سایه محدودیت‌های جدید بر صنعت هوانوردی ایران، تنها شبکه پروازی کشور را تحت‌الشعاع قرار نداده، بلکه «گردشگری» را به‌عنوان یکی از پیشران‌های اقتصادی، با چالشی ساختاری مواجه کرده است. در شرایطی که محدودیت‌های خارجی، دسترسی به بازارهای جهانی را دشوارتر از همیشه کرده، فعالان و مسئولان این حوزه در تکاپوی یافتن راهکارهای جایگزین -از ایجاد شبکه‌های ترددی مرزی و حمل‌ونقل ترکیبی گرفته تا اصلاح فوری سیاست‌های مالیاتی داخلی- هستند تا از توقف کامل جریان ورود گردشگر و خروج متخصصان این صنعت پیش از بازگشت به شرایط عادی، جلوگیری کنند. این گزارش در گفت‌وگو با متولیان دولتی و بخش خصوصی، نقشه راه عبور از این بحران را ترسیم کرده است.

محدودیت‌های زیرساختی
مسلم شجاعی، مدیرکل دفتر بازاریابی و توسعه گردشگری خارجی معاونت گردشگری، در گفت‌وگو با «ایران» با اشاره به فشارهایی که طی سال‌های اخیر بر گردشگری کشور وارد شده است، گفت:«محدودیت‌های اخیر از جنس دیگری است و این‌بار زیرساخت‌های گردشگری را هدف قرار داده است.» به گفته وی، علاوه بر تحریم‌های مالی و محدودیت‌های مربوط به تبادلات، اکنون موضوعاتی مانند دسترسی هواپیماهای ایرانی به سوخت و خدمات فنی در برخی فرودگاه‌های کشورهای اطراف مطرح شده است که می‌تواند بر ارتباطات هوایی کشور اثر بگذارد. شجاعی افزود:«در حال حاضر ارتباط هوایی ایران با شماری از کشورها همچنان برقرار است و پروازهایی به مقاصدی مانند ارمنستان، ترکیه، چین، تایلند، افغانستان و پاکستان انجام می‌شود، اما کاهش یا توقف پروازها به برخی بازارهای مهم می‌تواند در ماه‌های آینده فشار بیشتری بر گردشگری وارد کند.» او تأکید کرد که مسأله اصلی، پیش‌بینی وضعیت سه تا چهار ماه آینده و آماده بودن برای سناریوهای مختلف است.
 
دو سناریو 
برای آینده ارتباطات هوایی
شجاعی با تبیین دو سناریوی احتمالی محدودیت پروازی گفت:«در سناریوی اول، کاهش حضور ایرلاین‌های خارجی و محدود شدن برخی مسیرها به گردشگری آسیب می‌زند، اما ارتباط هوایی ایران با جهان قطع کامل نخواهد شد. اما در سناریوی دوم -که بسیار مخرب‌تر است- ارتباط هوایی کاملاً مسدود می‌شود؛ به‌گونه‌ای که نه ایرلاین‌های خارجی وارد ایران می‌شوند و نه ناوگان داخلی به دلیل چالش سوخت، خدمات فنی و سلب اجازه پرواز، توان تردد به مقاصد کلیدی مانند ترکیه، عمان و عراق را خواهد داشت.
او تأکید کرد که تبعات این بحران فراتر از توریسم ورودی است؛ زیرا بخش عمده‌ای از ظرفیت این پروازها به سفرهای خارجی شهروندان ایرانی و تجارت بین‌الملل تعلق دارد و اختلال در آن، دامنگیر اقتصاد و تجارت نیز خواهد شد.
 
