سمیه افشین فر
گروه اجتماعی

حالا نوبت «طاعون روسی» است تا در فضای مجازی بچرخد و همراه هراس، بازدید صفحه‌های اینستاگرامی را بالا ببرد. در این خبرها آمده طاعون یا همان مرگ سیاه سر و کله‌اش در روسیه پیدا شده و چون با طاعون ریوی مواجه هستیم مانند کرونا همه گیر می‌شود. اما ماجرا چیست و آیا طاعون روسی واقعاً در راه است؟
 مرگ یک پژوهشگر ۲۸ ساله در یکی از مراکز تخصصی تحقیقات طاعون در سیبری، جهان را با موجی از گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال شیوع طاعون ریوی روبه‌رو کرده است. اگرچه شماری از افراد در تماس با این پژوهشگر تحت مراقبت پزشکی قرار گرفته‌اند و گزارش‌هایی درباره احتمال حادثه در آزمایشگاه منتشر شده، اما تاکنون ابتلا به طاعون ریوی یا وقوع نشت آزمایشگاهی به‌طور رسمی تأیید نشده است. رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر معاونت بهداشت وزارت بهداشت نیز در گفت‌و‌گو با «ایران» تأکید می‌کند که تاکنون هیچ گزارش یا اطلاعیه رسمی از سوی سازمان جهانی بهداشت درباره وقوع طاعون در روسیه دریافت نشده است.
قباد مرادی با اشاره به اخبار منتشرشده درباره مرگ یک نفر در روسیه بر اثر ذات‌الریه و احتمال ابتلا به طاعون می‌گوید: «بر اساس مقررات بین المللی بهداشت (IHR)، کشورها باید خطراتی که امکان آلودگی به سایر کشورها را دارد به سازمان بهداشت جهانی اعلام کنند. سازمان بهداشت جهانی هم در صورت تأیید، آن بیماری و میزان اضطرار آن را به همه کشورهای عضو اعلام می‌کند. ما تاکنون از هیچ منبع رسمی و سازمان بهداشت جهانی خبری درباره این بیماری دریافت نکرده‌ایم.» مرادی با تأکید بر اینکه کشورها موظف‌اند رویدادهای بهداشتی و بیماری‌هایی را که می‌توانند پیامدهای بین‌المللی داشته باشند از طریق سازوکارهای تعیین‌شده به سازمان جهانی بهداشت گزارش کنند، توضیح می‌دهد:‌ «سازمان جهانی بهداشت پس از دریافت و ارزیابی اطلاعات، اگر لازم باشد، موضوع را از طریق سازوکارهای رسمی به کشورهای عضو اطلاع می‌دهد و در موارد مقتضی سطح خطر و اقدامات لازم را اعلام می‌کند.» مرادی با اشاره به رصد مستمر وضعیت بیماری‌های واگیر در کشور می‌گوید: «مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر معاونت بهداشت، وضعیت را با دقت زیر نظر دارد و متناسب با شرایط، اطلاع‌رسانی و اقدامات لازم را انجام خواهد داد.»
به گفته مرادی بنابراین در شرایط فعلی نمی‌توان صحت خبر یا میزان خطر احتمالی آن را تأیید کرد و ارزیابی دقیق‌تر موضوع منوط به دریافت اطلاعات رسمی و معتبر است.

واکنش روسیه به شایعه طاعون
در همین حال، انتشار گزارش‌هایی درباره احتمال ابتلا به طاعون در منطقه ایرکوتسک روسیه با واکنش مقامات این کشور نیز همراه شده است. بر اساس گزارش ایرنا به نقل از خبرگزاری تاس، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، در پاسخ به پرسش خبرنگاران درباره این موضوع، بر ضرورت توجه به ارزیابی‌ها و اطلاعیه‌های رسمی سازمان فدرال نظارت بر حقوق مصرف‌کنندگان و رفاه انسانی روسیه، موسوم به «روس‌پوترب‌نادزور»، تأکید کرده و نسبت به اتکا به شایعات و گمانه‌زنی‌ها هشدار داده است. «روس‌پوترب‌نادزور» نیز در پی انتشار شایعات درباره احتمال ابتلا به طاعون در منطقه «ایرکوتسک»، بررسی‌های لازم را انجام داده و اعلام کرده است که وضعیت بهداشتی و اپیدمیولوژیک در این منطقه پایدار است. بر اساس اعلام این سازمان، بیماری منجر به مرگ یک کارمند آزمایشگاه مؤسسه علمی ضدطاعون، ذات‌الریه با علت ناشناخته تشخیص داده شده و بررسی‌های آزمایشگاهی نیز وجود میکروارگانیسم‌های مرتبط با طاعون را در نمونه‌های بیولوژیکی این فرد تأیید نکرده است. این سازمان همچنین اعلام کرده که هیچ‌یک از همکاران فرد فوت‌شده در 10 روز گذشته به دلیل علائم بیماری عفونی به پزشک مراجعه نکرده‌اند و گزارشی از وقوع حادثه مرتبط با طاعون در این مرکز علمی وجود ندارد.

