در سال‌های گذشته، همزمان با افزایش مصرف بنزین و توسعه ظرفیت تولید و پالایش، موضوع کیفیت سوخت و میزان رعایت استانداردهای تعیین‌شده همواره محل بحث بوده است. در هفته‌های اخیر نیز این موضوع بار دیگر مورد توجه قرار گرفته و گمانه‌زنی‌هایی درباره کیفیت بنزین عرضه‌شده در جایگاه‌ها و تأثیر مشخصات آن بر عملکرد خودروها، از جمله افت شتاب، ریپ‌زدن، روشن شدن چراغ چک و تغییر عملکرد خودرو پس از سوخت‌گیری مطرح شده است.
از سوی دیگر، مسئولان صنعت نفت بر تولید و توزیع سوخت مطابق ضوابط و استانداردهای موجود تأکید دارند و عرضه بنزین با استاندارد یورو۴ در کلانشهرها را بخشی از برنامه‌های کاهش آلایندگی عنوان می‌کنند. اخیراً مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی نیز اعلام کرد که افزودن متانول به بنزین به‌صورت گسترده صحت ندارد و موضوعی که در این باره مطرح شده، به یک دوره آزمایشی مربوط بوده که پایان یافته است.
با این حال، پاسخ دقیق به گمانه‌زنی‌های مطرح‌شده را باید در نتایج آزمایش‌های کیفی سوخت جست‌وجو کرد؛ آزمایش‌هایی که مشخص می‌کنند عدد اکتان، میزان گوگرد، بنزن و دیگر ترکیبات بنزین در چه محدوده‌ای قرار دارد و سوخت عرضه‌شده تا چه اندازه با استانداردهای تعیین‌شده منطبق است. در واقع، وجود یا استفاده از یک ترکیب و افزودنی به‌تنهایی نشانه افت کیفیت سوخت نیست؛ آنچه اهمیت دارد، نوع و میزان استفاده از آن و انطباق مشخصات نهایی بنزین با الزامات استاندارد است.
در همین حال، سازمان ملی استاندارد ایران به‌عنوان مرجع نظارت بر رعایت استانداردهای کیفی فرآورده‌های نفتی و سازمان حفاظت محیط زیست به‌عنوان یکی از نهادهای مرتبط با پایش الزامات زیست‌محیطی سوخت، در دو ماه گذشته آزمایش‌هایی درباره کیفیت بنزین انجام داده‌اند. با وجود پیگیری‌های خبرنگار «ایران» از این دو سازمان درباره زمان انتشار و جمع‌بندی نتایج، تا زمان تنظیم این گزارش، پاسخ رسمی یا گزارش عمومی از نتایج آزمون‌ها در اختیار روزنامه قرار نگرفته است.
انتشار نتایج این پایش‌ها می‌تواند به بحث‌های موجود درباره کیفیت سوخت، پاسخی مستند و فنی بدهد؛ بویژه آنکه نمونه‌برداری در نقاط مختلف زنجیره عرضه، از پالایشگاه و انبارهای نفت تا جایگاه‌های عرضه، برای ارزیابی کیفیت سوخت اهمیت دارد. کیفیت بنزین فقط در مرحله تولید تعیین نمی‌شود و شرایط حمل، ذخیره‌سازی و عرضه نیز باید در چارچوب ضوابط فنی مورد پایش قرار گیرد.

وضعیت توزیع بنزین با استاندارد یورو۴
در ماده ۳ آیین‌نامه اجرایی قانون هوای پاک آمده است: «تولید و توزیع ۷۰ میلیون لیتر بنزین یورو۴ در روز منوط به عدم تجاوز سقف میزان مصرف بنزین کشور از ۸۵ میلیون لیتر در روز است.» در بخش دیگری از این آیین‌نامه نیز بر تولید بنزین و گازوئیل براساس استاندارد ملی تأکید شده است.
عرضه بنزین با استاندارد یورو۴ در سال‌های گذشته در چارچوب سیاست‌های کاهش آلودگی هوای کلانشهرها در دستور کار قرار گرفت. هدف از رعایت مشخصات کیفی تعیین‌شده برای سوخت، کاهش برخی آلاینده‌های ناشی از احتراق، از جمله گوگرد، بنزن و ترکیبات آروماتیک است.
در حال حاضر، طبق اعلام مسئولان، بنزین با استاندارد یورو۴ در جایگاه‌های تهران و دیگر کلانشهرها عرضه می‌شود و از نظر استاندارد اعلام‌شده، تفاوتی میان جایگاه‌های این شهرها وجود ندارد. بنابراین، ادعای اینکه بنزین برخی جایگاه‌ها از نظر استاندارد کیفی بهتر از جایگاه‌های دیگر است، بدون اتکا به نتایج نمونه‌برداری و آزمایش‌های رسمی، مبنای مشخصی ندارد.
البته ارزیابی وضعیت سوخت، نیازمند دسترسی به داده‌های به‌روز است. افزایش مصرف بنزین در سال‌های اخیر، اهمیت پایش مستمر مشخصات سوخت را بیشتر کرده است؛ زیرا در شرایط تأمین از منابع و پالایشگاه‌های مختلف، معیار اصلی باید انطباق بنزین نهایی در نقطه عرضه با استانداردهای ملی و ضوابط فنی باشد.

