محبوبه ستارزاده
گروه علم و فناوری

جنگ ۴۰ روزه و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های ارتباطی، اهمیت توسعه شبکه ملی اطلاعات و تقویت خدمات دیجیتال داخلی را بیش از گذشته برجسته کرد؛ شبکه‌ای که می‌تواند با افزایش تاب‌آوری ارتباطی کشور، به استمرار خدمات ضروری و فعالیت سکوهای بومی در شرایط خاص کمک کند، اما قرار نیست جایگزین اینترنت و ارتباطات بین‌المللی شود. اختصاص هزاران میلیارد تومان اعتبار برای حمایت از پیام‌رسان‌های داخلی در دوران جنگ تحمیلی و آمار قابل‌توجه تولید محتوا و بازدید در این سکوها طبق تازه‌ترین گزارش مرکز ملی فضای مجازی، از ظرفیت آنها برای گسترش حکایت دارد؛ ظرفیتی که تحقق آن به ارتقای کیفیت خدمات، رقابت سالم و توجه به مطالبات کاربران درباره سرعت اینترنت، هزینه دسترسی و رفع فیلترینگ وابسته است.
 
شبکه ملی اطلاعات
 مکمل اینترنت بین‌المللی
توسعه شبکه ملی اطلاعات یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری ارتباطی کشور است؛ موضوعی که به گفته مسئولان وزارت ارتباطات، نباید با محدود کردن یا کنار گذاشتن اینترنت بین‌المللی یکسان تلقی شود. 
وحید یزدانیان، معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات، با تأکید بر ضرورت تفکیک این دو مفهوم گفته است که شبکه ملی اطلاعات جایگزین اینترنت و دسترسی‌های بین‌المللی نیست، بلکه بستری برای توسعه شبکه ارتباطی داخلی کشور است که دسترسی بین‌المللی نیز در کنار آن قرار می‌گیرد.
به گفته یزدانیان، در سال‌های گذشته نوعی دوگانه میان اینترنت و شبکه ملی اطلاعات شکل گرفته بود؛ درحالی‌که توسعه شبکه ارتباطی کشور و فراهم کردن دسترسی به اینترنت باید به‌موازات یکدیگر دنبال شوند.
یزدانیان همچنین تأکید کرده است که شبکه ملی اطلاعات صرفاً یک پروژه یا مجموعه‌ای از تجهیزات نیست و دستگاه‌های مختلف در تحقق آن مسئولیت دارند. به گفته او، تحقق اهداف این شبکه به بیش از ۳۰۰ همت سرمایه‌گذاری دولتی و بیش از ۷۰۰ همت سرمایه‌گذاری بخش خصوصی نیاز دارد. از این منظر، مشارکت بخش خصوصی و ایجاد انگیزه برای سرمایه‌گذاری، از الزامات توسعه زیرساخت‌های ارتباطی کشور است؛ زیرساخت‌هایی که می‌توانند استمرار خدمات را در شرایط بحرانی تقویت کنند، بی‌آنکه در تقابل با دسترسی به اینترنت جهانی تعریف شوند.
 حمایت مالی از پیام‌رسان‌ها
در دوران جنگ
جنگ تحمیلی سوم، اهمیت پایداری زیرساخت‌های ارتباطی و تداوم خدمات دیجیتال را بیش از گذشته نمایان کرد. وزارت ارتباطات در همین دوره از اختصاص  دو هزار و 700 میلیارد تومان از منابع داخلی خود برای حمایت از پیام‌رسان‌ها، سکوهای بومی و سامانه شاد خبر داد.
ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات اعلام کرد این اعتبار در شرایطی اختصاص یافته که وزارتخانه با محدودیت منابع مالی، خسارت به زیرساخت‌های ارتباطی و افزایش هزینه پروژه‌ها به‌دلیل نوسانات ارزی مواجه بوده است. به گفته او، وابستگی فعالیت‌های روزمره و اقتصادی مردم به شبکه ارتباطی کشور، حفظ پایداری خدمات دیجیتال را به یکی از اولویت‌های وزارتخانه تبدیل کرده است.
احسان چیت‌ساز، معاون وزیر ارتباطات نیز از اختصاص اعتبار مناسب به پیام‌رسان‌های داخلی در دوران جنگ خبر داده و گفته است روزانه بیش از دو میلیارد پیام در این سکوها مبادله می‌شده است. او همچنین میزان خسارت مستقیم به وزارت ارتباطات را بیش از ۳۰ همت و ۲۷ میلیون دلار اعلام کرده و از آسیب دیدن بیش از ۵۰۰ سایت ارتباطی و ۱۵ مرکز مخابراتی خبر داد و یادآور شد حمایت از پیام‌رسان‌ها آن هم در شرایط سخت جنگ، از نگاه ویژه وزارت ارتباطات به توسعه پلتفرم‌های بومی نشان دارد. این ارقام از یک‌سو ابعاد خسارت واردشده به زیرساخت‌های ارتباطی و از سوی دیگر، هزینه حمایت از استمرار خدمات دیجیتال را نشان می‌دهند.
 
