مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت:
بیش از ۳ میلیون نفر از خدمات سراج بهره‌مند شده‌اند
سمیه افشین‌فر
گروه اجتماعی
خدمات سلامت روان در کشور از سوی دستگاه‌ها و نهادهای مختلفی ارائه می‌شود، اما نبود هماهنگی مؤثر میان این بخش‌ها می‌تواند به تکرار خدمات برای برخی افراد و محروم ماندن گروهی دیگر از دریافت حمایت‌های مورد نیاز منجر شود. مدیرکل دفتر سلامت روان، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با تأیید وجود اقدامات جزیره‌ای در این حوزه، بر ضرورت هم‌افزایی دستگاه‌ها و ایجاد مسیر مشخص برای ارجاع افراد نیازمند خدمات تخصصی تأکید می‌کند، رویکردی که وزارت بهداشت آن را در قالب برنامه «سراج» دنبال می‌کند.
محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در نشست خبری به مناسبت هفته سلامت روان در وزارت بهداشت با اشاره به غربالگری سلامت روان 3 میلیون و 200 هزار نفر در جریان جنگ 40روزه، درباره سازوکار ارائه خدمات رایگان در قالب مراکز جامع سلامت و مراکز سراج، توضیح داد و بر ضرورت تأمین داروهای روان‌پزشکی و حمایت از بیماران آسیب‌پذیر تأکید کرد.
در یکی از جلسات شورای اجتماعی کشور، موضوع مراجعات متعدد به خانواده‌ها در پی حادثه میناب و سردرگمی آنان برای دریافت خدمات حمایتی مطرح شد، وضعیتی که بار دیگر ضرورت ساماندهی خدمات سلامت روان و ایجاد ارتباط مؤثر میان نهادهای مسئول را برجسته کرد. مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در پاسخ به سؤال «ایران» در مورد فقدان نظام ارجاع منسجم در حوزه سلامت روان که باعث می‌شود افراد در میان مسیرهای مختلف دریافت خدمت سرگردان بمانند یا روند درمان خود را نیمه‌کاره رها کنند، با اشاره به مسئولیت وزارت بهداشت در تولیت سلامت روان گفت: «بر اساس اسناد بالادستی، تولیت سلامت روان در بخش‌های مختلف بر عهده وزارت بهداشت است و دانشگاه‌های علوم پزشکی و شبکه‌های بهداشتی و درمانی نیز در سطح استان‌ها و شهرستان‌ها این مسئولیت را دنبال می‌کنند.» او با تأکید بر ضرورت حضور نهادهای مختلف در این حوزه گفت: «مشارکت بخش‌های مختلف برای ارتقای سلامت روان لازم و حیاتی است. دستگاه‌هایی که در این زمینه مسئولیت و امکانات دارند، باید در کنار یکدیگر و به شکل هم‌افزا اقدام کنند تا خدمات با بیشترین اثربخشی و کمترین هزینه ارائه شود.»
تکرار خدمات برای برخی
محرومیت برای دیگران
به گفته شالبافان، تجربه‌های داخلی و جهانی نشان می‌دهد که مداخلات مشخص می‌توانند به بهبود وضعیت سلامت روان کمک کنند، البته این مداخلات باید متناسب با فرهنگ و نیازهای جامعه ایرانی، بومی‌سازی شوند.
او هشدار داد، نبود هماهنگی میان دستگاه‌ها ممکن است به دریافت چندباره یک خدمت از سوی برخی افراد و خارج ماندن گروهی دیگر از پوشش خدمات منجر شود. برای همین یکی از اهداف اصلی برنامه سراج، استفاده هماهنگ از ظرفیت دستگاه‌های مختلف و ایجاد شبکه‌ای منسجم برای ارائه خدمات سلامت روان است.
شالبافان گفت: «برنامه سراج در سطح ملی در شورای اجتماعی کشور به ریاست رئیس‌جمهوری مصوب شده و دستگاه‌های ذینفع در آن حضور دارند. در سطح شهرستان‌ها نیز فرمانداری‌ها با ایفای نقش هماهنگ‌کننده می‌توانند زمینه همکاری نهادهای مختلف را فراهم کنند تا افراد نیازمند حمایت، مسیر روشن‌تری برای دسترسی به خدمات داشته باشند.»
سراج؛ مسیری برای ارجاع مؤثر
یکی از محورهای اصلی برنامه سراج، ساماندهی فرآیند ارجاع میان نهادهای ارائه‌دهنده خدمات است. به گفته شالبافان، در مناطقی که این برنامه به‌درستی اجرا می‌شود، بخش‌های مختلف از جمله آموزش‌وپرورش در قالب برنامه نماد، سازمان بهزیستی و نهادهای فعال در مدیریت بحران، از مسیرهای مشخصی برای ارجاع افراد به خدمات تخصصی استفاده می‌کنند. او گفت: «بر این اساس، افرادی که به خدمات روان‌شناس، روان‌پزشک یا مددکار نیاز دارند، باید بتوانند پس از شناسایی اولیه، از طریق مسیری مشخص به خدمات تخصصی دسترسی پیدا کنند. هدف آن است که مردم بدانند برای دریافت خدمات منسجم و رایگان دولتی به کجا مراجعه کنند و میان مراحل مختلف حمایت و درمان سرگردان نمانند.» اما به گفته او، ایجاد مسیر ارجاع به‌تنهایی کافی نیست و اثربخشی آن به همکاری واقعی دستگاه‌ها، استمرار خدمات و پیگیری وضعیت افراد پس از ارجاع بستگی دارد.