افزایش تقاضا 
و ضرورت پایش کیفیت بنزین
کیفیت بنزین با مجموعه‌ای از شاخص‌های فنی و زیست‌محیطی سنجیده می‌شود که عدد اکتان، میزان گوگرد، بنزن، ترکیبات آروماتیک، اولفین‌ها و فشار بخار از مهم‌ترین آنها هستند. بر اساس ارقام مطرح‌شده برای مشخصات بنزین یورو۴، حداکثر میزان گوگرد ۵۰ پی‌پی‌ام، بنزن یک درصد، ترکیبات آروماتیک ۳۵ درصد و اولفین‌ها ۱۸ درصد حجمی است.
عدد اکتان نیز یکی از شاخص‌های مهم عملکردی بنزین به شمار می‌رود، اما سنجش کیفیت سوخت به این شاخص محدود نمی‌شود. عدد اکتان نشان می‌دهد سوخت تا چه اندازه در برابر احتراق زودهنگام مقاومت دارد؛ در عین حال، میزان آلاینده‌ها و دیگر مشخصات فنی نیز در ارزیابی نهایی بنزین نقش تعیین‌کننده دارند. انطباق هر یک از این شاخص‌ها با استانداردهای مربوط، تنها با نتایج آزمون‌های رسمی و قابل استناد قابل ارزیابی است. مهدی محسنی، کارشناس انرژی، در گفت‌وگو با «ایران» درباره شاخص‌های سنجش کیفیت بنزین می‌گوید: «عدد اکتان یکی از شاخص‌های اصلی کیفیت سوخت است و در کنار آن، میزان گوگرد و سایر ترکیبات نیز در ارزیابی کیفیت و آلایندگی سوخت اهمیت دارند. فشار بخار نیز از دیگر شاخص‌هایی است که با توجه به شرایط آب‌وهوایی و فصل، مورد توجه قرار می‌گیرد.»
او درباره اهمیت پایش مستمر کیفیت سوخت اظهار می‌کند: «افزایش تقاضا و محدودیت‌های موجود در تأمین بنزین، لزوم کنترل مستمر مشخصات سوخت نهایی را بیشتر می‌کند. ممکن است برای تأمین بنزین مورد نیاز کشور از ترکیبات و افزودنی‌های مختلف استفاده شود، اما استفاده از این مواد زمانی قابل ارزیابی است که مشخصات سوخت نهایی با استانداردهای فنی مقایسه شود.»

لزوم پایش مستمر و اطلاع‌رسانی شفاف
به گفته برخی کارشناسان، استفاده از برخی ترکیبات و افزودنی‌ها در مقادیر مجاز، لزوماً به معنای افت کیفیت بنزین نیست و حتی می‌تواند با افزایش عدد اکتان، به بهبود فرآیند احتراق کمک کند. چنین ترکیباتی در استانداردهای سوخت بسیاری از کشورها نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ بنابراین بررسی میزان و نحوه استفاده از آنها باید بر مبنای استانداردهای فنی و نتایج آزمایشگاهی انجام شود.
آنچه می‌تواند به نگرانی‌ها و گمانه‌زنی‌های موجود پایان دهد، انتشار منظم، قابل فهم و مستند نتایج پایش کیفیت بنزین است. اعلام شاخص‌های اصلی آزمایش‌ها، محدوده نمونه‌برداری، تعداد نمونه‌ها و میزان انطباق آنها با استانداردهای ملی، هم به افکار عمومی و مصرف‌کنندگان پاسخ می‌دهد و هم از شکل‌گیری برداشت‌های غیرمستند درباره کیفیت سوخت جلوگیری می‌کند.
بنابراین، در کنار پایش مستمر و نظام‌مند کیفیت سوخت در جایگاه‌ها، انتشار نتایج آزمون‌های آزمایشگاهی و ارائه مستندات فنی می‌تواند به شفاف‌سازی وضعیت کیفی بنزین و رفع ابهامات درباره مشخصات و میزان انطباق آن با استانداردهای تعیین‌شده کمک کند.

برش

ردپای کیفیت سوخت در عملکرد موتور
تعمیرکاران خودرو می‌گویند کیفیت بنزین می‌تواند بر نحوه کارکرد موتور اثر بگذارد. زمانی که مشخصات سوخت، بویژه عدد اکتان، با نیاز موتور خودرو متناسب نباشد، فرآیند احتراق در سیلندرها ممکن است به‌طور مطلوب انجام نشود. در این شرایط، اولین نشانه‌ها می‌تواند در نحوه کارکرد خودرو دیده شود.
یکی از این نشانه‌ها، ناک یا صدای ضربه در موتور است. تعمیرکاران توضیح می‌دهند پایین بودن عدد اکتان می‌تواند مقاومت سوخت در برابر احتراق زودهنگام را کاهش دهد و در برخی شرایط، به احتراق نامنظم منجر شود. راننده ممکن است در این وضعیت، بویژه هنگام شتاب‌گیری یا زمانی که موتور تحت فشار قرار دارد، صدای غیرعادی از موتور بشنود.
ریپ‌زدن و لرزش موتور نیز از دیگر علائمی است که به آن اشاره می‌شود. اگر احتراق در سیلندرها به‌صورت یکنواخت انجام نشود، عملکرد موتور از حالت نرم و عادی خارج می‌شود و راننده ممکن است هنگام حرکت، شتاب‌گیری یا حتی در حالت درجا، لرزش بیشتری احساس کند. در برخی موارد نیز کاهش شتاب یا افزایش مصرف سوخت گزارش می‌شود.
با این همه، این نشانه‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند دلیلی قطعی بر کیفیت سوخت باشد. وضعیت فنی خودرو، عملکرد شمع و کوئل، انژکتورها، فیلتر سوخت، سنسور اکسیژن، سامانه برق و جرقه‌زنی و حتی شرایط نگهداری خودرو نیز می‌تواند در بروز چنین علائمی نقش داشته باشد. از این رو، نسبت‌دادن هر اختلال فنی خودرو به بنزین، بدون بررسی فنی خودرو و نتایج آزمایشگاهی سوخت، قابل اتکا نیست.