پایش کانون‌های طبیعی طاعون در روسیه
با وجود رد ابتلای فرد فوت‌شده به طاعون، روسیه از جمله کشورهایی است که دارای کانون‌های طبیعی این بیماری است و پایش این کانون‌ها به‌طور مستمر انجام می‌شود. قبلاً روس‌پوترب‌نادزور اعلام کرده بود که کانون طبیعی طاعون در منطقه مرزی روسیه و مغولستان به‌شکل مستمر تحت نظارت قرار دارد. همچنین متخصصان این سازمان از وجود کانون‌های طبیعی طاعون در بخش‌هایی از روسیه خبر داده‌اند، اما در عین حال تأکید کرده‌اند که وجود این کانون‌ها به معنای وقوع همه‌گیری انسانی نیست. گنادی اونیشچنکو، متخصص بیماری‌های واگیر و عضو آکادمی علوم روسیه نیز در گفت‌وگو با تاس، احتمال ابتلای فرد فوت‌شده به طاعون را بعید دانسته و بر ضرورت بررسی دقیق علائم و نتایج آزمایشگاهی تأکید کرده است. با این حال، آنچه در شرایط فعلی بیش از هر چیز اهمیت دارد، تمایز میان وجود کانون طبیعی طاعون و وقوع طغیان یا همه‌گیری بیماری در جمعیت انسانی است، موضوعی که مقامات بهداشتی روسیه نیز بر آن تأکید کرده‌اند. بر این اساس، تا زمان دریافت گزارش‌های رسمی و معتبر از مراجع بین‌المللی یا مقامات بهداشتی روسیه، خبر «شیوع طاعون در روسیه» را نمی‌توان تأییدشده تلقی کرد و انتشار مطالب بدون استناد به منابع رسمی می‌تواند به نگرانی و تشویش عمومی دامن بزند.

انستیتو پاستور ایران هم 
خبر طاعون در روسیه را تأیید نکرد
احسان مصطفوی رئیس انستیتو پاستور ایران با اشاره به گزارش‌های منتشرشده درباره مرگ یک کارمند مؤسسه ضدطاعون در ایرکوتسک روسیه، به ایسنا گفت: «تا زمانی که شواهد آزمایشگاهی معتبر و نتایج بررسی‌های رسمی منتشر نشده است، ارتباط این رویداد با طاعون و احتمال خطای آزمایشگاهی باید صرفاً به‌عنوان فرضیه در نظر گرفته شود.» مصطفوی با بیان اینکه بر اساس گزارش‌های منتشرشده، این فرد دو روز پس از بستری‌شدن با علائم پنومونی شدید جان خود را از دست داده است، گفت: «برخی رسانه‌ها علت بیماری را شکستن لوله آزمایش حاوی عامل طاعون در محل کار و قرار گرفتن حدود 200 نفر در معرض تماس با او عنوان کرده‌اند، اما مقام‌های روسیه تاکنون ابتلا و مرگ ناشی از طاعون را به‌طور رسمی تأیید نکرده و تشخیص «ذات‌الریه با علت نامعلوم» اعلام شده است.» به گفته مصطفوی در چنین شرایطی باید منتظر اطلاعات تکمیلی از منابع و مراجع موثق بین‌المللی بود و تا پیش از انتشار نتایج معتبر آزمایشگاهی و بررسی‌های رسمی، از قطعی تلقی کردن روایت‌های مطرح‌شده پرهیز کرد.
رئیس انستیتو پاستور ایران تأکید کرد: «بیماری طاعون در اغلب موارد به درمان آنتی‌بیوتیکی پاسخ می‌دهد، از این منظر، تهدید طاعون با برخی بیماری‌های نوپدید و بازپدیدی که درمان مشخصی ندارند، قابل مقایسه نیست، مگر آنکه با فرم‌های مقاوم به درمان آنتی بیوتیکی روبه‌رو شویم.» مصطفوی با اشاره به طغیان طاعون در ماداگاسکار در سال 2017 گفت: «این کشور یکی از کانون‌های بومی طاعون است و معمولاً هر سال، بویژه در مناطق روستایی ارتفاعات، مواردی از نوع خیارکی بیماری گزارش می‌شود، با این حال، طغیان سال 2017 از چند جهت غیرمعمول بود و موارد زیادی در مناطق شهری، از جمله پایتخت، شناسایی شد و سهم موارد ریوی نیز بالا بود.» به گفته دکتر مصطفوی در این طغیان حدود 2400 مورد مشکوک، محتمل یا تأییدشده و 209 مرگ گزارش شد و با اجرای اقداماتی از جمله ردیابی و پیگیری تماس‌ها، تجویز آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه برای برخی افراد در معرض خطر، درمان بیماران، اطلاع‌رسانی عمومی و تقویت نظام پایش، بیماری مهار شد.
او با اشاره به گزارش موارد طاعون انسانی در برخی کشورهای منطقه در دو دهه اخیر، گفت: «در گزارش‌های طاعون در کشورهایی مانند افغانستان، عربستان سعودی، اردن، یمن و الجزایر، در برخی موارد شتر یا بز به‌عنوان مخزن بیماری مطرح بوده و چرخه انتقال بیماری متفاوت از مسیر شناخته‌شده جوندگان و کک‌ها گزارش شده است.» رئیس انستیتو پاستور ایران با تأکید بر ضرورت استمرار پایش بیماری در کشور گفت: «به‌دلیل وجود کانون‌های طبیعی بیماری در کشور، پایش مستمر بیماری، بویژه در مخازن احتمالی حیوانی و ناقلین، زمینه یک نظام مراقبت پیشگیرانه در انسان را فراهم می‌کند. در عین حال، در مناطق پرخطر باید آموزش گروه‌های بهداشتی و درمانی در ارتباط با علائم این بیماری و راه‌های پیشگیری و درمان انجام شود.»
به گفته مصطفوی آزمایشگاه مرجع کشوری طاعون در انستیتو پاستور ایران قرار دارد و این مؤسسه از سال ۱۳۲۵ در زمینه پایش و تشخیص بیماری طاعون فعال است. همچنین پایگاه تحقیقاتی بیماری‌های نوپدید و بازپدید انستیتو پاستور ایران در روستای اکنلو، شهرستان کبودرآهنگ استان همدان، از مراکز مهم مطالعات میدانی طاعون به شمار می‌رود. او تأکید کرد: «در ارتباط با بیماری‌هایی نظیر طاعون که حساسیت عمومی را برمی‌انگیزند، حفظ هوشیاری و آمادگی، همراه با اطلاع‌رسانی دقیق و پرهیز از گمانه‌زنی، در مواجهه با اخبار و گزارش‌های مرتبط با بیماری ضروری است.»

