پیش‌بینی بار ۲۵ هزار تن زیتون از باغ‌های گیلان
برداشت بیشتر، درآمد باغدار را بیشتر می‌کند؟
گروه ایران زمین
زیتون گیلان امسال بیشتر شده، اما هنوز معلوم نیست این «بیشتر» چقدر به جیب باغدار و سفره مردم می‌رسد. پیش‌بینی شده ۲۵ هزار تن زیتون از باغ‌های استان برداشت شود. عددی که روی کاغذ خبر خوبی است، اما پشت آن باغ‌هایی قرار دارند که برای باردهی بیشتر آب می‌خواهند. درختانی که بخشی از آنها سال‌هاست نیازمند اصلاح‌اند و بازاری که سهم زیتون روغنی در آن هنوز جای کار دارد. پشت عدد برداشت 25 هزار تن زیتون، مسأله‌ای مهم‌تر قرار دارد: چگونه می‌توان تولید بیشتر را در استانی که با محدودیت منابع آب روبه‌روست، به درآمد پایدارتر برای باغدار تبدیل کرد؟ برداشت زیتون در رودبار، به‌عنوان کانون اصلی تولید این محصول در گیلان، آغاز شده و تاکنون حدود ۷۰ درصد باغ‌ها برداشت شده‌اند. کاهش خسارت مگس زیتون، اصلاح و هرس باغ‌ها، تغذیه مناسب و مدیریت بهتر آفات از عوامل مؤثر در افزایش تولید امسال عنوان شده است. با این حال، آینده زیتون گیلان فقط به میزان محصولی که از درخت چیده می‌شود، وابسته نیست. انتخاب ارقام سازگارتر و روغنی، توسعه آبیاری نوین، بازسازی باغ‌های قدیمی و افزایش ظرفیت فرآوری می‌تواند تعیین کند که این محصول چه میزان ارزش اقتصادی ایجاد کند. در واقع، در شرایطی که آب به یکی از محدودیت‌های جدی توسعه کشاورزی تبدیل شده، مسیر آینده زیتون گیلان بیش از آنکه از افزایش سطح باغ‌ها بگذرد، به افزایش بهره‌وری باغ‌های موجود، فرآوری بیشتر و کوتاه‌تر شدن فاصله میان «زیتون بیشتر» و «درآمد بیشتر» برای باغدار وابسته است.
محصولی که امسال
روی درخت ماند
برداشت زیتون‌ها امسال از ارقام زودرس، از جمله «ماری»، در رودبار آغاز شده و باغداران حالا مشغول جمع‌آوری دیگر ارقام هستند؛ کاری که تا اواخر آذر ادامه دارد. رودبار همچنان مهم‌ترین منطقه زیتون‌کاری گیلان است و بخش عمده باغ‌های استان در این شهرستان قرار دارد. به گفته «صالح محمدی»، رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان، در حال حاضر حدود ۷۰ درصد باغ‌های زیتون استان برداشت شده و ۳۰ درصد باقی‌مانده نیز تا پایان فصل برداشت وارد مرحله جمع‌آوری می‌شود.
محمدی در گفت‌وگو با «ایران» می‌گوید: «امسال با وجود کاهش بارندگی و محدودیت‌های آبی، وضعیت تولید زیتون بهتر از سال گذشته پیش‌بینی شده است. اصلاح و ترمیم باغ‌ها، تغذیه مناسب، هرس، مدیریت کف باغ و کنترل آفات و بیماری‌ها در کنار شرایط آب‌وهوایی، در افزایش عملکرد باغ‌ها مؤثر بوده است.»
مگس زیتون عقب نشست
یکی از تفاوت‌های امسال با سال گذشته، وضعیت آفت مگس زیتون است؛ آفتی که سال قبل بخشی از باغ‌ها را درگیر کرده بود و از میزان و کیفیت محصول می‌کاست. محمدی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای کنترل این آفت می‌گوید: «امسال مبارزه و پایش آن بهتر انجام شده و کاهش خسارت مگس زیتون، هم به افزایش محصول و هم به بهبود کیفیت زیتون کمک کرده است.»
او ادامه می‌دهد:« با این حال، بیشتر شدن محصول فقط به معنای برداشت زیتون بیشتر از درخت نیست. آنچه در باغ اتفاق می‌افتد، از وضعیت تغذیه و هرس درختان گرفته تا کنترل آفات و مدیریت آب، در میزان محصول نهایی اثر دارد. به همین دلیل، بخشی از افزایش تولید امسال را باید در بهبود عملکرد باغ‌های موجود جست‌وجو کرد؛ باغ‌هایی که با اصلاح و مراقبت بیشتر می‌توانند بدون افزایش سطح زیرکشت، محصول بیشتری به بازار برسانند.»
