در سال‌های اخیر، تغییر چهره معابر و فضاهای عمومی تهران با اجرای پروژه‌های عمرانی از جمله تعویض جداول، پیاده‌راه‌سازی، سنگفرش‌کردن جوی‌های آب و سیمانی‌کردن باغچه‌ها و رفیوژهای(نوارهای) میانی، بیش از گذشته به چشم می‌آید؛ اقداماتی که از نگاه مدیران شهری با هدف ساماندهی منظر شهری و بهسازی معابر انجام می‌شود، اما از دید بسیاری از کارشناسان و فعالان محیط زیست، پیامدهایی فراتر از یک تغییر ظاهری دارد و می‌تواند حیات درختان، نفوذپذیری خاک و حتی پایداری زیست‌محیطی پایتخت را با چالش روبه‌رو کند. همزمان با تشدید نشانه‌های تنش آبی، خشک شدن بخشی از درختان کهنسال تهران و افزایش نگرانی‌ها درباره فرونشست زمین، گروهی از فعالان محیط زیست طی حدود دو سال گذشته، روند اجرای این پروژه‌ها را در نقاط مختلف شهر از جمله خیابان ولیعصر، خیابان شریعتی، میدان تجریش و پارک لاله به‌صورت میدانی بررسی کرده‌اند. آنان با مستندسازی، تهیه گزارش‌های کارشناسی، گفت‌وگو با متخصصان و ارائه پیشنهاد به شورای اسلامی شهر تهران و شهرداری، تلاش کرده‌اند مسئولان را نسبت به پیامدهای این اقدامات آگاه کنند.
به گفته سعیده ایزدی، نویسنده کارزار «سنگفرش و سیمانی‌کردن بسترهای فضای سبز را متوقف کنید» و فعال حوزه محیط زیست، هرچند این پیگیری‌ها در برخی موارد، از جمله بخشی از پروژه‌های خیابان ولیعصر، به اصلاح یا توقف برخی اقدامات منجر شده، اما در بسیاری از نقاط شهر همچنان روند سنگفرش و سیمانی‌کردن بسترهای سبز ادامه دارد. به اعتقاد او، از بین رفتن سطوح نفوذپذیر خاک، علاوه بر تشدید خشکیدگی درختان، روند فرونشست زمین را سرعت می‌بخشد، توان طبیعی شهر در جذب آب‌های سطحی را کاهش می‌دهد، آلودگی هوا را تشدید می‌کند و به تدریج اکوسیستم شهری و هویت تاریخی خیابان‌ها و بوستان‌های قدیمی تهران را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
همین دغدغه‌ها موجب شده است جمعی از شهروندان، متخصصان و کنشگران محیط زیست، با راه‌اندازی کارزاری عمومی، از مسئولان شهری بخواهند در سیاست‌های عمرانی مرتبط با فضای سبز بازنگری کرده و از ادامه روند سیمانی و سنگفرش‌کردن بسترهای سبز جلوگیری کنند.
کارزاری برای حفاظت از خاک 
در ادامه این پیگیری‌ها، جمعی از شهروندان، فعالان محیط زیست و کنشگران شهری با راه‌اندازی کارزار «سنگفرش و سیمانی‌کردن بسترهای فضای سبز را متوقف کنید» خطاب به شهردار تهران، مدیران شهری و اعضای شورای اسلامی شهر تهران، خواستار توقف روندی شده‌اند که به اعتقاد آنان، حیات فضای سبز پایتخت را تهدید می‌کند.
در متن این کارزار آمده است که طی ماه‌های اخیر، سیمانی و سنگفرش‌کردن بسترهای فضای سبز در نقاط مختلف تهران از جمله جوی درختان خیابان‌های ولیعصر و شریعتی، فضای سبز میدان تجریش، باغچه‌های خطی حاشیه و میانی خیابان‌ها، بلوارها، بزرگراه‌ها و همچنین بخشی از پارک لاله گسترش یافته است.
امضاکنندگان کارزار تأکید کرده‌اند که حذف سطوح خاکی و جایگزینی آنها با سنگ و سیمان، نفوذپذیری طبیعی خاک را از بین برده و امکان دسترسی ریشه درختان به آب، هوا و مواد مغذی را کاهش داده است؛ موضوعی که به گفته آنان، تنش آبی، خشکیدگی درختان و آسیب به پوشش گیاهی شهر را به دنبال دارد.
در این بیانیه همچنین نسبت به پیامدهای گسترده‌تر این اقدامات هشدار داده شده و آمده است که نفوذناپذیر شدن بسترهای سبز، علاوه بر افزایش خطر فرونشست زمین، احتمال وقوع رواناب و سیلاب‌های شهری را افزایش می‌دهد، دمای شهر را بالا می‌برد و زیست‌پذیری تهران را کاهش می‌دهد. آسیب مستقیم به ریشه و تنه درختان نیز از دیگر پیامدهای اجرای این پروژه‌ها عنوان شده است.
