حملات دشمن به زیرساخت‌های انرژی ضرورت مدیریت مصرف را دوچندان کرده است
نسخه های جایگزین برای عبور از زمستان کم گاز در چهار استان شمالی
شیما جهان بخش
گروه ایران زمین
زمستان هنوز نرسیده، اما هشدار «احتمال بروز مشکل در تأمین گاز ۱۱ استان کشور»، برنامه‌ریزی برای روزهای سرد را در پی حملات دشمن به زیرساخت‌های انرژی آغاز کرده است. در شمال کشور، گلستان، مازندران و خراسان شمالی در شمار استان‌های حساس‌تر قرار گرفته‌اند و مدیران را به سمت یک پرسش مشترک برده‌اند: اگر در روزهای اوج مصرف، گاز کمتر از نیاز شبکه باشد، چگونه می‌توان فشار را پیش از رسیدن به خانه‌ها مهار کرد؟ این نگرانی البته به معنای قطعی بودن محدودیت گاز خانگی نیست؛ آنچه در دستور کار قرار گرفته، آماده‌سازی برای سناریوی محدودیت و کاهش مصرف در بخش‌هایی است که امکان جایگزینی یا مدیریت بیشتری دارند.
در گلستان، پاسخ را پیش از رسیدن زمستان روی تنور نانوایی‌ها تمرین می‌کنند، گاز در مانورها قطع میشود تا سوخت دوم و سوم آزموده شود. در خراسان شمالی، از نفت سفید و گاز مایع تا دوگانه‌سوز کردن نانوایی‌ها و... سناریوهای مختلف روی میز است. در مازندران، ویلاهای خالی، مشترکان پرمصرف و ادارات در کانون مدیریت مصرف قرار گرفته‌اند تا سهم بیشتری از گاز برای بخش خانگی حفظ شود. گیلان نیز اگرچه در جمع 3 استان حساس‌تر قرار نگرفته اما خود را برای سرایت ناترازی آماده میکند و محدودیت صنایع بزرگ را در صورت تشدید کمبود، محتمل می‌داند.
تصویر این چهار استان، در نهایت یک پیام مشترک دارد: «قرار نیست اولین ماه زمستان، زمان پیدا کردن راه‌حل باشد.» سوخت جایگزین، کاهش مصرف، آمادگی نانوایی‌ها و برنامه محدودیت برای مصرف‌کنندگان بزرگ باید پیش از رسیدن روزهای سخت آماده شده باشد. چرا که در زمستان پیش رو، مسأله فقط تأمین گاز نیست، بلکه این است که در صورت کمبود، کدام مصرف‌ها باید زودتر مدیریت شوند تا پایداری گاز خانه‌ها حفظ شود.
تمرین روی شعله‌های جایگزین
در گلستان، زمستان امسال پیش از رسیدن سرما به یک تمرین جدی برای نانوایی‌ها تبدیل شده است. تمرینی که در آن گاز قطع میشود تا معلوم شود اگر روزی شبکه با محدودیت مواجه شد، تنورهای نان خاموش می‌مانند یا نه. در شهرستان‌های آزادشهر، گنبدکاووس، کردکوی، بندرگز، بندرترکمن و گمیشان، مانور قطع گاز و راه‌اندازی سوخت جایگزین در نانوایی‌ها برگزار شده تا آمادگی آنها برای ادامه پخت نان در شرایط اضطراری، پیش از رسیدن روزهای سرد سنجیده شود. «سیدمهدی محیایی» معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری گلستان، در گفت‌وگو با «ایران» بر یک اصل تأکید میکند: «تأمین نان مردم نباید به زمان وقوع بحران موکول شود. نانوایی‌ها باید از پیش امکان استفاده از سوخت جایگزین را فراهم کرده باشند تا در صورت محدودیت گاز، روند پخت بدون وقفه ادامه پیدا کند.»
یک تنور، دو سوخت
در آزادشهر و گنبدکاووس، نانوایی‌ها به سوخت دوم مجهز شده‌اند و پخت نان با گازوئیل نیز در جریان مانور آزمایش شده است. محیایی در این زمینه میگوید: «نتیجه بررسی‌های انجام‌شده نشان میدهد که کیفیت نان تولیدشده با سوخت جایگزین تفاوتی با نان پخت‌شده با گاز طبیعی ندارد؛ با این حال، از نگاه مسئولان استان، داشتن سوخت دوم تنها نخستین گام آمادگی است.»
