شیما جهان‌بخش
گروه ایران زمین

برداشت محصول، پایان کار کشاورز است؛ اما پایان مسیر اقتصادی آن نیست. محصولی که پس از ماه‌ها تلاش و صرف هزینه از مزرعه برداشت می‌شود، می‌تواند با فرآوری و بسته‌بندی به کالایی با ارزش بیشتر تبدیل شود؛ مسیری که علاوه بر افزایش درآمد تولیدکننده، زمینه اشتغال و رونق کسب‌وکارهای محلی را فراهم می‌کند. با این حال، هنگامی که محصولات کشاورزی به ‌صورت خام روانه بازار می‌شوند، بخشی از فرصت‌های اقتصادی ناشی از فرآوری و تکمیل زنجیره تولید در مناطق تولیدکننده شکل نمی‌گیرد. این مسأله در گلستان، استانی برخوردار از تنوع محصولات کشاورزی، اهمیت بیشتری دارد. مزیت تولیدی استان زمانی می‌تواند به درآمد پایدار و اشتغال بیشتر منجر شود که ارتباط میان مزرعه، صنایع تبدیلی و بازار تقویت شود. توسعه فرآوری، تسهیل سرمایه‌گذاری و سازماندهی تولیدکنندگان در قالب تعاونی‌ها، از جمله مسیرهایی است که مسئولان استان برای استفاده بهتر از ظرفیت‌های کشاورزی مطرح می‌کنند؛ مسیری که نتیجه آن باید در میزان فرآوری محصولات، پایداری فعالیت واحدهای تولیدی و بهبود درآمد کشاورزان نمایان شود.
 
تولید به‌تنهایی درآمد پایدار ایجاد نمی‌کند
علی‌اصغر طهماسبی، استاندار گلستان، در گفت‌وگو با «ایران» با اشاره به پایین ‌بودن ارزش افزوده برخی محصولات کشاورزی، توسعه بازار، تقویت صنایع تبدیلی و تکمیل زنجیره ارزش را از ضرورت‌های این بخش دانست و گفت:«افزایش تولید به‌تنهایی نمی‌تواند درآمد پایدار و اشتغال متناسب برای کشاورزان ایجاد کند و برای بهره‌برداری بهتر از ظرفیت‌های استان، باید مراحل پس از تولید نیز مورد توجه قرار گیرد.»
طهماسبی یکی از دلایل پایین ‌بودن ارزش افزوده در بخش کشاورزی گلستان را توسعه ‌نیافتن این بخش متناسب با فناوری‌های روز دنیا دانست و اظهار کرد:«برخورداری استان از زمین‌های حاصلخیز، ظرفیت‌های طبیعی و نیروی انسانی متخصص، از مزیت‌های مهم کشاورزی گلستان است و بهره‌گیری از دانش، فناوری و روش‌های نوین می‌تواند به افزایش بهره‌وری در این بخش کمک کند.» او با تأکید بر ضرورت توجه به مراحل پس از تولید، گفت:«مسأله کشاورزی استان تنها به میزان تولید محدود نمی‌شود، بلکه چگونگی تبدیل محصولات خام به کالاهایی با ارزش اقتصادی بیشتر نیز اهمیت دارد.» به گفته او، توسعه فعالیت‌هایی مانند فرآوری، بسته‌بندی و عرضه تخصصی می‌تواند ارتباط میان تولیدکنندگان و بازار را تقویت کند و زمینه ایجاد مشاغل مکمل را فراهم آورد.
 
مرغداری گلستان 
در مسیر تکمیل زنجیره ارزش
استاندار گلستان با اشاره به ظرفیت قابل‌توجه استان در صنعت مرغداری، ادامه خام‌فروشی در برخی بخش‌های این صنعت را یکی از زمینه‌های نیازمند توجه دانست و بر ضرورت توسعه صنایع پایین‌دستی تأکید کرد. طهماسبی گفت:«با وجود توان تولیدی گلستان در این حوزه، ارزش افزوده ایجاد شده متناسب با ظرفیت تولید نیست و تکمیل زنجیره تولید می‌تواند به افزایش درآمد و ایجاد اشتغال کمک کند.»
او با اشاره به اهمیت فرآوری و توسعه بازار محصولات کشاورزی افزود:«حجم تولید به‌تنهایی میزان بهره‌مندی تولیدکنندگان از ارزش نهایی محصول را مشخص نمی‌کند، بلکه امکان فرآوری، تنوع‌بخشی به محصولات و دسترسی به بازارهای مختلف نیز بر درآمد حاصل از تولید اثر می‌گذارد. از این ‌رو، توسعه صنایع تبدیلی زمانی می‌تواند به نتیجه اقتصادی مطلوب برسد که نیاز بازار، هزینه‌های اجرا و امکان فروش محصولات نهایی نیز در کنار ظرفیت تولید مورد توجه قرار گیرد.»
استاندار گلستان حفاظت از منابع آب و خاک و استفاده از دانش متخصصان برای مدیریت بهینه منابع را نیز ضروری دانست و گفت:«سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی در شناسایی مسائل کشاورزان، پیگیری مطالبات تخصصی و ارائه راهکارهای کارشناسی به دستگاه‌های اجرایی نقش مهمی دارد و باید از ظرفیت این مجموعه برای رفع مشکلات بخش کشاورزی استفاده شود. بر این اساس، توسعه کشاورزی استان به مجموعه‌ای از اقدامات مکمل نیاز دارد؛ اقداماتی که از افزایش بهره‌وری و استفاده از فناوری‌های نوین آغاز می‌شود و تا تکمیل زنجیره تولید و ایجاد پیوند مؤثر میان مزرعه و بازار ادامه می‌یابد.»
 