به گفته این مقام مسئول، اصلاح و ترمیم باغ‌ها، تغذیه مناسب، هرس، مدیریت کف باغ و کنترل آفات و بیماری‌ها در کنار شرایط آب‌وهوایی، در بهبود عملکرد باغ‌ها مؤثر بوده است. در واقع، بخشی از ظرفیت تولید زیتون گیلان همین حالا در باغ‌های موجود قرار دارد. باغ‌هایی که با اصلاح و بازسازی می‌توانند باردهی بیشتری داشته باشند. از این منظر، افزایش تولید تنها به معنای کاشت درختان بیشتر نیست و بالا بردن بهره‌وری باغ‌های موجود نیز بخشی از مسیر توسعه زیتون در استان است؛ مسیری که با توجه به محدودیت منابع آب، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
او می‌افزاید: «اما افزایش مقدار محصول، تنها یک سوی ماجراست. اینکه این زیتون در نهایت به چه مصرفی برسد و چه ارزشی ایجاد کند، به رقم، کیفیت و مقصد محصول هم بستگی دارد. همین‌جاست که بحث توسعه ارقام روغنی اهمیت پیدا می‌کند.»
همه زیتون‌ها قرار نیست
کنسروی شوند
در حال حاضر حدود ۴۵ درصد زیتون تولیدی گیلان برای مصرف کنسروی و فرآوری و ۵۵ درصد برای روغن‌گیری در نظر گرفته می‌شود. محمدی توسعه ارقام روغنی را یکی از اولویت‌های بخش کشاورزی استان می‌داند و می‌گوید: «حرکت به سمت ارقامی که قابلیت روغن‌دهی بیشتری دارند، می‌تواند مسیر استفاده از محصول را تغییر دهد.»
این مقام مسئول با تأکید بر اهمیت انتخاب رقم در توسعه آینده باغ‌های زیتون می‌افزاید: «در باغ‌های گیلان ارقام بومی مانند زرد، شنگه، ماری، فیشمی و روغنی در کنار ارقام خارجی مانند آربیکن، مانزانیلا و کرونایکی کشت می‌شوند. در این میان، ارقامی که سال‌آوری کمتری دارند نیز بیشتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.»
افزایش تولید به معنای
کاشت درخت جدید نیست
اما توسعه زیتون در گیلان فقط به کاشت درختان جدید خلاصه نمی‌شود. بخشی از باغ‌های قدیمی استان برای رسیدن به عملکرد مناسب، نیازمند اصلاح و بازسازی هستند. محمدی در این زمینه می‌گوید: «تغذیه باغ، هرس اصولی، اصلاح باغ‌های آسیب‌دیده و مدیریت آفات و بیماری‌ها از جمله اقداماتی است که می‌تواند بدون افزایش سطح زیرکشت، تولید را بالا ببرد.»
او با اشاره به اقدامات انجام‌شده در سال گذشته، از اجرای برنامه‌های تغذیه در حدود ۶ هزار هکتار، هرس در ۸ هزار و ۷۰۰ هکتار و اصلاح باغ‌های درگیر آفات در حدود ۹ هزار و ۸۰۰ هکتار خبر می‌دهد و معتقد است، افزایش بهره‌وری باغ‌های موجود باید همزمان با توسعه سطح زیرکشت دنبال شود.
در این میان، آب همچنان یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های توسعه زیتون در جنوب گیلان است. محمدی تأمین آب را پیش‌شرط توسعه باغ‌های زیتون می‌داند و می‌گوید: «بدون مدیریت مصرف آب و گسترش آبیاری نوین، افزایش سطح باغ‌ها نمی‌تواند به‌تنهایی تضمین‌کننده تولید پایدار باشد.»
به گفته او، زیتون‌کاران برای تجهیز باغ‌ها به سامانه‌های آبیاری نوین می‌توانند از تسهیلات و کمک‌های بلاعوض پیش‌بینی‌شده، استفاده کنند. هدف از این حمایت‌ها، کاهش هدررفت آب و استفاده بهتر از منابع موجود در باغ‌هایی است که در سال‌های کم‌بارش، بیشتر از همیشه به مدیریت آب وابسته‌اند.
زیتون آینده گیلان
چه رقمی خواهد بود؟
یکی دیگر از برنامه‌های مورد اشاره محمدی، توسعه باغ‌های الگویی و مجموعه‌های جمع‌آوری ارقام زیتون است. در منطقه علی‌آباد، باغی به وسعت حدود ۶۵۰ هکتار به‌عنوان مجموعه جمع‌آوری ارقام زیتون در نظر گرفته شده که قرار است میزبان حدود ۳۵۰ رقم از ارقام زیتون ایران و جهان باشد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان می‌افزاید: «این مجموعه می‌تواند علاوه بر حفظ و مقایسه ارقام مختلف، زمینه‌ای برای شناخت بهتر ارقامی باشد که با شرایط اقلیمی گیلان سازگاری بیشتری دارند و می‌توانند در آینده در توسعه باغ‌های استان مورد استفاده قرار گیرند. انتخاب رقم از این جهت اهمیت دارد که همه درختان زیتون رفتار یکسانی ندارند؛ میزان روغن‌دهی، سازگاری با شرایط اقلیمی و میزان سال‌آوری می‌تواند در انتخاب رقم برای باغ‌های آینده مؤثر باشد.»
