روایت نمایشگاه روز جهانی سلامت روان از انسان‌هایی که می‌خواهند فراتر از برچسب بیماری دیده شوند
عبور رنگ از دیوار انگ
سمیه افشین فر / روی دیوار، نقاشی‌ها کنار هم قرار گرفته‌اند؛ درختی که قلب‌های رنگارنگ بر شاخه‌هایش روییده‌اند، پری دریایی با موهای سبز، پروانه‌هایی با بال‌های رنگی و سبدهایی پر از میوه. کمی آن‌طرف‌تر، عروسک‌های بافتنی با صورت‌های خندان و لباس‌های سبز و قهوه‌ای، نگاه بازدیدکنندگان را به خود جلب می‌کنند. هرکدام از این آثار، حاصل ساعت‌هایی از تمرکز، تلاش و خلاقیت هنرمندانی است که دیوانه نیستند. نقاشی‌های رنگارنگ، نوشته‌های دست‌نویس و عروسک‌های بافتنی، آثار هنری کسانی است که می‌خواهند افراد جامعه قبل از زدن برچسب بیمار روان به آنها توانمندی‌های‌شان را ببینند، اما گاهی جامعه، پیش از دیدن توانایی‌های‌شان، برچسب بیماری را بر آنها زده است. برای همین در کنار هر اثر هنری نوشته‌ای قرار دارد و بعضی از نوشته‌ها روی دیوار زندگی نصب شده‌اند؛ یکی برای همه آرزوی صلح کرده است و دیگری خواسته تا مردم فقط هنر و توانمندیش را ببینند و باور کنند. یک بیمار اختلال دوقطبی و اوتیسم، کودکان شهید میناب را نقاشی کرده و بیماری مبتلا به اسکیزوفرنی شدید، مردی تنها با ذهنی دایره دایره را روی بوم کشیده است. اینجا هیچ خبری از تصویرهای کلیشه‌ای و روایت‌های تکراری درباره افراد دارای بیماری روان نیست. آنچه اینجا در نمایشگاه «روز جهانی سلامت روان» پیش چشم مخاطب قرار دارد، مجموعه‌ای از توانایی‌هاست؛ توانایی خلق کردن، رنگ بخشیدن به کاغذهای سفید و تبدیل نخ‌های ساده به عروسک‌هایی با چهره‌های خندان و توانایی‌هایی که شاید در میان نگاه‌های قضاوت‌گر، کمتر دیده شده‌اند.
در میان نقاشی‌ها، درختی دیده می‌شود که به‌جای برگ، قلب‌های کوچک و بزرگ دارد، قلب‌هایی با رنگ‌های متفاوت که در کنار هم، انگار درخت تصویری زیبا از پیوند با زندگی است. در اثری دیگر، کودکی در کنار درختی ایستاده و در نقاشی‌های دیگر، طبیعت، ماه، پروانه‌ها، ماهی‌ها و موجودات خیالی جای خود را در جهان رنگی این هنرمندان پیدا کرده‌اند.
اهمیت این آثار را نمی‌توان فقط با معیارهای رایج زیبایی‌شناسی سنجید. ارزش این نقاشی‌ها، علاوه بر نتیجه نهایی، در فرصتی است که برای تجربه خلاقیت، انتخاب رنگ، تمرین مهارت و بیان فردی فراهم می‌کنند. فاطمه عربشاه که بیش از 20 سال سرپرستار مرکز روزانه بیمارستان روزبه است، در توضیح نقاشی این هنرمندان به «ایران» می‌گوید: «هنر برای برخی افراد مبتلا به اختلالات روان‌پزشکی می‌تواند راهی برای بیان احساسات و تجربه‌هایی باشد که توضیح دادن آنها با کلمات دشوار است. البته نمی‌توان از روی یک نقاشی یا انتخاب رنگ‌ها درباره وضعیت روانی خالق آن قضاوت کرد، همان‌طور که هر اثر هنری، بازتاب مستقیم وضعیت درونی هنرمند نیست. آنچه مهم است، فراهم کردن فضایی امن برای آفرینش، مشارکت اجتماعی و دیده شدن توانایی‌های افراد است، فضایی که در آن، فرد فقط دریافت‌کننده خدمات درمانی نیست، بلکه به‌عنوان انسانی خلاق و صاحب مهارت شناخته شود.» به گفته عربشاه افراد مبتلا به مشکلات روان از بهترین افراد جامعه هستند. او می‌گوید: «شاید در ابتدا مشکلاتی داشته باشند اما وقتی فرد روند درمان را طی می‌کند، می‌تواند به زندگی برگردد، با آموزش مهارت‌هایی از جنس هنر سعی می‌کنیم ارتباط این افراد را با جامعه برقرار و آنها را از افکار منفی و آسیب‌زا دور کنیم.»
