شیما جهان‌بخش
گروه ایران زمین

 
 آب که وارد بجنورد می‌شود، پایان راهش شیرهای خانه‌ها نیست؛ بخشی از آن پس از مصرف، به فاضلابی تبدیل می‌شود که اگر به‌موقع جمع‌آوری و تصفیه نشود، به هدر می‌رود و اگر درست مدیریت شود، دوباره به چرخه مصرف بازمی‌گردد. شهری که همزمان با رشد جمعیت و گسترش محدوده خود، هر روز به زیرساخت‌های بیشتری برای جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب نیاز پیدا می‌کند، امروز با واقعیتی روبه‌روست که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک پروژه عمرانی دانست؛ فاضلاب بجنورد حالا به یکی از موضوعات مهم مدیریت آب این شهر تبدیل شده است.
در حال حاضر، تنها ۶۳ درصد شهر بجنورد زیر پوشش شبکه فاضلاب قرار دارد. در بخش تصفیه نیز، تصفیه‌خانه فاضلاب این شهر با ظرفیت اسمی ۱۹ هزار و ۶۰۰ مترمکعب در شبانه‌روز، روزانه حدود ۲۴ هزار مترمکعب فاضلاب دریافت می‌کند؛ یعنی حجم فاضلاب ورودی از ظرفیت اسمی این تصفیه‌خانه بیشتر است. در چنین شرایطی، طرح ایجاد تأسیسات فاضلاب بجنورد که از مصوبات سفر هیأت دولت به خراسان شمالی به شمار می‌رود، با ۲۶ درصد پیشرفت فیزیکی در حال اجراست و برای تکمیل آن ۸ هزار و ۵۰۰ میلیارد ریال اعتبار نیاز دارد. این طرح قرار است علاوه بر گسترش شبکه جمع‌آوری فاضلاب، ظرفیت تصفیه و بازچرخانی پساب را نیز افزایش دهد؛ مسیری که می‌تواند میلیون‌ها مترمکعب پساب را دوباره به چرخه مصرف بازگرداند.  بجنورد سالانه حدود ۹ میلیون مترمکعب فاضلاب تولید می‌کند؛ آبی که بخشی از آن می‌تواند پس از تصفیه، به جای آب متعارف در صنعت و خدمات شهری مورد استفاده قرار گیرد. به همین خاطر، مسأله فاضلاب بجنورد دیگر فقط درباره لوله‌ها، شبکه‌ها و تصفیه‌خانه‌ها نیست؛ موضوع آبی است که یک بار مصرف شده اما دوباره می‌تواند در شهر و صنعت مصرف شود.
در چنین شرایطی، توسعه شبکه فاضلاب بجنورد دیگر موضوعی برای سال‌های دور نیست؛ بخشی از نیاز امروز شهری است که جمعیت آن در حال افزایش و محدوده آن در حال گسترش است. زیرساخت‌های فاضلاب نیز مانند شبکه آب و دیگر خدمات شهری باید همزمان با این تغییرات توسعه پیدا کنند؛ چرا که با بزرگ‌تر شدن شهر، حجم فاضلاب تولیدی نیز افزایش می‌یابد و فاصله میان ظرفیت موجود و نیاز واقعی بیشتر نمایان می‌شود. طرح ایجاد تأسیسات فاضلاب بجنورد نیز با همین رویکرد، در شمار مصوبات سفر دولت به خراسان شمالی قرار گرفته تا پوشش شبکه افزایش یابد و ظرفیت زیرساخت‌ها متناسب با نیازهای جمعیتی و توسعه آینده شهر ارتقا پیدا کند.
 
توسعه شبکه همگام با رشد شهر
با این حال، فاصله میان نیازهای آینده شهر و زیرساخت‌های موجود همچنان قابل توجه است. «سیدمجتبی علوی‌مقدم»، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان شمالی با اشاره به این موضوع در گفت‌وگو با «ایران» می‌گوید: «طرح ایجاد تأسیسات فاضلاب بجنورد اکنون ۲۶ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و برای تکمیل آن ۸ هزار و ۵۰۰ میلیارد ریال اعتبار نیاز است، اعتباری که تأمین آن می‌تواند مسیر توسعه شبکه و افزایش ظرفیت تأسیسات فاضلاب شهر را هموار کند.»
معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان شمالی، توسعه شبکه فاضلاب بجنورد را ضرورتی همزمان با رشد جمعیت و گسترش محدوده شهری می‌داند و می‌گوید: «این طرح از مصوبات سفر دولت به خراسان شمالی است و با هدف افزایش پوشش جمع‌آوری فاضلاب و متناسب کردن ظرفیت شبکه با نیازهای جمعیتی شهر اجرا می‌شود.» به گفته او، «توسعه زیرساخت‌های فاضلاب نباید از توسعه شهر عقب بماند. با افزایش جمعیت و گسترش محدوده شهری، حجم فاضلاب تولیدی نیز افزایش پیدا می‌کند و شبکه جمع‌آوری و تأسیسات مربوط به آن باید متناسب با این تغییرات توسعه یابد.»
علوی‌مقدم تأکید می‌کند: «هدف از اجرای این طرح، فقط افزایش طول شبکه نیست، بلکه فراهم کردن ظرفیت لازم برای جمع‌آوری فاضلاب در بخش‌های بیشتری از شهر و پاسخگویی به نیازهای آینده بجنورد است. در واقع، توسعه شبکه فاضلاب زمانی می‌تواند پاسخگوی نیاز شهر باشد که همزمان با توسعه شهری پیش برود. به همین دلیل، در این طرح افزایش پوشش جمع‌آوری فاضلاب در کنار ارتقای ظرفیت تأسیسات، دو بخش به‌هم‌پیوسته هستند؛ بخشی برای رفع نیاز امروز و بخشی برای پیش‌بینی نیازهای سال‌های آینده.»