آثار برنامه‌های بین‌بخشی
زما‌نبر است
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت با اشاره به تجربه مناطق تحت پوشش سراج گفت: «در مناطقی که این برنامه با همکاری و هم‌افزایی دستگاه‌ها اجرا شده، نتایجی مانند کاهش بستری بیماران روان‌پزشکی، افزایش سواد سلامت روان، کاهش اقدام به خودکشی و افزایش شناسایی به‌موقع افراد نیازمند مداخله گزارش شده است.» به گفته شالبافان، بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد معمولاً باید دو تا سه سال از آغاز اقدامات بین‌بخشی بگذرد تا بتوان کاهش موارد مورد انتظار را مشاهده کرد.
گسترش مراکز سراج به ۳۰۰مرکز
بر اساس اعلام شالبافان، وزارت بهداشت امیدوار است الگوی اجرای این برنامه به همه 148 مرکز سراج تسری پیدا کند. همچنین هدفگذاری شده است که تعداد مراکز سراج تا پایان دو سال آینده به 300 مرکز برسد.
او با اشاره به ضرورت اولویت‌بندی مناطق برای توسعه این خدمات گفت: «مناطقی که نیاز بیشتری دارند یا در گروه مناطق پرخطر قرار می‌گیرند، در اولویت گسترش برنامه هستند. توسعه پوشش شهرستان‌ها در چارچوب برنامه پزشک خانواده و نظام ارجاع نیز از دیگر اولویت‌های وزارت بهداشت عنوان شده است.» به گفته شالبافان، گسترش مراکز سراج می‌تواند دسترسی به خدمات سلامت روان را افزایش دهد، اما تحقق هدف اصلی این برنامه به میزان هماهنگی میان دستگاه‌ها و کارآمدی نظام ارجاع وابسته است. او گفت: «مسأله فقط افزایش تعداد مراکز نیست، خانواده‌ها باید بتوانند بدون سردرگمی به خدمات مورد نیاز دسترسی پیدا کنند و افرادی که وارد چرخه درمان می‌شوند، در میانه راه بدون حمایت نمانند. عبور از اقدامات جزیره‌ای زمانی محقق می‌شود که همکاری میان دستگاه‌ها در عمل به دسترسی عادلانه‌تر، پیگیری مستمر و دریافت خدمات مؤثر برای مردم منجر شود.»
برش
لزوم تأمین پایدار داروهای روان‌پزشکی
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت با بیان اینکه تأمین پایدار داروهای روان‌پزشکی و حمایت از بیماران مبتلا به اختلالات مزمن روانی، از جمله موضوعات مهم حوزه سلامت است، گفت: «نیازمند توجه ویژه دستگاه‌های مسئول و برنامه‌ریزی مؤثر برای رفع کمبودهای دارویی هستیم، البته در همین زمینه مشکلات مربوط به تأمین داروهای مورد نیاز بیماران روان‌پزشکی بارها از سوی بخش‌های مختلف حوزه سلامت و انجمن‌های مرتبط مطرح شده و پیشنهادهایی برای مدیریت این وضعیت و کاهش پیامدهای آن ارائه شده است.» به گفته شالبافان، در برخی موارد امکان استفاده از داروهای جایگزین، دست‌کم به‌شکل موقت، وجود دارد، اما تغییر دارو برای همه بیماران امکان‌پذیر نیست و در برخی بیماری‌های روان‌پزشکی، جایگزینی دارو باید با بررسی تخصصی و نظارت پزشک معالج انجام شود البته ازاین‌رو، دسترسی مستمر و به‌موقع بیماران به داروهای ضروری اهمیت ویژه‌ای دارد. او گفت: «حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر، بویژه بیماران مبتلا به اختلالات روان‌پزشکی مزمن و افرادی که از حمایت‌های اجتماعی و اقتصادی کمتری برخوردارند، باید در اولویت برنامه‌های حمایتی قرار گیرد. همکاری دستگاه‌های متولی سلامت، سازمان بهزیستی و انجمن‌های تخصصی می‌تواند به شناسایی نیازها و ارائه راهکارهای مؤثر برای بهبود وضعیت این بیماران کمک کند.» شالبافان گفت: «برگزاری جلسات با انجمن‌های مرتبط، بررسی دغدغه‌های مطرح‌شده و جمع‌آوری پیشنهادهای کارشناسی از جمله اقداماتی است که برای پیگیری این موضوع انجام شده است. با توجه به چندبعدی بودن مشکلات تأمین دارو، رفع این چالش‌ها مستلزم هماهنگی میان نهادهای مسئول، تقویت برنامه‌ریزی در زنجیره تأمین دارو و اتخاذ تدابیر حمایتی برای تضمین دسترسی بیماران به درمان مورد نیاز است.»
