نشست چهارجانبه، گامی به‌سوی امنیت درون‌زای منطقه‌ای
کارشناس مسائل استراتژیک
برگزاری نشست تهران با حضور نمایندگان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان را باید در بستر تحولات نظامی و امنیتی اخیر خاورمیانه تحلیل کرد؛ تحولاتی که ضرورت بازنگری در ترتیبات امنیتی و نحوه تعامل کشورهای منطقه با ایران را بیش از گذشته مطرح کرده‌اند. این نشست به پیشنهاد پاکستان و پس از سفر هفته گذشته عاصم منیر به تهران برگزار شد؛ ابتکاری که با موافقت ایران همراه شد و می‌توان آن را تلاشی برای تقویت گفت‌وگوهای منطقه‌ای و جلوگیری از تشدید تنش‌ها دانست.
به نظر می‌رسد تجربه جنگ اخیر کشورهای منطقه را بیش از گذشته به این نتیجه رسانده است که مدیریت بحران‌های خاورمیانه بدون مشارکت ایران امکان‌پذیر نیست. هم‌زمان، تردیدها درباره کارآمدی تضمین‌های امنیتی آمریکا افزایش یافته و ضرورت تنوع‌بخشی به منابع تأمین امنیت را برجسته کرده است. همکاری ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است؛ تلاشی برای ایجاد سازوکارهای مکمل امنیتی و کاهش وابستگی به ترتیبات پیشین.
توجه این کشورها به گفت‌وگو با ایران، نشان‌دهنده افزایش نااطمینانی نسبت به تضمین‌های امنیتی خارجی و تلاش برای مهار پیامدهای تحولات اخیر است. در چنین فضایی، جلوگیری از تشدید تنش با تهران و ایجاد مسیرهای ارتباطی پایدار، به ضرورتی مهم برای بازیگران منطقه‌ای تبدیل شده است.از منظر ایران، این روند با ایده «امنیت درون‌زای منطقه‌ای» هم‌خوانی دارد؛ رویکردی که مسئولیت تأمین امنیت خاورمیانه را بر عهده کشورهای منطقه می‌داند و بر محدودکردن نقش بازیگران مداخله‌گر خارجی در شکل‌گیری امنیت پایدار تأکید می‌کند. از این منظر، پذیرش پیشنهاد پاکستان و میزبانی نشست تهران را می‌توان گامی در جهت تقویت گفت‌وگو و فراهم‌کردن زمینه همکاری میان بازیگران اصلی منطقه دانست.
تحقق چنین الگویی مستلزم آن است که کشورهای منطقه مسئولیت بیشتری در مدیریت اختلافات و تنظیم ترتیبات امنیتی بر عهده بگیرند.در کنار مسائل امنیتی، تحولات یمن، لبنان، فلسطین و غزه نیز در دستور کار نشست قرار داشت. بررسی این پرونده‌ها می‌تواند به شناخت بهتر دیدگاه‌های کشورهای شرکت‌کننده و زمینه‌های همکاری احتمالی کمک کند.
همچنین، اگرچه انتظار نمی‌رفت میانجیگری مستقیم میان ایران و آمریکا محور اصلی مذاکرات باشد، طرح این موضوع در نشست روز گذشته دور از انتظار نبود. ایران پیش‌تر در گفت‌وگوهای هفته گذشته با طرف‌های قطری و پاکستانی، مواضع و شروط خود درباره آمریکا را مطرح کرده بود. بنابراین، دستور کار نشست تهران را باید بیش از هر چیز در چارچوب مدیریت تنش‌های منطقه‌ای و بررسی سازوکارهای جدید همکاری ارزیابی کرد، نه لزوماً تلاشی برای میانجیگری مستقیم میان تهران و واشنگتن.
در مجموع، اهمیت این نشست در هم‌زمانی دو روند نهفته است: تلاش کشورهای شرکت‌کننده برای متنوع‌سازی منابع امنیتی و تأکید ایران بر شکل‌گیری نظمی منطقه‌ای با مشارکت کشورهای خاورمیانه. موفقیت این مسیر به اراده سیاسی طرف‌ها، احترام به منافع متقابل و پرهیز از اقداماتی بستگی دارد که تنش‌ها را افزایش می‌دهد. نشست تهران از این منظر، فرصتی برای سنجش ظرفیت همکاری منطقه‌ای در شرایط تضعیف و به چالش کشیده شدن ترتیبات امنیتی پیشین است.
