محبوبه ستارزاده
گروه علم و فناوری

ایلان ماسک در تلاش است «تسلا» و «اسپیس‌ایکس» را در قالب شرکتی واحد گرد هم آورد؛ مجموعه‌ای که خودروهای برقی، روباتیک و زیرساخت‌های هوش مصنوعی را زیر یک چتر قرار می‌دهد. این ادغام می‌تواند یکی از بزرگ‌ترین معاملات تاریخ باشد؛ اما کارشناسان معتقدند تعارض منافع، نگرانی سهامداران و موانع نظارتی در آمریکا، چین و دیگر بازارهای مهم، تحقق آن را با چالش‌های جدی روبه‌رو خواهد کرد.

از خودرو تا هوش مصنوعی
ایلان ماسک به‌تازگی اعلام کرده است «تسلا» و «اسپیس‌ایکس»، کمیته‌های ویژه‌ای متشکل از مدیران مستقل تشکیل داده‌اند تا امکان ادغام دو شرکت را بررسی کنند. او این ایده را منطقی دانست اما تأکید کرد که هنوز توافقی حاصل نشده و نهایی‌ شدن معامله، تضمین‌‌‌شده نیست. ماسک که در هر دو شرکت نقش مدیریتی و سهامداری دارد، گفته است به‌ دلیل قرار گرفتن در موقعیت تعارض منافع، نمی‌تواند در مذاکرات شرکت کند.
در صورت ادغام، ارزش این شرکت ترکیبی بر اساس قیمت‌های فعلی، به حدود ۳.۶ تریلیون دلار می‌رسد؛ رقمی که شرکت ادغام‌‌شده نهایی را در کنار 4 شرکت ارزشمند جهان یعنی انویدیا، اپل، آلفابت و مایکروسافت قرار می‌دهد. این مجموعه، کسب‌وکارهای متنوعی از تولید خودروهای برقی و توسعه روبات‌های انسان‌نما تا هوش مصنوعی را دربرخواهد گرفت. طبق برآوردها، شرکت ادغام‌شده بیش از ۱۵۵ هزار کارمند خواهد داشت و درآمد سالانه آن در سال ‌جاری به حدود ۱۵۳ میلیارد دلار می‌رسد اما با توجه به برنامه‌های هزینه‌کرد بالای ماسک در زمینه‌های زیرساخت هوش مصنوعی، کارخانه‌های تولید تراشه و موشک‌ها، برخی معتقدند این رقم نمی‌تواند کفاف بلندپروازی‌های ماسک را بدهد.
ماسک در اسپیس‌ایکس، دارای حق رأی ممتاز است و حدود ۸۴ درصد از آرا را در اختیار دارد در حالی که این رقم در تسلا به حدود ۲۰ درصد می‌رسد. به همین دلیل برخی معتقدند این توافق می‌تواند تسلط ماسک بر شرکت «تسلا» را مستحکم‌تر کند. برخی تحلیلگران انتظار دارند تسلا در سال‌ جاری بیش از نیم میلیون دستگاه سدان «مدل ۳»، بیش از یک میلیون دستگاه «مدل Y» و ۲۲ هزار دستگاه «سایبرتراک» به فروش برساند. تسلا در حوزه فناوری خودران هم فعالیت رو به رشدی دارد و خط تولید روبات‌های «اپتیموس» را توسعه می‌دهد؛ پروژه‌ای که به گفته ایلان ماسک، می‌تواند روزی ارزش تسلا را به ۲۵ تریلیون دلار برساند؛ به همین دلیل این ادغام را عاقلانه می‌داند.
چرا ماسک به دنبال ادغام است؟
دو شرکت تسلا و اسپیس‌ایکس، پیش از این نیز همکاری‌های تجاری و فناورانه داشته‌اند. ماسک در ماه مارس از طرح ترافاب (Terafab) خبر داد؛ کارخانه عظیم تولید نیمه‌رسانا در تگزاس که می‌تواند ۱۱۹ میلیارد دلار هزینه داشته باشد و تراشه‌هایی را برای وسایل نقلیه خودران، روبات‌های انسان‌نما و مراکز داده هوش مصنوعی در فضا تولید کند. این دو شرکت همچنین برای تولید یک ماشین اسپرت پرنده به نام «رودستر» که هفته گذشته رونمایی شد، با یکدیگر همکاری کرده‌اند. این ماشین با استفاده از پیشرانه‌های گاز سرد توسعه‌یافته توسط اسپیس‌ایکس، مجموعه‌ای از پشتک و پرش‌های معکوس را انجام داد.
همکاری دو شرکت به این پروژه محدود نمی‌شود. «اسپیس‌ایکس» از «تسلا»، باتری‌های بزرگ مگاپک و خودروهای سایبرتراک خریداری کرده و تسلا نیز پس از سرمایه‌گذاری ۲میلیارد دلاری در شرکت هوش مصنوعی xAI، از طریق تبدیل این سرمایه‌گذاری به سهام اسپیس‌ایکس، در این شرکت سهامدار شده است. مدل هوش مصنوعی گروک نیز در بسیاری از خودروهای تسلا در دسترس قرار گرفته است.
ماسک می‌گوید همکاری در طراحی تراشه، توسعه هوش مصنوعی، علم روباتیک و پرتاب تجهیزات به مدار می‌تواند مزایای قابل‌توجهی ایجاد کند. او همچنین توسعه ظرفیت پردازشی را از اولویت‌های اصلی خود می‌داند. به گفته وی، اسپیس‌ایکس قصد دارد ظرفیت پردازشی عملیاتی خود را از حدود 3 گیگاوات تا پایان سال ‌جاری به ۱۳ گیگاوات تا پایان سال آینده برساند؛ رقمی که ممکن است از ۲۰ گیگاوات نیز فراتر رود.
منطق راهبردی این ادغام، فراتر از کنار هم قرار دادن چند کسب‌وکار است. ماسک می‌خواهد زنجیره‌ای یکپارچه از تولید تراشه و تأمین توان پردازشی تا توسعه هوش مصنوعی و کاربردهای فیزیکی آن ایجاد کند. او همچنین از برنامه‌هایی بلندمدت برای توسعه مراکز داده مداری، گسترش ارتباطات ماهواره‌ای و سفر به مریخ سخن گفته است.

