بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

با وجود تداوم خشکسالی و کاهش محسوس منابع آبی در خراسان شمالی، بخش کشاورزی استان با تمرکز بر مدیریت مصرف و اجرای برنامه‌های بهره‌وری، در مسیر سازگاری با شرایط جدید قرار گرفته است. حجم آب قابل بهره‌برداری در بخش کشاورزی در سال زراعی ۱۴۰5-1404 از حدود ۸۷۰ میلیون مترمکعب به نزدیک ۴۹۰ میلیون مترمکعب کاهش یافته، اما برنامه‌ریزی برای اولویت‌بخشی به تأمین آب باغ‌ها و کشت‌های پاییزه، مانع بروز خسارت‌های گسترده‌تر شده است. در همین حال، مسئولان بخش کشاورزی با مدیریت منابع موجود و هدایت الگوی کشت، تلاش دارند پایداری تولید در اراضی استان حفظ شود. اگرچه بخشی از اراضی آبی استان با محدودیت کشت مواجه شده‌اند، اما توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، اصلاح روش‌های مصرف آب و اجرای طرح‌های بهسازی شبکه‌های انتقال، به‌عنوان راهکارهای کلیدی برای عبور از تنش آبی با جدیت دنبال می‌شود. اکنون تجهیز بخشی از اراضی به سامانه‌های نوین آبیاری و اجرای هزاران کیلومتر کانال بتنی، زمینه افزایش بهره‌وری مصرف آب و کاهش هدررفت منابع را فراهم کرده است. همزمان افزایش آگاهی کشاورزان نسبت به مدیریت بهینه آب و همراهی آنها در استفاده از روش‌های نوین آبیاری، نقطه قوت مهمی برای بخش کشاورزی استان به شمار می‌رود. مجموعه این اقدامات، در کنار حمایت‌های اعتباری دولت، امیدواری‌ها را برای تداوم تولید و عبور تدریجی از بحران کم‌آبی در خراسان‌شمالی افزایش داده است.
«سامان محمدی» مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، در تشریح وضعیت منابع آبی بخش کشاورزی استان به «ایران» گفت: «آب قابل بهره‌برداری بخش کشاورزی استان در سال زراعی ۱۴۰5- ۱۴۰4 حدود ۸۷۰ میلیون مترمکعب بود که به‌دلیل کاهش نزولات جوی و تداوم خشکسالی، این رقم تقریباً با کاهش 45 درصدی به حدود ۴۹۰ میلیون مترمکعب رسید.»

اولویت تأمین آب
با کشت پاییزه و باغات
مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی به «ایران» گفت: «این کاهش شدید منابع آبی، فشار قابل‌توجهی بر بخش کشاورزی وارد کرد و ما را ناگزیر ساخت تا فعالیت‌های بخش کشاورزی را با شرایط جدید تطبیق دهیم. در همین راستا، اولویت اصلی بر تأمین آب مورد نیاز کشت‌های پاییزه و حفظ باغات استان قرار گرفت و منابع آبی قابل تأمین،
بر اساس برنامه‌ریزی وزارت نیرو، به این بخش‌ها اختصاص یافت.» 
«سامان محمدی» افزود: «البته در صورت تداوم بارندگی‌های ماه جاری، امکان بازنگری در تأمین آب کشت‌های بهاره نیز وجود خواهد داشت؛ اما اگر خشکسالی ادامه پیدا کند، همچنان اولویت با کشت پاییزه و باغات خواهد بود.»
مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، بزرگ‌ترین چالش ناشی از کمبود منابع آب برای کشاورزان را محدودیت آب و کاهش امکان کشت دانست و گفت: «بخشی از اراضی آبی استان هر سال زیرکشت پاییزه قرار می‌گیرد و در ادامه، کشت‌های بهاره مانند صیفی‌جات، پنبه و سایر محصولات انجام می‌شود. زمانی که آب مورد نیاز کشت بهاره تأمین نشود، در عمل حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد اراضی استان از چرخه تولید خارج می‌شود و این مسأله مستقیماً درآمد کشاورزان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و فشار اقتصادی سنگینی به آنها وارد می‌کند.»
طبق گفته محمدی، این وضعیت مختص امسال نیست. در سال ۱۴۰۳ نیز استان با خشکسالی تابستانه مواجه بود و کمبود منابع آبی در عملکرد محصولات کشاورزی تأثیر جدی گذاشت. در بسیاری از مزارع، عملکرد تولید تا حدود ۵۰ درصد کاهش یافت. اگر بارندگی‌های سه تا چهار ماه اخیر رخ نمی‌داد، احتمال داشت بخش زیادی از کشاورزی استان حتی تا حدود ۷۰ درصد از بین برود.