امضاکنندگان این کارزار هفت مطالبه اصلی را مطرح کرده‌اند که مهم‌ترین آنها توقف پروژه‌های سیمانی و سنگفرش‌سازی در بسترهای فضای سبز، احیای سطوح خاکی حذف‌شده، ممنوعیت استفاده از مصالح کم‌نفوذ در باغچه‌ها، جوی‌ها و روددره‌ها، حفظ ارتباط طبیعی خاک با آب‌های سطحی و زیرزمینی، تدوین ضوابط حفاظتی با مشارکت کارشناسان مستقل و تشکل‌های محیط زیستی و همچنین اجرای پروژه‌های عمرانی مرتبط با فضای سبز با نظارت متخصصان و نهادهای مردمی است. به باور تدوین‌کنندگان این کارزار، حفاظت از درختان و خاک تنها یک مطالبه زیست‌محیطی نیست، بلکه اقدامی ضروری برای کاهش آثار فرونشست، مدیریت رواناب‌های شهری، حفظ هویت تاریخی تهران و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان به شمار می‌رود.

 پیگیری‌های کارشناسی 
سعیده ایزدی، نویسنده کارزار «سنگفرش و سیمانی‌کردن بسترهای فضای سبز را متوقف کنید» و فعال حوزه محیط زیست، با اشاره به روند پیگیری‌های مردمی گفت: «فعالیت‌های کارزار مربوطه از سال گذشته با تمرکز بر وضعیت خیابان ولیعصر، خیابان شریعتی و میدان تجریش آغاز شد. در این مدت، با تهیه مستندات تصویری، بررسی‌های میدانی و همراهی کارشناسان محیط زیست و دیگر متخصصان، تلاش کردیم از اجرای طرح‌های سنگفرش و سیمانی‌کردن جوی‌ها و بسترهای سبز جلوگیری کنیم.» وی افزود: «اکنون نیز اعضای این گروه در پارک لاله حضور دارند، زیرا این بوستان با تنش آبی جدی روبه‌روست و بخش قابل توجهی از درختان آن در حال خشک شدن هستند. به گفته او، علاوه بر کمبود آب، مشکلات مدیریتی نیز در تشدید وضعیت پارک لاله نقش دارد.» ایزدی ادامه داد:« طی حدود یک‌ونیم تا دو سال گذشته، پیگیری‌های مستمر باعث شد در برخی نقاط، از جمله خیابان ولیعصر، تا حدودی مانع سنگفرش شدن جوی‌های آب شویم، اما در خیابان شریعتی این تلاش‌ها به نتیجه مطلوب نرسید.» وی با اشاره به اقدامات کارشناسی این گروه اظهار کرد: «علاوه بر پیگیری‌های میدانی، طرح‌های کارشناسی‌شده‌ای نیز با همکاری متخصصان محیط زیست و سایر حوزه‌های مرتبط تهیه و به مسئولان ارائه شد. این طرح‌ها در شورای اسلامی شهر تهران، از جمله در اختیار اعضای شورا و همچنین مدیران شهرداری تهران قرار گرفت، اما با وجود این اقدامات، روند اجرای پروژه‌ها ادامه یافت.» این فعال حوزه محیط زیست گفت: «به همین دلیل تصمیم گرفتیم کارزار مردمی راه‌اندازی کنیم تا علاوه بر جلب توجه مسئولان، افکار عمومی نیز نسبت به پیامدهای سنگفرش و سیمانی‌کردن بسترهای فضای سبز آگاه شوند.»

معضلات یک شهر
ایزدی مهم‌ترین پیامد برخی اقدامات در حوزه مدیریت شهری را خشک شدن درختان دانست و گفت: «امروز درختان خیابان ولیعصر، خیابان شریعتی و حتی پارک لاله با تنش آبی شدید روبه‌رو هستند و بخش قابل توجهی از فضای سبز تهران در معرض نابودی قرار گرفته است.»
وی افزود: «سیمانی و سنگفرش کردن رفیوژها و جوی‌های آب، مانع نفوذ آب‌های سطحی به لایه‌های زیرین خاک می‌شود. در شرایط طبیعی، آب حاصل از بارندگی یا آبیاری از طریق این مسیرها به سفره‌های آب زیرزمینی نفوذ می‌کند و به کاهش آثار فرونشست زمین کمک می‌کند، اما از بین رفتن این مسیرهای نفوذ، روند فرونشست در تهران را تشدید خواهد کرد.» او با اشاره به وضعیت بحرانی فرونشست در پایتخت اظهار کرد: «نقشه‌های منتشرشده درباره فرونشست تهران نشان می‌دهد این پدیده به مرحله نگران‌کننده‌ای رسیده و آثار آن تا محدوده فرودگاه مهرآباد نیز مشاهده می‌شود.»

