نایبرئیس جمعیت علمی پیشگیری از خودکشی در گفتوگو با «ایران»:
«فانوس»؛ سکوی ملی شناسایی، مداخله و پیگیری افراد در معرض آسیب رونمایی میشود
گروه اجتماعی
پلتفرم ملی پیشگیری از خودکشی «فانوس» با هدف افزایش سواد سلامت روان، شناسایی افراد در معرض خطر، ارائه منابع حمایتی و ایجاد امکان پیگیری افراد اقدامکننده طراحی شده است. پلتفرمی که قرار است علاوه بر عموم مردم، خانوادهها و افراد نگران درباره نزدیکان خود، منابع تخصصی مورد نیاز روانشناسان و مشاوران را نیز در اختیار آنها قرار دهد و در ادامه با اتصال دستگاههای مختلف، به شبکهای برای مداخله و پیشگیری تبدیل شود.
حمید پیروی، نایبرئیس جمعیت علمی پیشگیری از خودکشی ایران و دبیر قرارگاه پیشگیری از خودکشی استان تهران، در گفتوگو با «ایران» با تشریح جزئیات این پلتفرم میگوید: «یکی از خلأهای موجود در حوزه پیشگیری، نبود یک مرجع جامع و در دسترس برای آموزش، ارزیابی خطر، معرفی منابع حمایتی و هدایت افراد به خدمات تخصصی بود که «فانوس» با هدف پاسخ به بخشی از این نیازها طراحی شده است.»
پلتفرمی برای فردی که به دنبال کمک است
به گفته پیروی، یکی از گروههای اصلی مخاطب این پلتفرم افرادی هستند که خودشان با افکار آسیبزا مواجهاند یا درباره آن جستوجو میکنند.
او توضیح میدهد: «شواهد علمی نشان میدهد بخشی از افرادی که در معرض خطر هستند، پیش از اقدام، شیوههای آن را جستوجو میکنند. بنابراین پلتفرم میتواند در چنین شرایطی اطلاعات حمایتی و مسیر دریافت کمک را در اختیار فرد قرار دهد. فرد میتواند بدون ثبت نام و مشخصات شخصی، وارد بخش ارزیابی شود و وضعیت خود را بررسی کند. اگر احتمال خطر بالا بود، شمارههای امدادی و خطوط حمایتی در اختیار او قرار میگیرد تا بتواند با یک کلیک به خدمات مورد نیاز دسترسی پیدا کند.» پیروی میگوید: «فانوس علاوه بر ارزیابی خطر، محتوای آموزشی درباره نشانههای هشدار، عوامل خطر و عوامل محافظ را نیز ارائه میکند و فرد میتواند با استفاده از بخش «طرح ایمنی» برای زمانهایی که با بحران مواجه میشود، برنامهای مشخص برای دریافت کمک و کنترل شرایط خود تدوین کند.»
خانوادهها مخاطب فانوس هستند
دبیر قرارگاه پیشگیری از خودکشی استان تهران با اشاره به گروه دیگری از مخاطبان این پلتفرم میگوید: «گاهی فرد خودش در معرض خطر نیست اما یکی از اعضای خانواده، دوست، دانشآموز یا فردی که با او در ارتباط است، نشانههایی نشان میدهد و فرد نمیداند چگونه باید با او برخورد کند.» به گفته او، برای این گروه نیز آموزشها، توصیهها و بروشورهای لازم در پلتفرم پیشبینی شده است تا افراد بتوانند درباره نشانههای هشدار و نحوه کمک به فرد در معرض خطر اطلاعات لازم را به دست آورند. پیروی تأکید میکند: «اگر فرد بخواهد کارشناسان با او تماس بگیرند، میتواند اطلاعات تماس خود را به شکل داوطلبانه ثبت کند. استفاده از بخش عمومی پلتفرم بدون ثبت مشخصات شخصی امکانپذیر است.»
