اقتصاد دیجیتال فضاپایه گذار از داده‌های ماهواره‌ای به خدمات اقتصادی
نادر مکاری
رئیس پژوهشگاه فضایی ایران
ضرورت تکمیل زنجیره ارزش صنعت فضایی، توسعه بازار خدمات پایین‌دستی، حکمرانی داده و مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان، از الزامات شکل‌گیری اقتصاد دیجیتال فضاپایه در کشور است. اقتصاد فضایی، امروز صرفاً با تعداد ماهواره‌ها، پرتاب‌ها یا ایستگاه‌های زمینی سنجیده نمی‌شود. معیار اصلی بلوغ این اقتصاد، توانایی تبدیل زیرساخت‌های فضایی به داده، اطلاعات و خدماتی است که بتوانند مسائل واقعی دولت، صنایع و جامعه را حل کنند.
اقتصاد دیجیتال فضاپایه در نقطه اتصال فناوری فضایی با هوش مصنوعی، رایانش ابری، سامانه‌های اطلاعات مکانی و اقتصاد داده شکل می‌گیرد. در این چارچوب، تصاویر سنجش‌ازدور، ارتباطات ماهواره‌ای و خدمات موقعیت‌یابی، نهاده‌های اولیه زنجیره‌ای هستند که باید به محصولات قابل استفاده در کشاورزی، منابع آب، انرژی، حمل‌ونقل، مدیریت بحران، محیط‌زیست، بیمه و توسعه شهری تبدیل شوند.
داده ماهواره‌ای به‌تنهایی محصول نهایی نیست. ارزش اقتصادی زمانی ایجاد می‌شود که این داده با اطلاعات زمینی، مدل‌های تحلیلی، الگوریتم‌های هوش مصنوعی و دانش تخصصی هر بخش ترکیب و به یک خدمت عملیاتی تبدیل شود. برآورد سطح زیر کشت، پایش فرونشست، ارزیابی خسارت بلایای طبیعی، شناسایی تغییرات کاربری زمین و پایش زیرساخت‌های انرژی، نمونه‌هایی از این زنجیره تبدیل «داده به تصمیم» هستند.
توسعه پایدار صنعت فضایی مستلزم برقراری توازن میان بخش‌های بالادستی و پایین‌دستی است. سرمایه‌گذاری در ماهواره، پرتابگر و زیرساخت زمینی ضروری است، اما بدون توسعه بازار خدمات و کاربردها، این ظرفیت‌ها به ارزش اقتصادی پایدار منتهی نخواهند شد.
دراین مسیر، ایجاد زیرساخت‌های مشترک برای دسترسی به داده، پردازش ابری، الگوریتم‌های پایه و رابط‌های برنامه‌نویسی می‌تواند هزینه ورود شرکت‌های کوچک و متوسط را کاهش دهد. شرکت دانش‌بنیان نباید ناگزیر باشد همه اجزای زنجیره را مستقلاً ایجاد کند؛ بلکه باید بتواند ظرفیت خود را بر توسعه محصول تخصصی، اعتبارسنجی خدمت و دسترسی به بازار متمرکز سازد.
یکی دیگر از الزامات این حوزه، استقرار نظام حکمرانی داده‌های فضایی است. قواعد مربوط به مالکیت، امنیت، کیفیت، سطح دسترسی، اشتراک‌گذاری و بهره‌برداری تجاری از داده باید شفاف باشد. حکمرانی داده باید هم‌زمان صیانت از منافع ملی و امکان نوآوری بخش خصوصی را تضمین کند.
همچنین پراکندگی تقاضا و ضعف ارتباط میان صاحبان مسأله، ارائه‌دهندگان فناوری و سرمایه‌گذاران، از موانع توسعه بازار خدمات فضایی است. ایجاد سکوی یکپارچه اقتصاد فضا می‌تواند با شناسایی و تجمیع تقاضا، معرفی ظرفیت شرکت‌ها و تطبیق نیازهای دستگاه‌ها با محصولات موجود، هزینه مبادله و عدم تقارن اطلاعاتی را کاهش دهد.
در این زیست‌بوم، دولت باید علاوه بر سیاست‌گذاری، نقش «خریدار هوشمند خدمات» را برعهده گیرد. تعریف پروژه‌های نتیجه‌محور، خرید خدمت، اجرای پایلوت‌های کاربردی و تضمین بازار اولیه، ریسک تجاری‌سازی محصولات فضایی را کاهش می‌دهد و زمینه حضور مؤثر بخش خصوصی را فراهم می‌کند.
معیارموفقیت اقتصاد دیجیتال فضاپایه، تنها میزان سرمایه‌گذاری در زیرساخت نیست؛ باید با شاخص‌هایی مانند سهم بخش خصوصی، تعداد خدمات عملیاتی، حجم بازار پایین‌دستی، میزان صرفه‌جویی اقتصادی و ظرفیت صادرات محصولات دانش‌بنیان ارزیابی شود. آینده صنعت فضایی ایران در تکمیل زنجیره «زیرساخت فضایی، داده، پردازش، خدمت و بازار» رقم می‌خورد. هر اندازه این زنجیره منسجم‌تر باشد، فناوری فضایی نقش مؤثرتری در افزایش بهره‌وری، تاب‌آوری و رشد اقتصاد دیجیتال کشور ایفا خواهد کرد.