محیایی تأکید میکند: «تأمین سوخت جایگزین نباید به گازوئیل محدود شود. پیش‌بینی و تأمین کپسول‌های گاز مایع نیز باید در برنامه نانوایی‌ها قرار گیرد تا اگر گاز طبیعی قطع شد یا سوخت دوم با محدودیت مواجه شد، مسیر دیگری برای ادامه فعالیت وجود داشته باشد. در این نگاه، آمادگی فقط به داشتن یک مخزن سوخت یا چند تجهیز اضافی خلاصه نمی‌شود؛ نانوایی نباید در روز بحران منتظر رسیدن سوخت، اعزام نیروی فنی یا تصمیم تازه بماند. تجهیزات، سوخت و نیروی آموزش‌دیده باید پیش از بحران آماده باشند.»
معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری گلستان، آموزش فنی نانوایان را نیز بخش دیگری از این آمادگی می‌داند و میگوید: «تنظیم مشعل و تعویض نازل از جمله مهارت‌هایی است که نانوایان باید پیش از قرار گرفتن در شرایط واقعی بحران فرا گرفته باشند؛ چرا که داشتن سوخت جایگزین، بدون توانایی استفاده صحیح از آن، عملاً آمادگی محسوب نمی‌شود. بر همین اساس، روند بررسی نانوایی‌ها در گلستان ادامه دارد تا تجهیزات، میزان سوخت ذخیره‌شده و توان فنی آنها پیش از آغاز فصل سرما راستی‌آزمایی شود.»این آزمون در غرب استان نیز ادامه یافته است. در شهرستان‌های کردکوی، بندرگز، بندرترکمن و گمیشان، مانور قطع گاز و راه‌اندازی سوخت جایگزین برگزار شده و عملکرد نانوایی‌ها در استفاده از سوخت دوم مورد بررسی قرار گرفته است.
سهمیه آرد در گرو
آمادگی برای روزهای سخت
محیایی با تأکید بر اینکه استانداری گلستان برای این آمادگی، ضمانت اجرایی نیز در نظر گرفته است، میگوید: «واحدهای نانوایی که امکان استفاده از سوخت جایگزین را نداشته باشند، در زمان بحران امکان بهره‌مندی از سهمیه آرد را نخواهند داشت. به این ترتیب، مدیریت بحران در گلستان فقط به توصیه برای ذخیره سوخت محدود نشده است؛ نانوایی‌ها باید پیش از آغاز فصل سرد نشان دهند که در صورت محدودیت گاز، همچنان امکان ادامه پخت و تأمین نان مردم را دارند. همچنین بر اساس مصوبه کارگروه تنظیم بازار استان، فرمانداری‌ها موظف شده‌اند مانورهای سوخت دوم و سوم نانوایی‌ها را به‌صورت مستمر و هفتگی برگزار کنند.»
در کنار این اقدامات، تأمین سوخت‌های جایگزین نیز در دستور کار قرار گرفته است. محیایی از پیگیری‌های انجام‌شده در سطح ملی برای تأمین حداکثری سوخت مورد نیاز استان‌های شمالی، به‌ویژه گلستان، خبر میدهد و میگوید: «با پیگیری‌های استاندار، وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز برای تأمین سوخت مورد نیاز این استان‌ها قول مساعد داده‌اند.» تأمین و توزیع گازوئیل و سیلندرهای گاز مایع برای نانوایی‌ها نیز در حال پیگیری است؛ زیرا در شرایطی که حفظ پایداری گاز بخش خانگی در اولویت قرار دارد، استمرار فعالیت نانوایی‌ها به این وابسته است که سوخت جایگزین پیش از روز بحران در دسترس باشد. در گلستان، قرار نیست نخستین سرمای جدی که از راه رسید، تازه نانوایی‌ها به فکر روشن کردن تنور بدون گاز بیفتند؛ اینجا قرار است آزمون اصلی پیش از رسیدن زمستان انجام شود. در خراسان شمالی، هشدار درباره احتمال تنش در تأمین گاز، مسئولان استان را به فکر روزی انداخته که شبکه در سرمای زمستان تحت فشار قرار گیرد؛ روزی که دیگر فقط تأمین گاز مطرح نیست و باید از قبل معلوم باشد نانوایی‌ها با چه سوختی کار می‌کنند، واحدهای ضروری چگونه گرم می‌مانند و اگر بخشی از مصرف از گاز به برق منتقل شد، شبکه برق چگونه این بار اضافه را تحمل خواهد کرد.