بخش دیگری از «فانوس» برای متخصصان حوزه سلامت روان طراحی شده است. پیروی با اشاره به خلأ آموزشی موجود در زمینه مداخلات خودکشی میگوید: «بسیاری از روانشناسان و مشاوران پس از فارغالتحصیلی آموزشهای کافی و تخصصی درباره ارزیابی و مداخله در خودکشی دریافت نکردهاند. در بخش تخصصی پلتفرم، متخصصان میتوانند پس از احراز صلاحیت و دریافت دسترسی، به مجموعهای از پروتکلهای مداخلهای، ابزارهای ارزیابی خطر، آزمونهای روانشناختی و مقالات کاربردی دسترسی پیدا کنند.» به گفته پیروی، هدف این است که متخصصان حوزه سلامت روان به یک «جعبه ابزار» بهروز و قابل استفاده دسترسی داشته باشند و منابعی که تاکنون در اختیار برخی دستگاهها یا در قالب دورههای آموزشی ارائه شده است، در یک بستر واحد تجمیع شود.
یکی از بخشهای مهم این پلتفرم، ایجاد امکان پیگیری افرادی است که اقدام به این رفتار داشتهاند. پیروی با اشاره به وضعیت فعلی خدمات پس از اقدام میگوید: «در مدل پیشبینیشده، اطلاعات فردی که با رضایت خودش درخواست پیگیری میدهد، در اختیار کارشناسان قرار میگیرد تا پس از مدت کوتاهی با او تماس گرفته و روند دریافت خدمات روانشناسی، مددکاری یا روانپزشکی او پیگیری شود.» به گفته پیروی، این بخش در حال حاضر در استان تهران به شکل پایلوت دنبال میشود و توسعه آن در سطح کشور نیازمند مشارکت وزارت بهداشت است. پیروی همچنین از تدوین فرآیندی ملی برای ساماندهی خدمات مرتبط با افراد در معرض خطرخبر میدهد و میگوید: «فرآیند ملی شناسایی، مداخله، ارجاع و پیگیری افراد در معرض خطر خودکشی» در 26 مرداد 1405 تهیه و در 30 شهریور 1405 در کارگروه تخصصی کنترل خودکشی وزارت بهداشت تصویب شده است. هدف این فرآیند این است که پس از شناسایی فرد در معرض خطر، مشخص باشد چه دستگاهی باید مداخله کند، فرد به کجا ارجاع شود و چه نهادی مسئول پیگیری او خواهد بود.» به گفته او اگر دستگاههای مختلف از جمله وزارت بهداشت، سازمان بهزیستی، آموزش و پرورش، وزارت علوم و سایر نهادهای عضو کمیته کنترل و کاهش خودکشی در این فرآیند مشارکت کنند، امکان ایجاد یک زنجیره منسجم برای ارائه خدمات فراهم خواهد شد.
«فانوس» جایگزین سایر خطوط خدماتی نیست
پیروی با تأکید بر اینکه «فانوس» قرار نیست جایگزین خطوط موجود خدمات حمایتی شود، میگوید: «در کشور خطوط و مراکز مختلفی برای ارائه خدمات وجود دارد و این پلتفرم تلاش میکند این منابع را برای فردی که به دنبال کمک است، قابل شناسایی و دسترسپذیر کند. برخی افراد تمایل ندارند در همان ابتدا با یک خط تلفنی تماس بگیرند و ترجیح میدهند اطلاعات را به شکل محرمانه و در فضای آنلاین دریافت کنند. «فانوس» میتواند برای این گروه یک مسیر اولیه برای دریافت اطلاعات و شناسایی منابع حمایتی باشد.»
پیروی معتقد است: «با اعلام مشخصات و درخواست پیگیری از سوی فرد، سازوکار پیگیری فعال میشود و فعالیت کارشناسان نیز تحت نظارت انجام خواهد شد.»