فاضلابی که می‌تواند دوباره مصرف شود
اما ماجرا در بجنورد فقط به جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب ختم نمی‌شود. بخش دیگری از این طرح به مسأله‌ای برمی‌گردد که در سال‌های اخیر اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ استفاده دوباره از آب حاصل از تصفیه فاضلاب.
علوی‌مقدم با اشاره به برنامه‌ریزی برای استفاده مجدد از فاضلاب تصفیه‌شده در شهرهای استان می‌گوید: «سالانه حدود ۱۵ میلیون و ۷۰۰ هزار مترمکعب فاضلاب در شهرهای خراسان شمالی تولید می‌شود و برنامه‌ریزی برای استفاده از این ظرفیت در بخش‌های مختلف در حال انجام است.» او توضیح می‌دهد: «پساب تصفیه‌شده می‌تواند در بخش‌هایی مانند صنعت و فضای سبز مورد استفاده قرار گیرد و به این ترتیب، بخشی از نیاز این بخش‌ها از طریق منابع آب متعارف تأمین نشود.» به اعتقاد او، «استفاده از پساب تصفیه‌شده می‌تواند فشار بر منابع آب موجود را کاهش دهد و زمینه استفاده دوباره از آبی را فراهم کند که پیش از این یک بار مصرف شده است.»
معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان شمالی با تأکید بر اینکه در بجنورد، این موضوع ابعاد بزرگ‌تری پیدا می‌کند، می‌افزاید: «این شهر سالانه حدود ۹ میلیون مترمکعب فاضلاب تولید می‌کند که از این میزان، حدود ۵.۵ میلیون مترمکعب برای پتروشیمی خراسان و حدود ۵۰۰ هزار مترمکعب برای شهرداری بجنورد در نظر گرفته شده است.»
 
پساب بجنورد در مسیر صنعت
علوی‌مقدم ادامه می‌دهد: «انتقال پساب تصفیه‌شده بجنورد به پتروشیمی خراسان یکی از مهم‌ترین نمونه‌های استفاده مجدد از فاضلاب در استان است. ظرفیت در نظر گرفته‌شده برای این طرح، سالانه ۵.۵ میلیون مترمکعب است؛ آبی که قرار است پس از تصفیه، در اختیار صنعت قرار گیرد و بخشی از نیاز آن به منابع آب متعارف را پوشش دهد. این رویکرد نشان می‌دهد که توسعه تأسیسات فاضلاب را نمی‌توان فقط از زاویه جمع‌آوری یک آلاینده شهری دید. وقتی پساب تصفیه‌شده امکان استفاده در صنعت و فضای سبز را پیدا می‌کند، شبکه فاضلاب از یک زیرساخت صرفاً خدماتی به بخشی از زنجیره مدیریت منابع آب تبدیل می‌شود؛ زنجیره‌ای که در آن، آب پس از یک بار مصرف، در صورت تصفیه و مدیریت مناسب، امکان استفاده دوباره پیدا می‌کند.»
 