«بهمن نوری» استاندار خراسان شمالی، در گفت‌وگو با «ایران» بر همین نگاه پیشگیرانه تأکید میکند و میگوید: «مدیریت بحران انرژی نباید به زمان وقوع مشکل موکول شود. برای شرایط محدودیت یا قطع گاز باید از پیش سناریو داشت و مسیرهای جایگزین را فعال کرد؛ چرا که زمانی که بحران آغاز شود، دیگر فرصت چندانی برای پیدا کردن راه‌حل باقی نمی‌ماند.»
سوخت جایگزین، قبل از بحران
نوری بر فعال کردن ظرفیت بخش خصوصی و تأمین و توزیع نفت سفید و گاز مایع تأکید دارد و خواستار پیش‌بینی تجهیزات گرمایشی مورد نیاز برای شرایط اضطراری شده است.
استاندار خراسان شمالی میگوید: «در چنین شرایطی، داشتن سوخت جایگزین به‌تنهایی کافی نیست؛ باید زنجیره تأمین، توزیع و مصرف نیز از قبل آماده شده باشد تا میان اعلام محدودیت گاز و دسترسی مردم و واحدهای ضروری به سوخت، خلأیی ایجاد نشود. در کنار این اقدامات، استفاده از ظرفیت تبادل گاز با ترکمنستان نیز به‌عنوان یکی از راهکارهای تقویت پایداری انرژی استان مطرح شده است؛ ظرفیتی که در صورت فراهم شدن شرایط، می‌تواند بخشی از فشار احتمالی بر شبکه گاز را کاهش دهد.» در میان همه بخش‌هایی که ممکن است از محدودیت گاز تأثیر بگیرند، نانوایی‌ها برای استاندار خراسان شمالی جایگاه ویژه‌ای دارند. نوری بر پیگیری جدی دوگانه‌سوز کردن نانوایی‌ها تأکید میکند و میگوید: «نانوایی نمی‌تواند منتظر بماند تا گاز قطع شود و بعد برای پیدا کردن سوخت جایگزین اقدام کند. از همین رو، دوگانه‌سوز شدن نانوایی‌ها بخشی از همان برنامه پیشگیرانه‌ای است که در استان دنبال میشود؛ برنامه‌ای برای اینکه محدودیت در شبکه گاز، خود را به شکل اختلال در تأمین نان مردم نشان ندهد.» استاندار خراسان شمالی در ترسیم سناریوی زمستانی استان، فقط به تأمین سوخت جایگزین برای مصرف‌کنندگان گاز بسنده نکرده و به پیامد انتقال بخشی از این مصرف به شبکه برق نیز توجه دارد.
او در این زمینه میگوید: «اگر در شرایط محدودیت گاز، مصرف‌کنندگان برای تأمین گرما یا ادامه فعالیت خود به برق روی بیاورند، شبکه برق نیز با افزایش بار مواجه خواهد شد و این جابه‌جایی باید از پیش مدیریت شود. در چنین شرایطی، حمایت یا اصلاح تعرفه برق در شرایط اضطراری نیز مطرح شده است؛ زیرا این موضوع می‌تواند در صورت انتقال بخشی از مصرف از گاز به برق، مدیریت شرایط را آسان‌تر کند.»
نوری همچنین بر ضرورت آماده‌سازی واحدهایی که در فصل سرد به انرژی وابستگی بیشتری دارند تأکید دارد و میافزاید: «گلخانه‌داران از جمله این گروه‌ها هستند و باید پیش از آغاز فصل سرما برای تأمین انرژی جایگزین برنامه داشته باشند تا در صورت بروز محدودیت در گاز، فعالیت آنها متوقف نشود.» در نگاه استاندار خراسان شمالی، مدیریت زمستان فقط پیدا کردن سوخت دوم برای روز قطع گاز نیست؛ هر تغییری در الگوی مصرف می‌تواند شبکه دیگری را تحت فشار قرار دهد و به همین دلیل، برای هر حلقه از این زنجیره باید از پیش چاره‌ای اندیشیده شود.