در میان آثار به نمایش درآمده، سه عروسک بافتنی بیش از بقیه جلب توجه می‌کنند. عروسک‌هایی با صورت‌های سفید، موهای پشمالو، لبخندهای قرمز و لباس‌هایی با ترکیب رنگ سبز و قهوه‌ای. روی لباس هرکدام، حروفی نوشته شده است. انگار نام یا عنوانی را نشان می‌دهد. این عروسک‌ها، برخلاف نقاشی‌هایی که با چند حرکت قلم‌مو شکل می‌گیرند، حاصل کنار هم قرار گرفتن تعداد زیادی نخ هستند، کاری که به صبر، تکرار، هماهنگی حرکتی و دنبال کردن یک الگو نیاز دارد. محصول نهایی، تنها یک وسیله تزئینی نیست، به گفته عربشاه نشانه‌ای از مهارتی است که امکان پرورش و تبدیل شدن به فعالیتی هدفمند را دارد. او می‌گوید: «اگر چنین توانایی‌هایی با آموزش مستمر، حمایت حرفه‌ای و فراهم کردن فرصت عرضه محصولات همراه شوند، می‌توانند به بستری برای مشارکت اقتصادی و اجتماعی برخی از این هنرمندان تبدیل شوند. البته تحقق این هدف به شرایط فردی، میزان آمادگی، امکانات حمایتی و وجود بازار مناسب بستگی دارد و نباید آن را راهکاری یکسان برای همه بیماران دانست.»
تغییر نگاه جامعه با برگزاری
یک نمایشگاه اتفاق نمی‌افتد
بیماری‌های روان‌پزشکی، برخلاف بسیاری از بیماری‌های جسمی، همچنان با پیش‌داوری‌ها و برچسب‌های نادرست اجتماعی همراه هستند. گاهی یک تشخیص پزشکی به تصویری ثابت از تمام شخصیت فرد تبدیل می‌شود، تصویری که در آن، توانایی‌ها، علایق، مهارت‌ها و امکان پیشرفت او نادیده گرفته می‌شود. نمایش آثار هنری بیماران اعصاب و روان می‌تواند فرصتی برای بازنگری در این نگاه باشد. در این نمایشگاه وقتی مخاطب مقابل یک نقاشی می‌ایستد، با نتیجه تلاش فردی روبه‌رو می‌شود که فراتر از عنوان بیماری‌اش، توانایی آموختن، خلق کردن و مشارکت دارد. با این حال، تغییر نگاه جامعه تنها با برگزاری یک نمایشگاه اتفاق نمی‌افتد. دسترسی به خدمات درمانی و توان‌بخشی، حمایت خانواده، فرصت‌های آموزشی، امکان فعالیت‌های هنری مستمر و فراهم شدن شرایط حضور در اجتماع، همگی در بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا به اختلالات روان‌پزشکی نقش دارند. اما پس از پایان نمایشگاه، چه فرصتی برای ادامه این مسیر وجود دارد؟ دکتر رضا شروین بدو، معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی تهران در بازدید از این نمایشگاه با تأکید بر اهمیت سلامت روان و ضرورت تغییر نگاه جامعه به افراد دارای مشکلات روان، به «ایران» می‌گوید: «این نمایشگاه با هدف انگ‌زدایی و نشان دادن توانمندی‌های این افراد برگزار شده است. این آثار نشان می‌دهد افرادی که با مشکلات اعصاب و روان مواجه هستند، از توانمندی‌های قابل توجهی برخوردارند و فعالیت‌های هنری علاوه بر کمک به ارتقای سلامت خودشان، می‌تواند زمینه مشارکت مؤثرتر آنها در جامعه را نیز فراهم کند.» شروین بدو درباره کمبود تخت‌های بستری روان‌پزشکی در کشور می‌گوید: «افزایش ظرفیت تخت‌های روان‌پزشکی از جمله تعهدات نظام سلامت است و این موضوع در برنامه‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور قرار دارد.» به گفته معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی تهران، توسعه خدمات بستری روان‌پزشکی لزوماً به معنای افزایش تخت در بیمارستان‌های تخصصی روان‌پزشکی نیست، بلکه اختصاص تخت‌های روان‌پزشکی در بیمارستان‌های عمومی نیز از رویکردهای مورد توجه نظام سلامت به شمار می‌رود. او می‌گوید: «تلاش می‌کنیم همزمان با توسعه ظرفیت‌های بستری در مراکز تخصصی، امکان ارائه خدمات روان‌پزشکی در بیمارستان‌های عمومی نیز گسترش یابد.» شروین بدو با اشاره به جایگاه بیمارستان روزبه در آموزش روان‌پزشکی کشور توضیح می‌دهد: «در کنار توسعه ظرفیت‌های بستری، ارتقای خدمات درمان سرپایی نیز اهمیت دارد و باید تلاش شود این خدمات در محدوده جغرافیایی تحت پوشش مراکز درمانی افزایش پیدا کند.» او تأکید می‌کند: «توسعه خدمات سلامت روان باید به شکل همزمان در بخش‌های بستری و سرپایی دنبال تا امکان دسترسی بیماران به خدمات مورد نیاز فراهم شود.»