سرمایه‌گذاری
پیش‌نیاز توسعه صنایع تبدیلی
تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی، علاوه بر ظرفیت تولید و دسترسی به بازار، به سرمایه‌گذاری و فراهم ‌بودن زیرساخت‌های لازم وابسته است. ابراهیم هزارجریبی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان نیز در گفت‌وگو با «ایران» با اشاره به ضرورت افزایش سرمایه‌گذاری در این بخش، قرار نگرفتن کشاورزی در اولویت انتخاب برخی سرمایه‌گذاران را یکی از چالش‌های پیش روی آن دانست. هزارجریبی با اشاره به محدودیت‌های تأمین نقدینگی و منابع مالی مورد نیاز طرح‌های کشاورزی اظهار کرد:«تسهیل فرآیند صدور مجوزها، کاهش موانع اداری و تقویت همکاری دستگاه‌های اجرایی می‌تواند زمینه حضور بیشتر سرمایه‌گذاران را فراهم کند و مسیر اجرای طرح‌های کشاورزی را هموارتر سازد.» رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان همچنین از آماده‌سازی بسته‌های سرمایه‌گذاری با اطلاعات مشخص درباره میزان سرمایه مورد نیاز، ظرفیت اشتغالزایی و مدت اجرای طرح‌ها خبر داد و گفت:«این بسته‌ها می‌توانند به متقاضیان کمک کنند فرصت‌های موجود در بخش کشاورزی را دقیق‌تر ارزیابی کنند و با آگاهی بیشتری درباره ورود به این حوزه تصمیم بگیرند.» او با تأکید بر ضرورت توجه به صرفه اقتصادی طرح‌ها افزود:«تسهیل صدور مجوزها و تأمین منابع مالی به‌تنهایی موفقیت یک طرح را تضمین نمی‌کند، بلکه سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی زمانی به فعالیتی پایدار منجر می‌شود که علاوه بر تأمین مواد اولیه و زیرساخت‌های لازم، بازار فروش و صرفه اقتصادی محصول نهایی نیز مشخص باشد.»  هزارجریبی تصمیم‌گیری درباره تولید محصولات راهبردی را نیازمند توجه همزمان به نیاز بازار، هزینه‌های تولید و ظرفیت‌های منطقه‌ای دانست و گفت:«افزایش سطح زیرکشت یا حجم تولید، بدون توجه به صرفه اقتصادی و وضعیت بازار، نمی‌تواند پایداری فعالیت کشاورزان را تضمین کند.» او همچنین تقویت ارتباط میان مراکز علمی، دستگاه‌های اجرایی و بهره‌برداران را در افزایش بهره‌وری مؤثر دانست و بر ضرورت دسترسی کشاورزان به دانش فنی و مشاوره تخصصی تأکید کرد. از این منظر، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیل زنجیره ارزش باید متناسب با نیاز بازار و توان اقتصادی طرح‌ها دنبال شود تا سرمایه‌گذاری‌های انجام‌ شده به ایجاد فعالیت‌های پایدار منجر شوند.
 