یکی از موانع دریافت خدمات در حوزه خودکشی، انگ اجتماعی و نگرانی افراد از قضاوت خانواده و اطرافیان است. پیروی معتقد است فضای آنلاین میتواند تا حدی این مانع را کاهش دهد. او میگوید: «فردی که به دلیل انگ اجتماعی حاضر نیست در مرحله نخست با یک مرکز یا خط تلفنی تماس بگیرد، میتواند از طریق یک پلتفرم بدون ثبت هویت، اطلاعات مورد نیاز خود را دریافت و وضعیتش را ارزیابی کند.» به گفته او، افزایش سواد سلامت روان و سواد خودکشی میتواند به تدریج رفتار کمکخواهی افراد را تقویت و آنها را به سمت استفاده از خدمات تخصصی هدایت کند.
پیروی درباره توجه پلتفرم به گروههایی مانند نوجوانان، دانشآموزان و گروههای شغلی پرخطر میگوید: «ارزیابی خطر در پلتفرم برای گروههای سنی مختلف قابل استفاده است و در بخش عوامل خطر، ویژگیهای مرتبط با سن، شغل و شرایط فرد مورد توجه قرار میگیرد. قرار نیست برای هر گروه یک نسخه جداگانه ارائه شود، بلکه ویژگیهای خاص هر گروه به عنوان عوامل خطر یا عوامل محافظ در فرآیند ارزیابی مورد توجه قرار میگیرد.» او با اشاره به وضعیت سلامت روان جامعه میگوید: «شرایط اجتماعی، اقتصادی، حوادث و چالشهای مختلف میتوانند بر سلامت روان و تابآوری افراد تأثیر بگذارند.»
به گفته او، در پیمایش ملی سلامت روان که وزارت بهداشت انجام داده، وضعیت سلامت روان جامعه نیازمند توجه جدی است. پیروی تأکید میکند: «سلامت فقط مسأله وزارت بهداشت نیست و عوامل مختلفی در آن نقش دارند.»
پیروی درباره آینده این پلتفرم میگوید: «موفقیت «فانوس» تا حد زیادی به میزان مشارکت و همکاری دستگاههای مختلف بستگی دارد. اگر دستگاههای عضو کمیته کنترل و کاهش خودکشی، از جمله بهزیستی، آموزش و پرورش، دانشگاههای وزارت علوم، وزارت کشور، سازمان امور اجتماعی و دانشگاههای علوم پزشکی، در این فرآیند مشارکت کنند، امکان شکلگیری یک شبکه منسجم برای پیشگیری و مداخله فراهم خواهد شد. هرچه مردم، خانوادهها و متخصصان بیشتری با این پلتفرم آشنا شوند، استفاده از آن نیز افزایش پیدا خواهد کرد.»
برش
محرمانگی اطلاعات
یکی از مهمترین موضوعات درباره خدمات آنلاین حوزه خودکشی، نحوه حفظ محرمانگی اطلاعات کاربران است. پیروی در این باره میگوید: «استفاده عمومی از پلتفرم بدون ثبت نام و مشخصات شخصی امکانپذیر است و تنها زمانی اطلاعات تماس فرد دریافت میشود که خود او درخواست پیگیری داشته باشد. در شرایط فعلی و در فاز پایلوت، اطلاعات افرادی که درخواست پیگیری میکنند در اختیار دانشگاههای علوم پزشکی و معاونتهای بهداشت مرتبط قرار میگیرد و توسعه دسترسی سایر دستگاهها نیازمند تصمیمگیری و هماهنگیهای بعدی است.»
حمید پیروی با اشاره به نحوه راهاندازی این پلتفرم میگوید: «فانوس در حال حاضر فاقد ردیف بودجه یا قرارداد مالی مستقل است و فعالیت آن با استفاده از ظرفیتها و امکانات موجود دانشگاه علوم پزشکی ایران و قرارگاه پیشگیری از خودکشی استان تهران دنبال میشود.» با هدف تبدیل سیاستها و برنامههای پیشگیری از خودکشی به اقدامات مؤثر و قابل سنجش روز چهارشنبه 15 مهرماه 1405 همزمان با برگزاری سومین همایش تخصصی پیشگیری از خودکشی با شعار «از سیاستگذاری تا اقدام» از «فانوس»، سکوی ملی پیشگیری از خودکشی رونمایی میشود.