محمدی با وجود افزایش تولید امسال، تأکید می‌کند: «زیتون مانند بسیاری از محصولات باغی از پدیده «سال‌آوری» تأثیر می‌گیرد؛ یعنی درخت ممکن است پس از یک سال پربار، در سال بعد با کاهش گل‌دهی و محصول روبه‌رو شود. شدت این پدیده به رقم، شرایط آب‌وهوایی و نحوه مدیریت باغ بستگی دارد.»
به گفته او، تغذیه مناسب، هرس، آبیاری، کنترل آفات و انتخاب ارقام مناسب می‌تواند شدت سال‌آوری را کاهش دهد، اما نمی‌توان افزایش تولید یک سال را به‌تنهایی نشانه تثبیت تولید در سال‌های آینده دانست.
از باغ تا بطری روغن
افزایش تولید زمانی برای زیتون‌کاران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که محصول پس از برداشت نیز بتواند ارزش بیشتری ایجاد کند. گیلان در حال حاضر ۱۰ کارخانه روغن‌کشی صنعتی با ظرفیت مجموع حدود ۲۴ هزار تن و حدود ۱۰۰ واحد فرآوری و بسته‌بندی زیتون با ظرفیت حدود ۱۲ هزار تن دارد.
این مقام مسئول توسعه زیتون‌های روغنی و تقویت صنایع فرآوری را از مسیرهای مهم آینده این محصول می‌داند؛ مسیری که در آن قرار نیست فقط مقدار برداشت بیشتر شود، بلکه باید سهم محصول فرآوری‌شده و روغن تولیدی نیز افزایش پیدا کند.
در این میان، فاصله میان تولید محصول و درآمد باغدار نیز به عواملی فراتر از مقدار برداشت وابسته است. هزینه نهاده‌ها، هزینه‌های تولید و برداشت، میزان محصول قابل فرآوری و شرایط بازار، همگی در ارزش نهایی زیتون برای تولیدکننده نقش دارند.
پیش‌بینی قیمت زیتون و روغن براساس میزان تولید
بیشتر شدن محصول، لزوماً به معنای بیشتر شدن درآمد باغدار نیست. هزینه تولید، هزینه برداشت، میزان محصول قابل فرآوری و شرایط بازار می‌تواند فاصله میان این دو را تعیین کند. محمدی نیز پیش‌بینی قیمت زیتون و روغن را تنها بر اساس میزان تولید گیلان ممکن نمی‌داند و می‌گوید: « قیمت نهایی به عواملی مانند میزان تولید در دیگر مناطق کشور، هزینه نهاده‌ها و شرایط بازار بستگی دارد. از همین منظر، توسعه زیتون در گیلان فقط به افزایش تعداد درختان یا بالا رفتن میزان برداشت محدود نمی‌شود؛ مسأله اصلی این است که محصول تولیدشده تا چه اندازه بتواند در داخل استان فرآوری شود، سهم بیشتری از آن به روغن تبدیل شود و با ارزش ایجادشده در زنجیره تولید، سهم مناسبی نیز به باغدار برسد.»
بــــرش
روغن داخلی، پای واردات
درخواست برای محدودیت واردات روغن زیتون نیز در همین چارچوب مطرح شده است. از نگاه جهاد کشاورزی گیلان، با افزایش تولید داخلی، حمایت از محصول تولیدکنندگان می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند؛ بویژه اگر همزمان توسعه ارقام روغنی و ظرفیت فرآوری نیز دنبال شود.
حالا ۷۰ درصد باغ‌های زیتون گیلان برداشت شده و بخش باقی‌مانده تا اواخر آذر جمع‌آوری می‌شود. عدد ۲۵ هزار تن، اگرچه تصویری از رشد تولید امسال ارائه می‌دهد، اما پایان ماجرا نیست. پشت این عدد، باغ‌هایی قرار دارند که برای باردهی بیشتر به اصلاح و آب نیاز دارند، ارقامی که انتخاب آنها می‌تواند آینده تولید را تغییر و نشان دهد ارزش واقعی محصول فقط در زمان برداشت مشخص نمی‌شود. برای زیتون گیلان، مسأله از «بیشتر تولید کردن» یک قدم جلوتر رفته است؛ اینکه این محصول بیشتر چگونه می‌تواند به تولید پایدارتر، فرآوری بیشتر و درآمد مطمئن‌تر برای باغدار تبدیل شود، پرسشی است که پاسخ آن به تصمیم‌هایی فراتر از فصل برداشت وابسته است.