در مازندران، نسخه زمستانی بیش از هر چیز بر یک اولویت استوار است؛ حفظ پایداری گاز خانه‌ها. «هژبر جوادی»، مدیرعامل شرکت گاز مازندران، در گفت‌وگو با «ایران» در این زمینه میگوید: «در شرایط ناترازی گاز، بخش خانگی باید در اولویت تأمین قرار گیرد و سایر مشترکان از هم‌اکنون برای روزهایی که شبکه با محدودیت مواجه میشود، آماده باشند.» جوادی ادامه میدهد: «مشترکان غیرخانگی از جمله واحدهای تجاری، صنعتی و سایر مصرف‌کنندگان باید سوخت دوم و تجهیزات مورد نیاز خود را پیش از رسیدن فصل سرد فراهم کنند تا در صورت اعمال محدودیت، فعالیت این بخش‌ها بدون ایجاد فشار بیشتر بر شبکه خانگی ادامه پیدا کند.»
ویلاهای خالی زیر ذره‌بین
اما مدیریت مصرف در مازندران فقط به توصیه برای تأمین سوخت دوم محدود نمی‌شود. یکی از نخستین نقاطی که مدیرعامل شرکت گاز مازندران برای کاهش مصرف غیرضروری نشانه رفته، ویلاهای خالی از سکنه است؛ خانه‌هایی که ممکن است در بیشتر روزهای سال کسی در آنها نباشد، اما سیستم‌های گرمایشی آنها همچنان گاز مصرف کنند.
او در این زمینه میگوید: «از اول آبان، پایش ویلاهای خالی از سکنه آغاز میشود و واحدهایی که بدون سکونت فعال از گاز استفاده کنند، مشمول قطع گاز خواهند شد. هدف از این طرح، مدیریت مصرف و حفظ پایداری گازرسانی به مشترکان خانگی در روزهای سرد سال است. البته پایش فقط به ویلاهای خالی محدود نیست و ویلاهای لوکس و دارای استخر و همچنین ادارات استان نیز در برنامه بازرسی قرار گرفته‌اند و این روند قرار است از اول آبان تا اردیبهشت ادامه داشته باشد.»
جوادی برای مشترکان پرمصرف نیز نسخه مشخصی دارد: «مشترکان قرارگرفته در پله‌های سوم و چهارم مصرف که میزان مصرف آنها معادل مصرف پنج تا ۱۰ واحد مسکونی است، باید مصرف خود را محدود کنند و در صورت ادامه مصرف بالا، با محدودیت مواجه خواهند شد. در کنار این گروه، دستگاه‌های دولتی نیز موظف شده‌اند مصرف گاز خود را نسبت به سال گذشته ۲۵ درصد کاهش دهند؛ اقدامی که قرار است بخشی از مصارف قابل کنترل را پیش از رسیدن فشار به بخش خانگی کاهش دهد.» با این حال، مدیرعامل شرکت گاز مازندران معتقد است: «مدیریت مصرف بدون آماده‌سازی مشترکان غیرخانگی کامل نمی‌شود. صنایع، واحدهای تولیدی و دیگر مشترکان غیرخانگی باید برای تأمین سوخت جایگزین اقدام کنند تا در صورت کاهش فشار یا اعمال محدودیت گاز، امکان ادامه فعالیت آنها وجود داشته باشد.» البته گلخانه‌ها و مرغداری‌ها نیز به دلیل ارتباط مستقیم فعالیتشان با تأمین نیازهای غذایی، نیازمند برنامه‌ریزی برای سوخت جایگزین هستند و این واحدها نباید تأمین سوخت دوم را به روزهای سرد و زمان بروز محدودیت موکول کنند.
آنچه جوادی برای زمستان مازندران ترسیم میکند، در نهایت یک زنجیره است: سوخت دوم برای مشترکان غیرخانگی، کاهش مصرف ادارات، کنترل مشترکان پرمصرف و حذف مصرف غیرضروری ویلاهای خالی؛ همه برای اینکه فشار کمتری به شبکه وارد شود و پایداری گاز خانه‌ها حفظ شود.
