‌کند تا بحث دیربازده‌بودن سرمایه‌گذاری در این حوزه را پوشش دهد.

تاکنون چه تعداد از شرکت‌های دانش‌بنیان که مورد حمایت قرار داده‌اید، وارد بازارهای بین‌المللی شده‌اند؟ آیا صندوق نوآوری و شکوفایی معتقد است که باید از حوزه تولید محصول عبور کرده و وارد بازاریابی شود؟
ما در صندوق نوآوری و شکوفایی معتقدیم که همچنان باید هر دو سیاست را توأمان با هم دنبال کنیم؛ هم برای شرکت‌های نوپا و نوآور و هم برای شرکت‌های فناور و بالغ که اصطلاحاً به آنها غزال دانش‌بنیان گفته می‌شود. در انجمن صنایع پیشرفته، 55 شرکت فناور بزرگ عضو هستند که غزال‌های دانش‌بنیان نیز جزو این انجمن هستند. مطابق مقررات صادرات شرکت‌های عضو این انجمن باید بالای 10 میلیون دلار و فروش آنها بیش از 500 میلیارد تومان باشد.
به‌جز شرکت‌های عضو این انجمن، شرکت‌های دانش‌بنیان دیگری نیز داریم که عملکرد خوبی در حوزه صادرات بویژه در بخش تجهیزات پزشکی، دارو و درمان دارند که یکی از مزیت‌های رقابتی ایران در منطقه محسوب می‌شود. در این حوزه، سهم اصلی شرکت‌ها، صادرات‌محور است.
 

بــــرش

یکی از حوزه‌های همکاری صندوق نوآوری و شکوفایی در بخش موتورهای پربازده BLDC است که برای کمک به کاهش مصرف برق طراحی و تولید شده‌اند. آیا صندوق قصد دارد به صورت هدفمند، بخشی از کار خود را برای کمک به حل مسائل کشور متمرکز کند؟
بله، یکی از استراتژی‌های صندوق نوآوری و شکوفایی، کمک به حل مسائل کشور با استفاده از راهکارهای فناورانه است. ورود به حوزه آب، برق ، محیط زیست و ... جزو اولویت‌های کاری صندوق نوآوری و شکوفایی محسوب می‌شود. در این مسیر تلاش می‌کنیم فناوری را برای رفع مسائل ملی به خدمت بگیریم.
به عنوان مثال، اولین پروژه هوشمندسازی آب با تخصیص خط اعتباری به یکی از شرکت‌های دانش‌بنیان برای هوشمندسازی مصرف آب کل شهرهای استان خراسان رضوی و کاهش مصرف آب آغاز شده است. این پروژه به صورت لیزینگ و با اختصاص خط اعتباری 175 میلیارد تومان در سفر اخیر به استان خراسان رضوی شکل گرفت.
نمونه دیگر استفاده از فناوری برای رفع مسائل ملی در قالب تفاهمنامه سه‌جانبه میان صندوق نوآوری و شکوفایی، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری و استانداری اصفهان در پروژه دشت بُرخوار است. 
دشت برخوار در استان اصفهان و شهرستان برخوار، به وسعت حدود ۱۸۶۳ کیلومتر مربع و فاقد آب برای کشاورزی است. 
در قالب این تفاهمنامه و با اختصاص مجموع اعتبار 9 همت، به دنبال ایجاد گلخانه‌های هوشمند برای کمک به حفظ اشتغال و زندگی در منطقه و مدیریت مصرف صحیح آب هستیم.