تهدید هویت تاریخی 
ایزدی با تأکید بر ارزش تاریخی و هویتی فضاهای سبز تهران گفت: «خیابان ولیعصر، خیابان شریعتی، پارک لاله و بسیاری از بوستان‌های قدیمی شهر، بخشی از حافظه جمعی و هویت تهران هستند. نسل‌های مختلف با این فضاها خاطره دارند و از بین رفتن درختان آن‌ها، تنها یک خسارت زیست‌محیطی نیست، بلکه به معنای تضعیف هویت شهری نیز است.» وی درباره پارک لاله نیز اظهار کرد: «این بوستان طی سال‌های گذشته بارها دستخوش تغییرات و آسیب‌های مختلف شده و بخش‌هایی از فضای سبز آن به کاربری‌های دیگر اختصاص یافته است؛ روندی که در مجموع از وسعت و کیفیت این فضای عمومی کاسته است.»
این فعال حوزه محیط زیست ادامه داد:« کاهش پوشش گیاهی در شهری مانند تهران- که با آلودگی شدید هوا دست‌وپنجه نرم می‌کند- پیامدهای گسترده‌ای خواهد داشت. با خشک شدن درختان، توان طبیعی شهر برای تصفیه هوا کاهش می‌یابد و آلودگی هوا تشدید می‌شود. علاوه بر این، اکوسیستم شهری نیز آسیب می‌بیند و بسیاری از گونه‌های جانوری از جمله پرندگان، زیستگاه خود را از دست می‌دهند.» وی افزود: «خیابان ولیعصر در گذشته زیستگاه پرندگان متعددی مانند گنجشک‌ها و کلاغ‌ها بود، اما امروز بخش زیادی از این تنوع زیستی از بین رفته که این موضوع نشان‌دهنده آسیب دیدن اکوسیستم شهری است.» ایزدی در پایان، مهم‌ترین مطالبه این کارزار را توقف سنگفرش و سیمانی‌کردن رفیوژها و جوی‌های آب در سطح تهران عنوان کرد و گفت: «نمونه‌های متعددی از این اقدامات در مناطق مختلف شهر، از جمله منطقه ۲۱، بلوار لاله و بلوار گل‌ها وجود دارد؛ جایی که علاوه بر سنگفرش کردن بسترهای خاکی، برخی درختان نیز حذف و به جای آنها گلدان‌های بزرگ نصب شده است.» وی تأکید کرد: « هدف این کارزار تنها مطالبه‌گری از مسئولان نیست، بلکه افزایش حساسیت شهروندان نسبت به وضعیت فضای سبز شهری نیز اهمیت دارد. مردم می‌توانند با مشاهده خشک شدن درختان یا اجرای چنین پروژه‌هایی، از طریق سامانه ۱۳۷ موضوع را گزارش دهند و نسبت به حفظ فضای سبز محل زندگی خود مطالبه‌گر باشند.»

 شهرهای پایدار
آنچه امروز در تهران محل مناقشه قرار گرفته، صرفاً اختلاف‌نظر بر سر نوع کف‌سازی یا زیباسازی معابر نیست؛ بلکه تقابل دو رویکرد متفاوت در مدیریت شهری است. یک رویکرد، شهر را مجموعه‌ای از پروژه‌های عمرانی می‌بیند که با سنگ، بتن و المان‌های سخت سامان می‌یابد و رویکرد دیگر، شهر را یک اکوسیستم زنده می‌داند که خاک، درخت، آب و تنوع زیستی اجزای زیرساختی آن هستند. تجربه بسیاری از شهرهای جهان نیز نشان می‌دهد که در دهه‌های اخیر، سیاست‌های شهری از افزایش سطوح نفوذناپذیر فاصله گرفته و به سمت توسعه زیرساخت‌های سبز، استفاده از مصالح نفوذپذیر و حفظ خاک طبیعی حرکت کرده است.
برای تهران، که همزمان با بحران کم‌آبی، فرونشست زمین، افزایش دمای شهری و کاهش سرانه فضای سبز روبه‌رو است، تصمیم‌گیری درباره پوشش خاک دیگر یک موضوع صرفاً عمرانی نیست، بلکه بخشی از سیاست سازگاری با تغییر اقلیم محسوب می‌شود. هر مترمربع از خاک نفوذپذیر می‌تواند بخشی از چرخه طبیعی آب را حفظ کند و هر درخت سالم، نقشی فراتر از زیبایی بصری، در کاهش آلودگی هوا، تعدیل دما و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان ایفا می‌کند.  از این منظر، مطالبه فعالان محیط  زیست را می‌توان دعوتی برای بازنگری در شیوه اجرای پروژه‌های شهری دانست؛ بازنگری‌ای که اگر بر پایه شواهد علمی، ارزیابی‌های زیست‌محیطی و مشارکت متخصصان انجام شود، می‌تواند تعادلی میان توسعه شهری و حفاظت از سرمایه‌های طبیعی تهران ایجاد کند. در نهایت، کیفیت شهرهای آینده نه با میزان بتن مصرف‌شده، بلکه با توان آنها در حفظ  کارکردهای طبیعی خاک و درختان سنجیده خواهد شد.