پیشنهاد ایجاد «شاتل ترددی» 
در مناطق مرزی
شجاعی برای مواجهه با سناریوی محدودیت گسترده هوایی، پیشنهاد ایجاد «شبکه ترددی مرزی» با ترکیب همزمان حمل‌ونقل هوایی، ریلی و زمینی را مطرح کرد. او با محور دانستن فرودگاه‌های ارومیه، سنندج، کرمانشاه، اهواز، آبادان و مشهد توضیح داد:«در صورت انسداد مسیرهای مستقیم، می‌توان مسافران را با قطار، هواپیما یا اتوبوس به مرز منتقل کرد تا زمینی وارد کشور همسایه شوند و از آنجا پرواز کنند؛ مانند تردد از ارومیه به وان ترکیه یا استفاده از مرزهای غربی و جنوبی.»
وی با تأکید بر اینکه این الگو به‌ صورت معکوس برای ورود گردشگران خارجی به ایران نیز کاربرد دارد، خاطرنشان کرد:«این طرح درمان قطعی نیست، بلکه راهکاری کوتاه‌مدت و میان‌مدت برای مهار پیامدهای بحران است و اجرای آن به تقویت ظرفیت ریلی، نظم حرکت قطارها و برنامه‌ریزی منسجم برای ترانزیت زمینی و هوایی مرزی نیاز دارد.»
 
هزینه و زمان سفر
 تنها آسیب محدودیت‌ها نیست
شجاعی با بیان اینکه برخلاف تصور، حدود ۷۵ درصد گردشگران ورودی به ایران از مرزهای زمینی وارد کشور می‌شوند، گفت:«حدود 23 درصد ورود گردشگران از مسیر هوایی و حدود ۲ درصد از مسیر دریایی انجام می‌شود. با این حال، محدودیت‌های هوایی حتی بر گردشگران ورودی از مسیرهای دیگر نیز اثر غیرمستقیم دارد.»
به گفته وی، افزایش هزینه و زمان سفر، یکی از پیامدهای این وضعیت است، اما مسأله مهم‌تر، تأثیر اخبار مربوط به محدودیت‌های حمل‌ونقل بر احساس امنیت و ذهنیت گردشگران است. وی توضیح داد:«وقتی این تصور شکل بگیرد که ایران از نظر ارتباطات حمل‌ونقلی «قفل» شده و مسافر در صورت ورود، امکان بازگشت آسان را ندارد، تصمیم برای سفر به کشور دشوارتر می‌شود.»
شجاعی همچنین بر نقش وزارت امور خارجه در تسهیل تردد زمینی از کشورهای همسایه تأکید کرد و گفت:«اگر قرار باشد بخشی از مسافران از مسیر یک کشور ثالث وارد ایران شوند، جلوگیری از تردد زمینی می‌تواند این مسیر جایگزین را نیز با مشکل مواجه کند.» به گفته وی، در کنار راهکارهای حمل‌ونقلی، پیگیری دیپلماتیک برای حفظ مسیرهای تردد کشورهای همسایه اهمیت زیادی دارد. او در پایان درباره پیگیری‌های بین‌المللی نیز گفت:«متولی اصلی پیگیری محدودیت‌های صنعت هوانوردی، سازمان هواپیمایی کشوری است و موضوع شکایت این سازمان از طریق مجاری مربوط دنبال می‌شود. معاونت گردشگری نیز در نشست‌های بین‌المللی و تعامل با سازمان جهانی گردشگری، محدودیت‌های ایجاد شده برای گردشگری ایران را مطرح و بر آثار آن تأکید می‌کند.» شجاعی در عین حال گفت هرچند از اعلام رقم دقیق ورودی‌ها در شرایط فعلی خودداری کرد.
 
مسدود شدن 
بخشی از مسیرهای گردشگری
حرمت‌الله رفیعی، رئیس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی نیز در گفت‌وگو با «ایران» با اشاره به آثار محدودیت‌های هوایی بر صنعت گردشگری گفت:«تحریم‌های هوایی در عمل بخش بزرگی از رفت‌وآمد مردم و مسیرهای گردشگری ایران را مختل کرده است.» به گفته او، این محدودیت‌ها تنها حمل‌ونقل مسافر را تحت‌تأثیر قرار نمی‌دهد، بلکه بیمارانی که برای درمان نیاز به سفر دارند، دانشجویان، خانواده‌هایی که قصد دیدار با یکدیگر را دارند و مسافرانی که برای اهداف گردشگری جابه‌جا می‌شوند نیز از پیامدهای آن متأثر هستند.» رفیعی با بیان اینکه در پی این محدودیت‌ها، بخش قابل‌توجهی از مسیرهای ارتباطی ایران با مقاصد مهم گردشگری از بین رفته است، اظهار کرد:«ما حدود ۸۰ درصد گردشگری‌مان را به چهار کشور عراق، ترکیه، عمان و افغانستان مرتبط می‌دانیم.» او ادامه داد:«در شرایط فعلی، حتی مسیر عراق که یکی از مهم‌ترین مسیرهای رفت‌وآمد میان دو کشور است، با محدودیت مواجه شده و درباره ترکیه نیز نگرانی‌هایی وجود دارد.» او تأکید کرد که روسیه و چین در برابر محدودیت‌های اعمال ‌شده همراهی نکرده‌اند و یکی از کشورهای شرق آسیا نیز به گفته او حاضر به پذیرش این محدودیت‌ها نشده است. وی افزود:«امیدواریم جامعه جهانی واکنش نشان دهد و محدودیت‌های حمل‌ونقل هوایی هرچه سریع‌تر برطرف شود.»
 