ضرورت حرکت
به سمت آبیاری نوین
«سامان محمدی» اظهار کرد: «استان خراسان شمالی به‌دلیل شرایط توپوگرافی، تقریباً نیمی از آب مورد نیاز بخش کشاورزی را از منابع سطحی و نیمی دیگر را از منابع زیرزمینی تأمین می‌کند. استان‌هایی که وابستگی بالایی به آب‌های سطحی دارند، به‌شدت تحت تأثیر شرایط جوی قرار می‌گیرند. به همین دلیل، با وقوع خشکسالی حتی کوتاه‌مدت، منابع آبی سطحی مانند رودخانه‌ها به سرعت کاهش می‌یابند و اراضی وابسته به این منابع با تنش شدید آبی مواجه می‌شوند.»
وی افزود: «سال گذشته بسیاری از رودخانه‌های استان در عمل خشک شدند و بخش عمده آبیاری مزارع از طریق چاه‌ها و منابع زیرزمینی انجام شد که فشار مضاعفی بر کشاورزان وارد کرد. خوشبختانه در سه‌ماهه پایانی سال گذشته و همچنین بهار سال‌جاری، میزان بارندگی‌ها در استان بالاتر از حد نرمال بوده و امیدواریم این روند ادامه یابد تا بتوانیم سال زراعی مناسبی را پشت سر بگذاریم.» 
مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی گفت: «در حوزه افزایش بهره‌وری آب، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری جایگاه ویژه‌ای در برنامه‌های بخش کشاورزی استان دارد. در حال حاضر حدود ۴۵ درصد اراضی آبی مستعد استان به انواع سیستم‌های نوین آبیاری مجهز شده‌اند و تلاش می‌کنیم با تأمین اعتبارات لازم، مابقی اراضی نیز به این سامانه‌ها تجهیز شوند تا بهره‌وری مصرف آب در سطح مزارع افزایش یابد.» 
طبق گفته این مقام مسئول، حدود ۶۰ درصد کانال‌های انتقال آب کشاورزی در استان همچنان خاکی است؛ موضوعی که موجب هدررفت قابل‌توجه منابع آبی می‌شود. در حال حاضر از مجموع ۱۱ هزار و ۵۰۰ کیلومتر کانال انتقال آب موجود، حدود چهار هزار و ۵۷۰ کیلومتر بتنی و مابقی به‌صورت خاکی است. برآوردها نشان می‌دهد میزان تلفات آب در کانال‌های خاکی تا ۴۰ درصد می‌رسد، در حالی‌که این رقم در کانال‌های بتنی به حدود پنج درصد کاهش می‌یابد که عمدتاً ناشی از تبخیر است.
محمدی ادامه داد: «برای تکمیل عملیات بتنی‌سازی کانال‌های باقی‌مانده، بیش از ۷۰ هزار میلیارد ریال اعتبار نیاز است. به‌طور متوسط اجرای هر کیلومتر کانال انتقال آب حدود ۱۰ میلیارد ریال هزینه دارد، اما محدودیت و تخصیص قطره‌چکانی اعتبارات، روند اجرای طرح‌های بهسازی و توسعه شبکه‌های انتقال آب را با کندی مواجه کرده است.» 

اصلاح الگوی کشت
محور مدیریت پایدار آب
مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی تصریح کرد: «در بخش زیرساخت‌های انتقال آب نیز بخش قابل‌توجهی از شبکه‌های سنتی استان نیازمند بازسازی و نوسازی است. تاکنون حدود چهار هزار و ۵۰۰ کیلومتر کانال بتنی اجرا شده، در حالی‌که نیاز واقعی استان حدود ۱۲ هزار کیلومتر برآورد می‌شود».
محمدی افزود: «توسعه کانال‌های بتنی می‌تواند راندمان انتقال آب از منبع تا مزرعه را به بیش از ۹۰ درصد افزایش دهد، اما به‌دلیل محدودیت منابع مالی، سالانه تنها ۴۵ تا ۵۰ کیلومتر از شبکه‌ها تحت پوشش عملیات بتنی قرار می‌گیرد. با توجه به حجم بالای پروژه‌های باقی‌مانده، تکمیل این طرح‌ها زمان‌بر خواهد بود. همچنین عمر مفید این سازه‌ها بین ۲۵ تا ۳۰ سال برآورد می‌شود و پس از آن نیازمند بازسازی و مرمت مجدد خواهند بود.» 
طبق گفته «سامان محمدی»، در زمینه مدیریت پایدار منابع آب نیز دو محور اصلی در دستور کار قرار دارد؛ اول اصلاح الگوی کشت بر اساس سیاست‌های وزارت جهاد کشاورزی و دوم اصلاح روش‌های مصرف آب. استفاده از سامانه‌های نوین آبیاری و به‌کارگیری روش‌های بهینه آبیاری سطحی می‌تواند مصرف آب در مزرعه را کاهش داده و بهره‌وری را افزایش دهد.
مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی گفت: «در حوزه آموزش نیز کشاورزان به‌خوبی شرایط کم‌آبی را درک کرده‌اند و بسیاری از آنها حتی در اراضی سنتی تلاش می‌کنند با مدیریت بهتر آبیاری، از هدررفت آب جلوگیری کنند.» 
محمدی تصریح کرد: «در گذشته، به‌دلیل وفور نسبی آب، بخشی از آب آبیاری از انتهای مزارع خارج می‌شد، اما اکنون کشاورزان تلاش می‌کنند آب به‌صورت کامل در مزرعه مصرف شود و راندمان آبیاری افزایش یابد. با این حال، راهکار اساسی عبور از بحران کم‌آبی، حرکت به سمت سامانه‌های نوین آبیاری است.» 
وی افزود: «با توجه به اینکه کمبود آب در فلات ایران موضوعی مزمن و مستمر است، توصیه ما به کشاورزان استفاده از روش‌های نوین آبیاری و اصلاح الگوی مصرف آب است. البته اجرای این طرح‌ها هزینه‌بر است، اما دولت در قالب کمک‌های فنی و اعتباری، بخشی از هزینه‌های اجرای سامانه‌های نوین آبیاری را به کشاورزان پرداخت می‌کند تا روند توسعه این سامانه‌ها تسهیل شود.»