۶۳ درصد شبکه؛ فاصله‌ای که هنوز باقی است
«امیر فاطمی»، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان شمالی نیز درباره آخرین وضعیت طرح فاضلاب بجنورد به «ایران»می‌گوید: «برای تکمیل مجموعه این طرح شامل توسعه شبکه جمع‌آوری، تکمیل تصفیه‌خانه و احداث ایستگاه پمپاژ جدید، حدود ۹ هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز است.» فاطمی با اشاره به وضعیت موجود شبکه فاضلاب بجنورد می‌افزاید: «در حال حاضر ۶۳ درصد شهر زیر پوشش شبکه فاضلاب قرار دارد و توسعه این شبکه و تکمیل تأسیسات، نیازمند تأمین منابع مالی است.» مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان شمالی با اشاره به وضعیت تصفیه‌خانه فاضلاب شهر بجنورد توضیح می‌دهد: «ظرفیت اسمی این تصفیه‌خانه ۱۹ هزار و ۶۰۰ مترمکعب در شبانه‌روز است، در حالی که میزان فاضلاب ورودی به حدود ۲۴ هزار مترمکعب در روز می‌رسد.»  
افزایش ظرفیت از ۴۵۰ به ۹۰۰ لیتر بر ثانیه
بخش دیگری از طرح به ایستگاه پمپاژ فاضلاب مربوط می‌شود؛ تأسیساتی که وظیفه انتقال فاضلاب جمع‌آوری‌شده به مسیر تصفیه را بر عهده دارد. مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان شمالی در این باره می‌گوید: «نخستین مدول ایستگاه پمپاژ با ظرفیت ۴۵۰ لیتر بر ثانیه فعال است و با اجرای مدول دوم، ظرفیت انتقال به ۹۰۰ لیتر بر ثانیه افزایش خواهد یافت.» به گفته فاطمی، «در بخش اعتبارات نیز برای تصفیه‌خانه فاضلاب بجنورد ۲ هزار و ۳۲۰ میلیارد ریال اعتبار ملی مصوب شده که تاکنون ۷۵۰ میلیارد ریال آن تخصیص یافته است. البته ادامه اجرای طرح و تکمیل بخش‌های مختلف آن، به تأمین به‌موقع اعتبارات وابسته است.»
موضوع دیگری که در سال‌های اخیر در اطراف تصفیه‌خانه فاضلاب بجنورد مطرح بوده، انتشار بوی نامطبوع در محدوده روستای باقرخان است. فاطمی در این زمینه می‌گوید: «پس از مطرح شدن شکایت‌ها در سال گذشته، با نصب تجهیزات هوادهی جدید و تغییر در فرآیند بهره‌برداری، میزان بو کاهش یافته است؛ با این حال، رفع اساسی این مشکل نیازمند تأمین اعتبار مالی و اجرای اقدامات تکمیلی است.»
وی ادامه می‌دهد: «به این ترتیب، پروژه فاضلاب بجنورد در کنار توسعه شبکه جمع‌آوری و افزایش ظرفیت تصفیه، با مسائل دیگری مانند تکمیل ایستگاه‌های پمپاژ، تأمین منابع مالی و رفع مشکلات پیرامونی نیز روبه‌روست؛ مجموعه‌ای از نیازها که تکمیل این طرح را به یکی از پروژه‌های مهم زیرساختی شهر تبدیل کرده است.»

بــــرش

 فاضلاب، مسأله‌ای فراتر از یک پروژه عمرانی

آنچه از وضعیت فاضلاب بجنورد به دست می‌آید، نشان می‌دهد مسأله فقط کمبود چند کیلومتر شبکه یا پایین بودن ظرفیت یک تصفیه‌خانه نیست. شهری که جمعیت و محدوده آن در حال گسترش است، به همان نسبت به زیرساخت‌هایی نیاز دارد که بتوانند فاضلاب تولیدشده را جمع‌آوری، تصفیه و برای استفاده دوباره آماده کنند.  در چنین شرایطی، هر تأخیر در توسعه شبکه، فاصله میان ظرفیت موجود و نیاز واقعی شهر را بیشتر می‌کند. از سوی دیگر، حجم فاضلاب تولیدی بجنورد نشان می‌دهد، بخش مهمی از آبی که پس از مصرف از دسترس خارج می‌شود، در صورت تکمیل زیرساخت‌های لازم، قابلیت بازگشت به چرخه استفاده را دارد. اختصاص بخشی از پساب به صنعت و خدمات شهری نیز این ظرفیت را از یک امکان نظری به یک مسیر قابل استفاده تبدیل کرده است. بنابراین، ارزش این طرح فقط در افزایش پوشش شبکه فاضلاب یا توسعه ظرفیت تصفیه‌خانه خلاصه نمی‌شود. اهمیت اصلی آن در ایجاد زیرساختی است که میان «مصرف آب» و «استفاده دوباره از آب» پیوند برقرار می‌کند. اگر توسعه شبکه و ظرفیت تصفیه همگام با رشد شهر پیش برود و منابع مالی مورد نیاز آن تأمین شود، فاضلاب می‌تواند از یک مسأله خدمات شهری به یکی از ابزارهای مدیریت منابع آب بجنورد تبدیل شود؛ تغییری که برای شهری با روند رو به رشد جمعیت و نیازهای آبی، اهمیت قابل توجهی دارد.