تعطیلی گسترده دفاتر گردشگری
رفیعی با اشاره به وضعیت دفاتر پس از آغاز جنگ گفت:«با شروع جنگ، بسیاری از مقاصد تعطیل شد و بار روانی آن نیز گردشگران خارجی را نسبت به سفر به ایران نگران کرد؛ روندی که در کنار ریزش گردشگری داخلی، فعالیت دفاتر مسافرتی را به‌شدت کاهش داد.» رفیعی با اشاره به فعالیت ۶ هزار آژانس در کشور گفت که حوادث پیاپی باعث تعطیلی یا محدودیت شدید فعالیت ۹۰ تا ۹۵ درصد آنها شده است. او افزود:«بخشی از آژانس‌ها سعی کردند با تکیه بر گارانتی، هتل‌ها و مسیرهای زمینی کشورهای همسایه خود را سرپا نگه دارند، اما محدودیت‌های پروازی، همین راهکارهای حداقلی را نیز با بن‌بست مواجه کرده است.» به گفته وی، در ماه‌های اخیر مسیر افغانستان تا حدی توانسته بخشی از فعالیت گردشگری را احیا کند. رفیعی گفت:«با همکاری وزارت امور خارجه و وزارت میراث فرهنگی، تفاهم‌هایی انجام شده و اکنون گردشگرانی از افغانستان وارد کشور می‌شوند.» او افزود که این مسافران از مراکز اقامتی کشور استفاده می‌کنند و بخشی از آنها با اهداف زیارتی، درمانی یا سیاحتی وارد ایران می‌شوند.
 
ضرورت برطرف شدن موانع داخلی
رفیعی صنعت گردشگری را تحت تأثیر دو تحریم «خارجی» و «داخلی» دانست و تأکید کرد که رفع فشارهای داخلی برای دولت دشوار نیست. او با انتقاد از برخوردهای سختگیرانه مالیاتی و تأمین اجتماعی گفت:«بسیاری از آژانس‌ها با وجود رکود، تمام تلاش خود را برای حفظ پرسنل انجام می‌دهند، اما به‌ جای حمایت، با مطالبه‌های سنگین و مسدود شدن حساب‌هایشان مواجه می‌شوند.» رفیعی تأکید کرد که مطالبه بخش خصوصی دریافت کمک بلاعوض نیست، بلکه خواستار «رفع موانع» با تصمیمات ساده دولت است؛ چراکه فعالان این حوزه نمی‌خواهند دولت بار تمام مشکلات را به دوش بکشد. او همچنین با یادآوری خسارت‌های ناشی از جنگ به دفاتر، از نبود حمایت‌های مالی مؤثر برای جبران این آسیب‌ها انتقاد کرد.

درخواست 
برای حفظ نیروی انسانی
رئیس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی، حفظ نیروی انسانی را حیاتی دانست و پیشنهاد داد دولت به ‌جای تحمیل هزینه بیمه بیکاری پس از تعدیل نیرو، تسهیلاتی با دوره تنفس به دفاتر بپردازد تا اشتغال حفظ و وام پس از رونق، بازپرداخت شود؛ چراکه خروج نیروهای ماهر اغلب برگشت‌ناپذیر است. رفیعی تأکید کرد که گردشگری می‌تواند موتور محرک اقتصاد پس از بحران باشد، به شرط آنکه موانع با تصمیم دولت رفع و پیش از تعطیلی کامل از آن حمایت شود.