تعاونی‌ها؛ راهکاری برای تقویت زنجیره ارزش
در کنار سرمایه‌گذاری و توسعه صنایع تبدیلی، سازماندهی تولیدکنندگان نیز می‌تواند به تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی کمک کند.
ایوب هلاکو، مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی گلستان نیز ایجاد زنجیره ارزش در بخش کشاورزی و توسعه صنایع تبدیلی را از راهکارهای اصلی عبور استان از اقتصاد متکی بر خام‌فروشی دانست و بر ضرورت حمایت اعتباری از این بخش تأکید کرد. هلاکو با اشاره به ظرفیت‌های کشاورزی استان گفت:«تعیین 4 محور راهبردی شامل مرغ، گندم، زعفران و مشاغل نوین مبتنی بر زیست‌بوم محلی و اختصاص ردیف‌های اعتباری ویژه برای تکمیل صنایع تبدیلی، از مطالبات استان است که تحقق آن به همراهی نمایندگان مجلس نیاز دارد.» او با تأکید بر اینکه برخورداری از ظرفیت‌های تولیدی به‌تنهایی نمی‌تواند به رونق اقتصادی و افزایش درآمد خانوارها منجر شود، گفت:«باید با فراهم شدن زمینه فرآوری محصولات کشاورزی پس از برداشت، ارزش افزوده بیشتری در استان ایجاد شود.» مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی گلستان با اشاره به ظرفیت‌های متفاوت اقتصادی در مناطق استان اظهار کرد:«صیادی و پرورش میگو در گمیشان و بندرترکمن از زمینه‌های مناسب برای توسعه فعالیت‌های تعاونی به شمار می‌روند و در شرق استان نیز محصولاتی مانند زعفران و گیاهان دارویی می‌توانند زمینه شکل‌گیری زنجیره‌های اقتصادی منسجم‌تری را فراهم کنند.»
هلاکو همچنین از آغاز فعالیت تعاونی زعفران در مناطق مینودشت، گالیکش و رامیان خبر داد و با اشاره به ظرفیت پسته وحشی و گیاهان دارویی در شرق گلستان گفت:«فرآوری این محصولات و تکمیل زنجیره عرضه آنها می‌تواند ارزش افزوده بیشتری برای خانوارهای روستایی ایجاد کند. تعاونی‌ها در چنین الگویی می‌توانند با تجمیع ظرفیت تولیدکنندگان، هماهنگی میان عرضه‌کنندگان و تقویت ارتباط با بازار، زمینه توسعه فعالیت‌های اقتصادی وابسته به کشاورزی را فراهم کنند. البته تحقق این هدف به دسترسی تعاونی‌ها به سرمایه، برخورداری از مدیریت کارآمد و وجود بازار مناسب برای محصولات فرآوری ‌شده نیز وابسته است.»  این مقام مسئول با اشاره به وضعیت تعاونی‌های استان اعلام کرد:«بیش از سه هزار و ۲۶۵ تعاونی در گلستان فعال هستند و بخش کشاورزی با حدود ۳۰ درصد و بخش خدمات با ۲۶ درصد، بیشترین سهم را در میان آنها دارند. در واقع مجموع این تعاونی‌ها ۳۸ هزار و ۸۴۹ شغل مستقیم در استان ایجاد کرده‌اند.»
مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی گلستان همچنین خواستار اختصاص خط اعتباری ویژه به تعاونی‌ها در بودجه سالانه کشور شد و گفت:«در سال گذشته در جلسه شورای برنامه‌ریزی استان، با تأکید استاندار، به دستگاه‌های اجرایی ابلاغ شد که دست‌کم ۲۵ درصد از اعتبارات خود را به سمت تعاونی‌ها هدایت کنند. این آمار از جایگاه تعاونی‌ها در اقتصاد گلستان حکایت دارد، اما برای ارزیابی نقش آنها در کاهش خام‌فروشی، باید مشخص شود چه میزان از فعالیت این تعاونی‌ها به فرآوری محصولات، تکمیل زنجیره عرضه و ایجاد ارزش افزوده اختصاص دارد.»

بــــرش

محصول گلستان؛ از تولید تا درآمد

گلستان در تولید محصولات کشاورزی از ظرفیت بالایی برخوردار است، اما تبدیل این ظرفیت به درآمد و اشتغال پایدار، به چگونگی بهره‌برداری از محصولات پس از برداشت بستگی دارد. وقتی محصول در همان مرحله تولید یا به‌ صورت خام فروخته می‌شود، فرصت ایجاد درآمد بیشتر، توسعه کسب‌وکارهای محلی و اشتغالزایی در بخش‌های فرآوری و بسته‌بندی محدود می‌ماند. اظهارات مسئولان نشان می‌دهد توسعه صنایع تبدیلی، تسهیل سرمایه‌گذاری و تقویت تعاونی‌ها، از مسیرهای مهم استفاده بهتر از ظرفیت کشاورزی استان است. با این‌ حال، نتیجه این اقدامات باید در عمل و از طریق افزایش فرآوری محصولات، رونق واحدهای تولیدی و بهبود درآمد کشاورزان سنجیده شود؛ نه صرفاً با تعداد طرح‌ها و برنامه‌های اعلام ‌شده. گلستان برای بهره‌برداری بیشتر از ظرفیت کشاورزی خود باید بتواند فاصله میان تولید محصول و کسب درآمد از آن را کاهش دهد؛ چراکه ارزش یک محصول فقط به میزان تولید آن نیست، بلکه به درآمد، اشتغال و رونقی است که از دل آن برای مردم استان ایجاد می‌شود.