هنر ابزاری برای بهبود سلامت روان
و تغییر نگاه جامعه به بیماران
دکتر امیرحسین جعفری، رئیس بیمارستان روزبه نیز با تأکید بر نقش هنر در بهبود سلامت روان و افزایش توانمندی بیماران روان‌پزشکی به «ایران» می‌گوید: «استفاده از ظرفیت‌های هنر می‌تواند به بهبود حال بیماران، تقویت روابط اجتماعی و اصلاح باورهای نادرست جامعه درباره این افراد کمک کند.» جعفری با اشاره به فعالیت مراکز مختلف در زمینه هنر و سلامت روان می‌گوید: «مراکز مختلفی در این حوزه اقدامات ارزشمندی انجام داده‌اند که بیمارستان روزبه یکی از آنهاست. ارتباط هنر با سلامت روان را می‌توان از جنبه‌های مختلف بررسی کرد، از جمله لطافت هنر و تأثیری که پرداختن به آن بر حال هنرمند می‌گذارد. فارغ از اینکه در نهایت محصولی خلق شود یا دستاوردی به دست آید، خود پرداختن به هنر می‌تواند در بهبود حال افراد و ارتقای سلامت روان آنها مؤثر باشد. هنر نیز شکل‌های مختلفی دارد و می‌توان از ظرفیت‌های متنوع آن در این زمینه استفاده کرد.»
رئیس بیمارستان روزبه با بیان اینکه تلاش ما در بیمارستان روزبه این بوده است که از ظرفیت هنر برای بهبود حال بیماران، افزایش توانمندی‌های آنان و تقویت روابط اجتماعی‌شان استفاده کنیم، می‌گوید: «در کنار این اهداف، آشنایی جامعه با قابلیت‌های بیماران روان‌پزشکی و اصلاح تصورات نادرست درباره آنها نیز اهمیت زیادی دارد.» او با اشاره به این باور نادرست که افراد مبتلا به بیماری‌های روان‌پزشکی توانایی انجام فعالیت‌های مختلف را ندارند، می‌گوید: «تجربه نشان می‌دهد افراد بسیاری که در مقاطعی از زندگی با بیماری‌های روان‌پزشکی مواجه بوده‌اند، با دریافت خدمات تخصصی و کمک گرفتن از متخصصان سلامت روان توانسته‌اند شرایط خود را مدیریت کنند و به فعالیت‌های روزمره، تحصیل و کار بازگردند.» به گفته جعفری پیام این نمایشگاه برای جامعه این است که اگر با مشکلی در حوزه سلامت روان مواجه شدیم، نباید آن را انکار کنیم یا از آن غافل شویم، بلکه باید درباره آن گفت‌وگو کنیم، کمک بگیریم و برای درمان آن اقدام کنیم.
رئیس بیمارستان روزبه درباره برنامه‌های این مرکز برای گسترش نمایشگاه و ارائه آثار هنری بیماران در فضاهای عمومی‌تر نیز
اظهار امیدواری می‌کند که این اقدام با همکاری اهالی رسانه و مجموعه‌های دارای ظرفیت در این زمینه توسعه پیدا کند. جعفری می‌گوید: «هدف اصلی از برگزاری این نمایشگاه‌ها کسب منفعت اقتصادی نیست، بلکه انتقال این پیام به جامعه است که افراد مبتلا به بیماری‌های روان‌پزشکی نیز توانمندی‌ها و قابلیت‌های ارزشمندی دارند. امیدواریم با کمک رسانه‌ها بتوانیم این فعالیت‌ها را گسترش دهیم و زمینه آشنایی بیشتر عموم مردم با توانایی‌های این افراد را فراهم کنیم.»
