«ایران» از برنامه دولت برای اجرای سراسری تغذیه رایگان مدارس گزارش می‌دهد
افزایش ۵/۲ برابری اعتبار کمک رشد جسمی کودکان
سمیه افشین‌فر
گروه اجتماعی
زنگ مدرسه که می‌خورد، گاهی صدای باز شدن پاکت‌های شیر بیشتر از صدای دانش‌آموزان در راهروها می‌پیچد. برای نسل‌هایی از دانش‌آموزان، شیر مدرسه بخشی از خاطره سال‌های تحصیل است. طرحی که قرار بود هم پای تغذیه دانش‌آموزان را به مدرسه باز کند و هم عادت مصرف شیر را در خانواده‌ها تقویت کند. اما داستان شیر مدارس فقط به یک پاکت شیر محدود نمی‌شود. این طرح در بیش از دو دهه گذشته فراز و فرودهای زیادی را پشت سر گذاشته است از اجرای آزمایشی در مناطق محروم تا تبدیل شدن به یکی از گسترده‌ترین برنامه‌های تغذیه‌ای مدارس کشور و سپس توقف‌های چندباره به دلیل مشکلات اعتباری و اجرایی.
نگاهی به تاریخچه طرح
طرح توزیع شیر رایگان در مدارس ایران در سال 1379 به شکل آزمایشی آغاز شد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، در اولین مرحله حدود 420 هزار دانش‌آموز تحت پوشش قرار گرفتند. هدف اصلی، افزایش مصرف شیر، ارتقای سلامت دانش‌آموزان و ایجاد فرهنگ مصرف لبنیات در میان خانواده‌ها بود.
پس از اجرای آزمایشی، طرح از سال 1380 وارد مرحله گسترده‌تری شد و در ابتدا حدود یک میلیون و 200 هزار دانش‌آموز را پوشش داد. دامنه اجرای برنامه در سال‌های بعد به‌تدریج افزایش پیدا کرد.
گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نیز آغاز برنامه شیر مدارس ایران را در ژانویه 2001، معادل سال 1379، ثبت کرده است. بر اساس این گزارش، پس از اجرای آزمایشی در چند استان، برنامه در نوامبر همان سال در سطح کشور گسترش پیدا کرد و در مرحله دوم، در سال 2002 بیش از دو میلیون کودک از آن بهره‌مند شدند.
در سال‌های بعد، شیر مدارس دیگر یک برنامه محدود برای مناطق محروم نبود. دامنه اجرای آن افزایش پیدا کرد و در مقاطعی دانش‌آموزان مقاطع مختلف تحصیلی را دربرگرفت. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، تا سال 1389 دامنه پوشش طرح به دانش‌آموزان از پیش‌دبستانی تا دوره متوسطه رسید و تعداد دانش‌آموزان تحت پوشش به حدود 14.5 میلیون نفر افزایش پیدا کرد. در برخی دوره‌ها، برنامه توزیع شیر با تعداد مشخصی نوبت در طول سال تحصیلی اجرا می‌شد. برای نمونه، در سال‌های مختلف برنامه‌هایی با حدود 70 نوبت توزیع شیر در مدارس مطرح و اجرا شده است.
تغییر متولی
و تشکیل کمیته ملی شیر مدارس
یکی از نقاط مهم در تاریخ این طرح، تغییر ساختار مدیریتی آن بود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، در سال 1385 مسئولیت طرح از وزارت جهادکشاورزی به وزارت آموزش و پرورش منتقل شد و پس از آن، «کمیته ملی شیر مدارس» برای هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف شکل گرفت. در این ساختار، دستگاه‌هایی از جمله وزارت آموزش و پرورش، وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو، سازمان برنامه و بودجه، سازمان ملی استاندارد و بخش‌هایی از وزارت جهادکشاورزی در موضوع شیر مدارس نقش داشتند. این تغییر نشان می‌داد که شیر مدارس تنها یک برنامه آموزشی نیست؛ بلکه موضوعی میان حوزه‌های آموزش، سلامت، تغذیه، تولید و حمایت از صنعت لبنیات است.
وقتی بودجه، شیر را
از مدرسه دور کرد
با وجود گسترش طرح، توزیع شیر مدارس همیشه منظم و بدون وقفه نبود. مشکلات تأمین اعتبار، تخصیص دیرهنگام بودجه و مسائل مربوط به قرارداد با شرکت‌های لبنی، بارها اجرای برنامه را با مشکل مواجه کرد.