برش
محدودیت صنایع، پیش از فشار به خانه‌ها
گیلان در شمار سه استان شمالیِ حساس‌تر در هشدار اخیر قرار نگرفته، اما فاصله چندانی با مسأله ناترازی ندارد. در این استان، برنامه‌ریزی بر این اساس پیش می‌رود که اگر کمبود گاز در شبکه ملی تشدید شود، فشار ابتدا بر مصرف‌کنندگان بزرگ و صنایع وارد شود و تا حد امکان به بخش خانگی نرسد.
«هادی حق‌شناس»، استاندار گیلان، در گفت‌وگو با « ایران» میگوید: «مدیریت زمستان فقط به گاز محدود نیست و باید مجموعه انرژی، از گاز و برق گرفته تا نفت و سوخت‌های جایگزین، همزمان دیده شود. اگر ناترازی تشدید شود، صنایع بزرگ و پرمصرف نخستین گروهی خواهند بود که با محدودیت مواجه می‌شوند؛ همان الگویی که در مدیریت مصرف برق نیز تجربه شده است.» حق‌شناس با تأکید بر اینکه در صورت بروز کمبود، محدودیت مصرف صنایع می‌تواند به شکل برنامه‌ریزی‌شده اعمال شود، میافزاید: «در این شرایط محدودیت‌ها به صورت هفتگی و بر اساس شرایط شبکه تعیین میشود و برخی صنایع کوچک و بزرگ ممکن است یک یا 2روز در هفته با محدودیت روبه‌رو شوند. البته دقت داشته باشید این سناریو به معنای توقف کامل تولید نیست؛ هدف آن است که با زمان‌بندی محدودیت‌ها و توزیع فشار میان مصرف‌کنندگان بزرگ، از انتقال بحران به بخش خانگی جلوگیری شود.» استاندار گیلان خاطرنشان میکند: «برخی نیروگاه‌های استان در حال تکمیل ذخایر سوخت دوم هستند و تعدادی از صنایع نیز برای استفاده از سوخت جایگزین آماده شده‌اند؛ هرچند همه واحدهای صنعتی امکان استفاده از سوخت دوم را ندارند.»
حق‌شناس همچنین به سازوکارهای بازار برق و امکان استفاده صنایع بزرگ از ظرفیت‌هایی مانند برق سبز و برق غیرقابل قطع اشاره میکند و میگوید: «گزینه‌هایی که در صورت تشدید محدودیت گاز می‌توانند بخشی از راه‌حل مدیریت انرژی صنایع باشند.» او ادامه میدهد: «از سوی دیگر، گاز گیلان تنها از یک مسیر تأمین نمی‌شود. دو تا سه نقطه ورود گاز و خطوط فعال از سمت غرب استان وجود دارد و همین تنوع مسیر می‌تواند در حفظ پایداری شبکه مؤثر باشد. با این حال، اگر ناترازی در سطح ملی تشدید شود، این ظرفیت‌ها به تنهایی برای حذف کامل محدودیت کافی نیستند. در چنین شرایطی، صنایع بزرگ و پرمصرف همچنان در معرض نخستین محدودیت‌ها قرار خواهند داشت.» این مقام مسئول با تأکید بر اینکه بخش خانگی باید در اولویت باقی بماند، میگوید: «تجربه سال گذشته، از جمله تعطیلی یا دورکاری بخشی از کارکنان دستگاه‌های دولتی برای کاهش مصرف، نشان داد که مدیریت مصرف می‌تواند پیش از رسیدن فشار به خانه‌ها انجام شود. در گیلان نیز سناریو بر همین مبنا چیده شده است: اگر کمبود تشدید شود، محدودیت باید ابتدا از جایی آغاز شود که امکان مدیریت بیشتری دارد؛ یعنی مصرف‌کنندگان بزرگ و صنایعی که می‌توانند برای سوخت جایگزین یا کاهش موقت فعالیت برنامه داشته باشند، نه خانه‌هایی که گاز برای آنها یک نیاز مستقیم و روزمره است.»