چالش رضایت سهامداران
با وجود مزایای احتمالی، ادغام دو شرکت پرسش‌هایی درباره نحوه مدیریت، تخصیص منابع و قدرت ماسک ایجاد می‌کند. سرمایه‌گذاران تسلا مدت‌هاست نگرانند که او نتواند توجه و منابع کافی را به همه کسب‌وکارهایش اختصاص دهد و این ادغام می‌تواند نگرانی‌ها را تشدید کند؛ بویژه آنکه ساختار حق رأی در دو شرکت متفاوت است. تجربه پیشین ماسک در ادغام شرکت انرژی خورشیدی «سولارسیتی» با تسلا نیز بر حساسیت این موضوع می‌افزاید. آن معامله با شکایت سهامداران همراه شد که معتقد بودند ماسک از موقعیت خود برای حمایت از یکی از کسب‌وکارهایش به زیان دیگری استفاده کرده است. هرچند قاضی در نهایت ادعاها را رد کرد، اما به‌شدت منتقد روابط ماسک با مدیران مستقل تسلا و دخالت او در مذاکرات بود. این‌بار نیز کمیته‌های مستقل و سازوکار تصویب معامله باید به نگرانی‌های مربوط به تعارض منافع پاسخ دهند. تسلا به حمایت اکثریت کل سهام خود نیاز دارد؛ شرطی که ماسک آن را مانعی جدی توصیف کرده است.

پای رقابت چین و آمریکا 
در میان است
تأیید سهامداران تنها مانع پیش روی این ادغام نیست. این معامله احتمالاً به بررسی نهادهای نظارتی در آمریکا، اتحادیه اروپا، بریتانیا و چین هم نیاز خواهد داشت. حساسیت چین اهمیت ویژه‌ای دارد چراکه تسلا سال گذشته حدود ۲۱ میلیارد دلار درآمد از این کشور کسب کرده و کارخانه بزرگی در شانگهای دارد، در حالی که اسپیس‌ایکس پیمانکار دفاعی دولت آمریکا محسوب می‌شود. اسپیس‌ایکس در حوزه امنیت ملی آمریکا فعالیت می‌کند و ماهواره‌های نظامی استارشیلد را توسعه می‌دهد؛ موضوعی که نگرانی‌هایی درباره کاربردهای نظامی این فناوری در چین ایجاد کرده است.
تحلیلگران جی‌پی مورگان هشدار داده‌اند که حساسیت‌های امنیت ملی ممکن است تأیید معامله در چین را دشوار کند. یکی از سناریوهای مطرح ‌شده، تفکیک فعالیت‌های تسلا در چین یا واگذاری کنترل آن به یک کنسرسیوم چینی است؛ ساختاری که می‌تواند استقلال عملیاتی کسب‌وکار خودروسازی را حفظ کند، اما پیچیدگی معامله را افزایش دهد. ادغام تسلا و اسپیس‌ایکس می‌تواند توان مالی، فناورانه و عملیاتی کسب‌وکارهای ماسک را در یک ساختار واحد متمرکز کند. با این حال، هزینه‌های سنگین توسعه، تعارض منافع احتمالی و ضرورت دریافت مجوزهای متعدد، مسیر تحقق آن را دشوار می‌کنند.
در نهایت، مسأله فقط امکان ایجاد شرکتی عظیم نیست؛ بلکه این است که آیا منافع حاصل از یکپارچه‌سازی فناوری‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها می‌تواند بر هزینه‌ها و ریسک‌های مدیریتی، مالی و حقوقی آن غلبه کند یا نه؟ تا زمانی که شرایط معامله و نحوه تصویب آن مشخص نشود، ادغام دو شرکت همچنان طرحی بلندپروازانه با نتیجه‌ای نامعلوم باقی خواهد ماند.