در نهایت، توزیع شیر رایگان در مدارس برای چند سال متوقف شد. دبیر کمیته شیر مدارس در سال 1403 اعلام کرده بود که این طرح حدود 10 سال متوقف بوده و پس از آن دوباره به جریان افتاده است.
در این فاصله، شیر مدرسه از یک برنامه تقریباً مستمر به طرحی تبدیل شد که اجرای آن به میزان اعتبار و آمادگی دستگاه‌های اجرایی و تولیدکنندگان وابسته بود.
پس از یک دوره وقفه، طرح شیر مدارس بار دیگر در سال تحصیلی 1403-1402 احیا شد. بر اساس اعلام وزارت آموزش و پرورش، در سال 1402 حدود 160 میلیون پاکت شیر در مدارس توزیع شد و در ادامه، میلیون‌ها دانش‌آموز دوره ابتدایی تحت پوشش قرار گرفتند.
البته بازگشت طرح به معنای پایان مشکلات نبود. تأمین پاکت شیر، ظرفیت تولید، زمان‌بندی قراردادها و تأمین اعتبار همچنان از چالش‌های اجرای آن بوده است. در سال 1403 نیز مسئولان آموزش و پرورش از فاصله میان ظرفیت تولید پاکت شیر و نیاز طرح سخن گفتند.
افزایش اعتبار برنامه شیر مدارس در سال‌جاری
احمد اسماعیل‌زاده، مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در همین رابطه به «ایران» می‌گوید: «امسال 2.5 برابر اعتبار سال‌های قبل برای برنامه شیر مدارس اختصاص یافته است، اسم این برنامه از «شیر مدرسه» به «تغذیه رایگان مدارس» تغییر کرد و در نتیجه در کنار شیر، می‌توانیم از سایر اقلام غذایی برای تغذیه دانش‌آموزان استفاده کنیم.» برنامه شیر مدارس امسال به شکل جدی اجرا می‌شود.
مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی درباره توزیع شیر و بسته‌های تغذیه‌ای میان دانش‌آموزان می‌گوید: «برنامه شیر مدارس امسال به شکل جدی از مهرماه آغاز شده. اسم برنامه به تغذیه رایگان مدارس تغییر کرده و در برخی مدارس، علاوه بر شیر، اقلام غذایی دیگری مانند بیسکوییت سبوسدار نیز متناسب با اعتبارات ارائه می‌شود. در برخی مناطق صعب‌العبور، حملونقل شیر به‌راحتی انجام نمی‌شود و گفتیم این پول حق بچه‌هاست و باید صرف تغذیه دانش‌آموزان شود. اگر به دلیل مشکلات نقل و انتقال نمی‌توان شیر را منتقل کرد، باید سایر اقلام غذایی در اختیار دانش‌آموزان قرار بگیرد.» به گفته اسماعیل‌زاده، با تأمین شیر در دو یا سه روز در هفته نمی‌توان ادعا کرد که نیاز پروتئینی و کلسیمی دانش‌آموز تأمین شده است. این برنامه می‌تواند در زمینه فرهنگ‌سازی کمک کند. مصرف شیر در بیش از 85 درصد دانش‌آموزان پس از اجرای این برنامه در گذشته افزایش پیدا کرده بود. او می‌گوید: «اگر به مدرسه ابتدایی دولتی مراجعه کردید و مشاهده شد که شیر توزیع نشده، حتماً به اطلاع آموزش و پرورش برسانید. وزارت بهداشت نیز بشدت پیگیر این موضوع است تا این برنامه به نحو احسن اجرا شود.» اسماعیل‌زاده درباره مصرف لبنیات در خانواده‌ها می‌گوید: «مصرف لبنیات در خانواده‌های ایرانی مناسب نیست. در سال‌های گذشته به طور متوسط کمتر از یک واحد لبنیات در خانواده‌ها مصرف می‌شود، در حالی‌که مقدار توصیه شده، حدود دو تا سه واحد است. بحث دانش و آگاهی مردم در این زمینه وجود دارد که البته دانش خوبی در مردم شکل گرفته است.» به گفته مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی یکی از مباحث وزارت بهداشت در این زمینه، اطلاع‌رسانی در زمینه فواید مصرف لبنیات است. او می‌گوید: «به دنبال ارائه کارت اعتباری یا پیش‌خرید لبنیات از طریق یارانه هستیم.»