آمارهایی از فعالیت شبکه‌های اجتماعی داخلی
تازه‌ترین گزارش مرکز ملی فضای مجازی هم روایت جالبی دارد. این گزارش از عملکرد پنج سکوی داخلی در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، نشان می‌دهد مجموع محتوای تولیدشده در سکوهای ایتا، روبیکا، بله، سروش‌پلاس و ویراستی به حدود ۶۱۶.۲ میلیون مورد رسیده است.
بر اساس این گزارش، ایتا با سهم ۳۸.۸ درصدی و روبیکا با سهم ۳۷ درصدی، در مجموع نزدیک به ۷۶ درصد محتوای تولیدشده را به خود اختصاص داده‌اند. در بخش بازدیدها نیز روبیکا با ثبت حدود ۷۸۰.۵ میلیارد بازدید، در جایگاه نخست قرار گرفته و سهمی بیش از ۷۱ درصدی داشته است؛ درحالی‌که سهم ایتا از بازدیدها حدود ۸ درصد اعلام 
شده است.
این تفاوت نشان می‌دهد تولید محتوای بیشتر لزوماً به معنای بازدید بالاتر نیست و میزان دیده‌شدن مطالب نیز در عملکرد سکوها اهمیت دارد. با این حال، آمارهای منتشرشده به‌تنهایی تعداد کاربران یکتا یا میزان رضایت آنان را مشخص نمی‌کنند و نمی‌توان صرفاً بر اساس حجم محتوا و بازدید، درباره کیفیت خدمات یا ترجیح کاربران قضاوت کرد.
 
تقویت شبکه‌های داخلی 
در کنار مطالبه رفع فیلترینگ
با وجود ماندگاری نسبتاً مناسب کاربران در پلتفرم های بومی با رفع محدودیت اینترنت بین‌الملل، اما نمی‌توان این موضوع را مساوی با رضایت کاربران دانست. نتایج نظرسنجی مرکز افکارسنجی ملت وابسته به مرکز پژوهش‌های مجلس، در تیرماه ۱۴۰۵ تصویر دیگری از انتظارات کاربران ارائه می‌دهد. بر اساس این نظرسنجی که با مشارکت ۱۱۰۰ نفر از افراد ۱۵ سال به بالا و به‌صورت تلفنی انجام شده، ۵۸.۸ درصد پاسخگویان سرعت اینترنت را نامطلوب ارزیابی کرده‌ و ۷۳.۵ درصد نیز از قیمت بسته‌های اینترنت رضایت نداشته‌اند. همچنین ۶۴.۷ درصد گفته‌اند برای دسترسی به شبکه‌های اجتماعی خارجی از فیلترشکن استفاده می‌کنند. در میان اولویت‌های سیاست‌گذاری اینترنت، رفع فیلترینگ با ۳۸.۷ درصد در رتبه نخست قرار گرفته است. پس از آن، افزایش سرعت اینترنت با ۲۲.۴ درصد، تقویت شبکه‌های اجتماعی داخلی با ۱۷.۱ درصد و کاهش قیمت اینترنت با ۱۵.۸ درصد قرار دارند.
این نتایج نشان می‌دهد تقویت سکوهای بومی یکی از اولویت‌های مورد توجه بخشی از کاربران است، اما تنها مطالبه آنها نیست. بنابراین، افزایش فعالیت در شبکه‌های اجتماعی داخلی را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه رضایت کاربران از وضعیت دسترسی به اینترنت یا تأیید محدودیت دسترسی به پلتفرم‌های خارجی دانست. کیفیت اتصال، هزینه استفاده و امکان دسترسی به خدمات و شبکه‌های مختلف نیز در ارزیابی کاربران 
نقش دارند.
در نهایت، توسعه شبکه ملی اطلاعات و حمایت از پیام‌رسان‌های داخلی، زمانی می‌تواند به تقویت پایدار اقتصاد دیجیتال کمک کند که با ارتقای کیفیت خدمات، رقابت سالم، شفافیت در هزینه‌کرد و حفظ دسترسی به اینترنت بین‌المللی همراه باشد. هدف باید ایجاد زیرساختی توانمند برای ارائه خدمات داخلی و افزایش حق انتخاب کاربران باشد؛ زیرساختی که در شرایط خاص تاب‌آوری بیشتری داشته باشد، اما  در مقابل ارتباطات جهانی قرار نگیرد.