برش

علائم بیماری می‌تواند بسیار سریع ظاهر شود
به گفته رئیس انستیتو پاستور این باکتری در بسیاری از کانون‌های طبیعی بیماری در چرخه‌ای میان جوندگان و کک‌های آلوده باقی می‌ماند و انسان معمولاً از طریق گزش کک آلوده یا در نوع ریوی، از طریق تماس نزدیک با فرد مبتلا به این نوع بیماری، آلوده می‌شود. تماس و ذبح جانوران اهلی آلوده نیز در شرایط خاص می‌تواند خطرساز باشد.
طاعون ریوی می‌تواند با ایجاد عفونت شدید در ریه‌ها، به ذات‌الریه و مشکلات تنفسی منجر شود. علائم ممکن است حتی 24 ساعت پس از ابتلا آغاز شوند. تب، لرز، سردرد، بدن‌درد، سرگیجه، ضعف، خستگی، تهوع، استفراغ و اسهال از دیگر علائم احتمالی هستند. در صورت درمان نشدن، این بیماری تقریباً همیشه مرگبار است، اما درمان سریع با آنتی‌بیوتیک می‌تواند احتمال زنده ماندن بیمار را به میزان قابل‌توجهی افزایش دهد. 

برش

طاعون ریوی چیست؟
متخصصان، طاعون ریوی را خطرناک‌ترین شکل بیماری طاعون می‌دانند. طاعون ریوی نوعی عفونت نادر و بسیار خطرناک ریه است که عامل آن باکتری «یرسینیا پستیس» است. باکتری عامل طاعون می‌تواند شکل‌های مختلفی از بیماری ایجاد کند. شایع‌ترین نوع، طاعون خیارکی است که معمولاً در پی گزش کک آلوده یا ورود باکتری از طریق بریدگی و آسیب پوستی ایجاد می‌شود. این نوع بیماری موجب تورم و دردناک شدن غدد لنفاوی می‌شود و در برخی موارد می‌تواند به طاعون سپتی‌سمیک یا عفونت جریان خون پیش برود. در طاعون سپتی‌سمیک، باکتری وارد جریان خون می‌شود و می‌تواند به نارسایی اندام‌ها منجر شود. نوع دیگری از بیماری نیز می‌تواند حلق را درگیر کند و پس از مصرف گوشت آلوده ایجاد شود. تفاوت مهم طاعون ریوی با سایر انواع بیماری در قابلیت انتقال مستقیم آن از فردی به فرد دیگر است.

طاعون ریوی چگونه منتقل می‌شود؟
طاعون ریوی از طریق ذرات تنفسی منتقل می‌شود. فرد مبتلا هنگام سرفه یا عطسه می‌تواند با انتشار ذرات آلوده، بیماری را به دیگران منتقل کند. قطرات تنفسی حیوانات آلوده نیز می‌توانند در انتقال بیماری نقش داشته باشند. اما انتقال بیماری الزاماً به معنای شیوع گسترده نیست.