اجرای برنامه‌های مکمل‌یاری
به گفته مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی یکی از برنامه‌های دیگر، مکمل‌یاری است، او می‌گوید: «اگر دانش‌آموزی از طریق غذا نمی‌تواند مواد غذایی مورد نیاز را دریافت کند، می‌تواند از طریق مکمل‌یاری، مواد غذایی مورد نیاز برای رشد را دریافت کند. در مدارس دخترانه نیز برنامه مکمل‌یاری آهن اجرا می‌شود.»
اسماعیل‌زاده می‌گوید: «آخرین آمار کوتاه‌قدی در کل کشور حدود 5 درصد در کودکان کمتر از 5 سال است. این آمار در استان‌های مختلف، متفاوت است. در استان‌های کم‌برخوردار، آمار بیشتر است. در این زمینه مباحث ژنتیک، تغذیه، خواب و بلوغ زودرس مؤثر هستند.» به گفته او، یکی از اهداف طرح امنیت کودکان همین است که مواد مغذی برای رشد کودکان تأمین شود. برنامه مکمل‌یاری نیز با ویتامین «د» برای کودکان بالای 12 سال برای همین منظور اجرا می‌شود. برای کودکان 2 تا 12 سال هیچ برنامه‌ای در مکمل‌یاری کشوری وجود ندارد. یکی از ایده‌هایی که اساتید دانشگاه ارائه کرده‌اند، مکمل‌یاری با زینک برای این گروه سنی است. قرار است برنامه‌ای به شکل آزمایشی در دو استان در این زمینه اجرا شود. کمبود روی یا زینک یکی از مشکلات شایع در کشور است و ایران جزو اولین کشورهایی محسوب می‌شود که کمبود زینک در آن گزارش شده است. این برنامه هنوز به مرحله مطالعاتی نرسیده و نتایج آن گزارش نشده است.
پوشش ۲۶۴ هزار کودک مبتلا به سوء تغذیه در برنامه کشوری
مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی همچنین درباره بسته تغذیه‌ای برای کودکان کمتر از 5 سال می‌گوید: «طرح حمایت تغذیه‌ای یا امنیت غذایی کودکان کمتر از 5 سال از سال 1402 انجام شده و کودکانی که به مراکز بهداشت مراجعه کرده‌اند، بر اساس شاخص‌های بهداشت، اگر مبتلا به سوء تغذیه تشخیص داده شوند، کد ملی آنها در سامانه ثبت شده و در اختیار وزارت رفاه قرار می‌گیرد. وزارت رفاه برای این افراد، ارزیابی وسع انجام می‌دهد که اگر در هفت دهک اول باشد، در برنامه حمایت تغذیه‌ای قرار می‌گیرد. برای پنج دهک اول، هر ماه 2 میلیون تومان و برای بقیه ماهانه یک میلیون و 300 هزار تومان شارژ می‌شود که والدین می‌توانند مواد غذایی مشخصی را خریداری کنند.» به گفته اسماعیل‌زاده، این کودکان مرتب فراخوانده می‌شوند و رشد آنها ارزیابی می‌شود و آموزش لازم برای خانواده‌ها نیز اتفاق می‌افتد. بودجه این طرح بیش از 8 هزار میلیارد تومان شده است. در حال حاضر 264 هزار نفر تحت پوشش این طرح هستند.
اسماعیل‌زاده معتقد است با توجه به گرانی اقلام مواد غذایی، این امکان وجود نداشت که تعداد افراد تحت پوشش طرح را بیشتر کنیم. در دو سال گذشته این مبالغ زمانی شارژ می‌شد که در ماه‌های آخر سال بودیم، اما امسال این مبالغ از اول سال شارژ می‌شود و امیدواریم آمار سوء تغذیه در کودکان کاهش پیدا کند. در سال 1403 بیش از 33 درصد بچه‌های تحت پوشش این طرح، رو به بهبودی بوده یا سوء تغذیه آنها کاملاً رفع شده است.
15 همت اعتبار برای شیر مدارس
حسین اسداللهی، دبیر کمیته شیر مدارس وزارت آموزش و پرورش نیز شهریورماه در گفت‌وگو با «ایران» با اعلام پیش‌بینی حدود 15 هزار میلیارد تومان اعتبار برای اجرای طرح شیر مدارس، از تلاش برای آغاز توزیع شیر از ابتدای سال تحصیلی در مدارس ابتدایی دولتی سراسر کشور خبر داده و گفته بود اگر شیر توسط صنعت تأمین نشود، دیگر اقلام غذایی سلامت محور توزیع خواهد شد. به گفته اسداللهی «تمام تلاش ما در آموزش و پرورش این است که طرح توزیع شیر مدارس از ابتدای سال تحصیلی آغاز شود و شیر در اختیار دانش‌آموزان سراسر کشور قرار بگیرد.» او گفته بود طرح شیر مدارس یک طرح ملی و فرادستگاهی است، دستگاه‌های مختلف از جمله وزارت جهاد کشاورزی، سازمان برنامه و بودجه، سازمان غذا و دارو، سازمان ملی استاندارد، سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان و وزارت کشور، به‌ویژه استانداران، در اجرای این طرح نقش دارند. همچنین صنعت لبنیات نیز باید به تعهدات خود عمل کند تا روند اجرای طرح با مشکل مواجه نشود.»
دبیر کمیته شیر مدارس وزارت آموزش و پرورش با بیان اینکه بر اساس برنامه هفتم پیشرفت، مدارس ابتدایی دولتی مشمول طرح توزیع شیر مدارس خواهند بود و امسال نیز در سراسر کشور به دنبال اجرای این طرح هستیم، درباره اعتبار در نظر گرفته شده برای اجرای طرح توضیح داده بود: «برای امسال حدود 15 همت اعتبار پیش‌بینی شده است که با آغاز طرح و متناسب با عملکرد کارخانه‌های لبنی، سازمان برنامه و بودجه نسبت به تخصیص و تأمین آن اقدام خواهد کرد.»
اسداللهی در واکنش به برخی اخبار درباره جایگزینی «نان پروتئین» با شیر مدارس تأکید کرده بود: «در این زمینه بحثی درباره نان پروتئین مطرح نشده است. آنچه در برنامه پیش‌بینی شده، استفاده از اقلام غذایی مکمل در صورت بروز مشکل در تأمین شیر است؛ اقلامی مانند خرما، نان کامل یا نان مغذی و نان روغنی که با اولویت، نان‌های غنی شده می‌توانند به‌عنوان جایگزین موقت شیر در اختیار دانش‌آموزان قرار گیرند. البته اولویت اصلی ما همچنان تأمین و توزیع شیر است و فقط در صورتی که در فرآیند تأمین شیر مشکلی ایجاد شود، استفاده از سایر اقلام غذایی مکمل مورد توجه قرار خواهد گرفت.»
اسداللهی درباره دلایل پیش‌بینی این اقلام مکمل نیز گفت : «در سال گذشته برخی شرکت‌ها با تعدادی از استان‌ها قرارداد داشتند، اما در مواردی به تعهدات خود عمل نکردند و در نتیجه، یارانه تغذیه‌ای دانش‌آموزان به‌درستی به دست آنها نرسید. تلاش ما این است که امسال طرح به شکل هدفمند اجرا شود و تغذیه رایگان به‌طور واقعی در اختیار دانش‌آموزان قرار بگیرد.» او درباره چالش‌های اجرای طرح نیز گفت: «محدودیت بودجه همواره یکی از چالش‌های این طرح بوده است، اما در بسیاری از مناطق کشور، به‌ویژه استان‌های جنوبی، تأمین شیر با مشکلات دیگری از جمله حملونقل و تولید مواجه است. طبیعتاً برای رفع این مشکلات باید تدابیر لازم اندیشیده شود تا شیر مورد نیاز دانش‌آموزان در زمان مناسب و با کیفیت مطلوب تأمین و توزیع شود. با این اوصاف تمام تلاش ما این است که توزیع شیر مدارس از ابتدای سال تحصیلی و همزمان با آغاز مهرماه انجام شود؛ اما تحقق این هدف فقط به آموزش و پرورش وابسته نیست و صنعت لبنیات نیز باید در تأمین و تحویل به‌موقع شیر به تعهدات خود عمل کند.»
